Ένας πάπας της Ρώμης κατέληξε να βόσκει ζώα μέσα στον ίδιο τον ναό που είχε αγιάσει με τα χέρια του. Ο διάκονός του Κυριακός ταξίδεψε ως την Περσία για να ελευθερώσει την κόρη του βασιλιά από δαιμονικό πνεύμα. Ο άγιος Μάρκελλος ανέβηκε στον θρόνο της Ρωμαϊκής Εκκλησίας μετά τον ιερομάρτυρα Μαρκελλίνο, στα φοβερά χρόνια του Διοκλητιανού και του Μαξιμιανού.

Ποίμανε το ποίμνιό του πέντε χρόνια και έξι μήνες, μέσα σε διωγμούς ανελέητους και αδιάκοπες απειλές. Ο αυτοκράτορας Μαξιμιανός ο Ερκούλιος, θέλοντας να κολακέψει τον Διοκλητιανό, άρχισε να χτίζει στη Ρώμη μεγάλα λουτρά προς τιμήν του. Συγκέντρωσε όσους στρατιώτες πίστευαν στον Χριστό, τους αφαίρεσε το αξίωμα και τους ανάγκασε να εργάζονται σαν δούλοι.

Άλλοι έφτιαχναν πλίνθους, άλλοι ασβέστη και άλλοι μετέφεραν πέτρες για το οικοδόμημα. Με τη σκληρή αυτή εργασία ήθελε να τρομοκρατήσει όλους τους χριστιανούς της Ρώμης, ξέροντας πως πολλοί ευγενείς κρυφά ομολογούσαν τον Χριστό. Ένας πλούσιος και ευσεβής άνδρας ονομαζόμενος Θράσων αποφάσισε τότε να βοηθήσει κρυφά τους αδελφούς του.

Διάλεξε τέσσερις θεοφοβούμενους άντρες, τον Σισίνιο, τον Κυριακό, τον Σμάραγδο και τον Λάργιο, και μέσω αυτών έστελνε στους κατάκοπους εργάτες τροφή, ρούχα και κάθε αναγκαίο. Όταν ο μακάριος πάπας Μάρκελλος έμαθε τη μυστική αυτή ευεργεσία, ευχαρίστησε θερμά τον Θράσωνα και χειροτόνησε διακόνους τον Σισίνιο και τον Κυριακό. Μια νύχτα οι δύο διάκονοι κουβαλούσαν τρόφιμα για τους εξαντλημένους χριστιανούς, αλλά συνελήφθησαν από ειδωλολάτρες και οδηγήθηκαν στον τριβούνο Εξουπέριο.

Ο αυτοκράτορας τους κατέταξε στους χριστιανούς εργάτες, να μεταφέρουν άμμο για το λουτρικό οικοδόμημα. Ανάμεσα στους χριστιανούς υπήρχε ένας γέροντας ονόματι Σατουρνίνος, που από τα γηρατειά δεν άντεχε το βαρύ φορτίο. Οι δύο διάκονοι ανέλαβαν διπλή εργασία, σήκωναν το δικό τους φορτίο και το δικό του, ψάλλοντας αδιάκοπα δοξολογίες προς τον Θεό.

Οι φύλακες ανέφεραν το γεγονός στον αυτοκράτορα, και εκείνος κάλεσε τον Σισίνιο σε ανάκριση. Ο μάρτυρας ομολόγησε με παρρησία την πίστη του στον Χριστό και αρνήθηκε να θυσιάσει στον Ηρακλή. Ο Μαξιμιανός τον παρέδωσε στον έπαρχο Λαοδίκιο, ο οποίος τον έκλεισε στη Μαμερτίνεια φυλακή για δεκαεπτά ημέρες.

Όταν τον έβγαλαν, ο δεσμοφύλακας Απρωνιανός είδε το πρόσωπο του αγίου να λάμπει με ουράνιο φως. Συγκλονισμένος έπεσε στα πόδια του και ζήτησε αμέσως το άγιο βάπτισμα, που ο διάκονος τέλεσε εκεί παρευρέθηκε. Ο νεοφώτιστος Απρωνιανός οδηγήθηκε στον πάπα Μάρκελλο, ο οποίος τον χρίσμα με άγιο μύρο και τους κοινώνησε όλους με τα άχραντα Μυστήρια.

Το ίδιο μεσημέρι ο Λαοδίκιος ανέκρινε τον Σισίνιο, και ο Απρωνιανός ομολόγησε με παρρησία την πίστη του στον Χριστό. Ο έπαρχος διέταξε να αποκεφαλιστεί στη Σαλαρία οδό, και έτσι ο πρόσφατος χριστιανός έλαβε αμέσως τον μαρτυρικό στέφανο. Τον Σισίνιο και τον γέροντα Σατουρνίνο τους έκλεισαν στη φυλακή, όπου πολλοί ειδωλολάτρες έρχονταν και βαπτίζονταν χωρίς φόβο.

Μετά από σαράντα ημέρες ο Λαοδίκιος τους κάλεσε στο δικαστήριο της θεάς Τέλλουρας. Οι μάρτυρες αρνήθηκαν κάθε θυσία και τότε διέταξε να φέρουν χάλκινους τρίποδες με αναμμένα κάρβουνα. Με την προσευχή του Σατουρνίνου οι τρίποδες έλιωσαν σαν νερό και χύθηκαν στο έδαφος.

Δύο στρατιώτες, ο Παπίας και ο Μαύρος, που είδαν το θαύμα, φώναξαν ομολογώντας τον αληθινό Θεό. Ο έπαρχος διέταξε τους αγίους να κρεμαστούν και να βασανιστούν με σχοινιά και ρόπαλα, ενώ έκαιγαν τα πλευρά τους με αναμμένες λαμπάδες. Οι μάρτυρες ευχαριστούσαν αδιάκοπα τον Κύριο και τέλος αποκεφαλίστηκαν στη Νουμαντιανή οδό, κοντά στους τόπους όπου αναπαύονταν οι άγιοι πατέρες.

Ο Θράσων μαζί με τον πρεσβύτερο Ιωάννη πήρε τα ιερά λείψανα και τα έθαψε στο κτήμα του, κοντά στη Σαλαρία οδό. Οι στρατιώτες Παπίας και Μαύρος, μέσα στη φυλακή, ποθούσαν το άγιο βάπτισμα και βγήκαν θαυμαστά από τις ανοιχτές πύλες, χωρίς κανείς να τους εμποδίσει. Έλαβαν το βάπτισμα από τον πάπα Μάρκελλο και επέστρεψαν θεληματικά για να ομολογήσουν τον Χριστό.

Ο έπαρχος τους χτύπησε με ρόπαλα και έπειτα με μολύβδινες ράβδους, ώσπου παρέδωσαν την ψυχή τους στον Κύριο. Στο μεταξύ ο διάκονος Κυριακός παρέμενε φυλακισμένος, και ο Θεός του χάρισε εξαιρετικό χάρισμα ιαμάτων. Τυφλοί έβλεπαν, παράλυτοι σηκώνονταν, δαίμονες έφευγαν και αμέτρητοι ασθενείς θεραπεύονταν με την προσευχή του.

Η κόρη του Διοκλητιανού, η Αρτεμία, βασανιζόταν από δαιμόνιο που ομολογούσε ότι μόνο ο Κυριακός μπορούσε να το διώξει. Ο αυτοκράτορας έφερε τον διάκονο μαζί με τον Σμάραγδο και τον Λάργιο και τον παρακάλεσε να θεραπεύσει το παιδί. Ο άγιος μπήκε στο δωμάτιο και πρόσταξε τον δαίμονα στο όνομα του Χριστού να βγει αμέσως από την κόρη.

Το πονηρό πνεύμα αποχώρησε με κραυγές, και η Αρτεμία ζήτησε αμέσως να βαπτιστεί, καθώς έβλεπε νοερά τον αληθινό Κύριο. Η μητέρα της, η αυτοκράτειρα Σιρένα, κρυφή χριστιανή, χάρηκε διπλά για τη σωτηρία του παιδιού της και τη φανέρωση της δυνάμεως του Χριστού. Την επομένη βάπτισαν την Αρτεμία στο όνομα της Αγίας Τριάδος, χωρίς να γνωρίζει τίποτε ο Διοκλητιανός.

Από τότε ο Κυριακός βρήκε εύνοια κοντά στον αυτοκράτορα, που του χάρισε ελευθερία και ένα σπίτι κοντά στα λουτρά του. Λίγο αργότερα ο βασιλιάς της Περσίας έστειλε γράμμα και ζήτησε τον Ρωμαίο διάκονο, επειδή και η δική του κόρη βασανιζόταν από δαιμόνιο. Ο άγιος ξεκίνησε αμέσως με τους συνοδούς του και έφτασε στην Περσία.

Με τη δύναμη του Χριστού έδιωξε το πονηρό πνεύμα από την κόρη που λεγόταν Ιοβία, και εκείνη πίστεψε και βαπτίστηκε. Μαζί της πίστεψαν περίπου τετρακόσιοι από το βασιλικό περιβάλλον. Ο άγιος αρνήθηκε κάθε δώρο και αρκέστηκε σε ψωμί και νερό.

Έμεινε στην Περσία σαράντα πέντε ημέρες και επέστρεψε στη Ρώμη με ευχαριστήριο γράμμα. Λίγο αργότερα ο Διοκλητιανός και ο Μαξιμιανός ο Ερκούλιος παραιτήθηκαν από την εξουσία τους. Τότε ανέλαβε ο Μαξιμιανός ο Γαλέριος, που νυμφεύτηκε τη Βαλερία, αδελφή της Αρτεμίας, και άρχισε νέους και φοβερότατους διωγμούς εναντίον των χριστιανών της Ρώμης.

Ο Γαλέριος συνέλαβε τον Κυριακό μαζί με τον Σμάραγδο και τον Λάργιο και τους έκλεισε στη φυλακή. Διέταξε επίσης να σύρουν τον διάκονο γυμνό και αλυσοδεμένο στους δρόμους, ώστε να τρομοκρατούνται οι χριστιανοί. Σε μια τέτοια πορεία τον συνάντησε ο πάπας Μάρκελλος και ήλεγξε δημοσίως τον τύραννο για τα εγκλήματά του.

Ο μάρτυρας υπέστη πολλές πληγές και καταδικάστηκε να βόσκει τα ζώα του αυτοκράτορα. Τον Κυριακό τον παρέδωσε στον έπαρχο Καρπάσιο, που τον έκλεισε σε φυλακή μαζί με τους συντρόφους του και με κάποιον Κρισκεντιανό. Στο δικαστήριο ο έπαρχος διέταξε να χυθεί λιωμένη πίσσα στο κεφάλι του γέροντα διακόνου.

Ο Κρισκεντιανός κρεμάστηκε γυμνός, βασανίστηκε με σιδερένια νύχια και φωτιές, και τέλος παρέδωσε την ψυχή του ευχαριστώντας τον Θεό. Ο Καρπάσιος διέταξε αργότερα να βασανιστεί ξανά ο Κυριακός με τα ίδια φοβερά μέσα. Όταν είδε πως δεν λύγιζε, ανέφερε το θέμα στον αυτοκράτορα, που πρόσταξε τον θάνατο όλων.

Έβγαλαν έξω από την πόλη είκοσι έναν χριστιανούς και τους αποκεφάλισαν μαζί με τον Κυριακό, τον Σμάραγδο και τον Λάργιο. Ο πρεσβύτερος Ιωάννης ήρθε νύχτα και έθαψε με τιμές τα ιερά λείψανα δίπλα στους προηγούμενους μάρτυρες. Την ίδια εποχή θανατώθηκε για την ομολογία της και η μακαρία Αρτεμία, αν και αδελφή της συζύγου του Γαλερίου.

Ο ασεβής τύραννος δεν λυπήθηκε ούτε τη συγγενική ομαιμοσύνη. Μετά τον θάνατο του Κυριακού, ο Καρπάσιος ζήτησε για τον εαυτό του το σπίτι του μάρτυρα, που βρισκόταν κοντά στα λουτρά του Διοκλητιανού. Μέσα σ’ αυτό υπήρχε μια πανέμορφη κολυμβήθρα, την οποία είχε αγιάσει ο πάπας Μάρκελλος και όπου είχαν βαπτιστεί πολλοί.

Για να εξευτελίσει τους χριστιανούς, ο Καρπάσιος μετέτρεψε το ιερό σπίτι σε δημόσιο λουτρό και πορνείο. Μια ημέρα κάλεσε δεκαεννέα φίλους του για συμπόσιο, και ενώ παραδίδονταν στις ακολασίες τους, έπεσαν όλοι ξαφνικά νεκροί, χτυπημένοι από αόρατη θεϊκή δύναμη. Οι κάτοικοι έκλεισαν τρομαγμένοι το οίκημα, και κανείς δεν τολμούσε πια να μπει μέσα.

Όταν ο Γαλέριος αναχώρησε από τη Ρώμη, οι κληρικοί έβγαλαν κρυφά τον πάπα Μάρκελλο από τον σταύλο. Ο Μαξέντιος όμως, που σφετερίστηκε τον θρόνο, συνέχισε με μεγαλύτερη μανία τους διωγμούς εναντίον των χριστιανών της Ρώμης. Έτσι η Εκκλησία βρέθηκε ξανά αντιμέτωπη με αιματηρές δοκιμασίες και νέους πειρασμούς, ενώ ο ποιμένας της οδηγούνταν πάλι προς τη ζωή της αφάνειας και του πόνου.

Στη Ρώμη ζούσαν τότε δύο ευγενείς γυναίκες από συγκλητικό γένος, η Πρίσκιλλα και η Λουκίνα, που ήταν χήρες και αφοσιωμένες δούλες του Χριστού. Με τα μεγάλα κτήματά τους συνέδραμαν τους αγίους και έχτισαν περικαλλείς τάφους για τα σώματα των μαρτύρων. Η Πρίσκιλλα στη Σαλαρία οδό και η Λουκίνα στην Οστιανή οδό, σύναζαν τη νύχτα τα λείψανα που έριχναν οι ειδωλολάτρες στα θηρία και τα έθαβαν με τιμή.

Όταν ο πάπας Μάρκελλος ελευθερώθηκε, πήγε με τη Λουκίνα στον τόπο όπου είχε αποκεφαλιστεί ο Κυριακός με τους συντρόφους του, ξέθαψε τα ιερά λείψανα και τα μετέφερε σε λίθινες θήκες μέσα στον τάφο της Λουκίνας. Η ευσεβής αρχόντισσα δώρισε στην Εκκλησία πολλά κτήματά της, και ένα μεγαλόπρεπο σπίτι στο κέντρο της Ρώμης το παρέδωσε για να γίνει ναός. Ο πάπας Μάρκελλος το καθαγίασε και λειτουργούσε σ’ αυτό ημέρα και νύχτα.

Ο Μαξέντιος όμως όταν το έμαθε εξόρισε τη Λουκίνα με ατιμωτικό τρόπο και δήμευσε όλη την περιουσία της. Προσπάθησε να παρασύρει και τον Μάρκελλο στην ασέβεια, αλλά απέτυχε. Τότε διέταξε να μετατραπεί ο ναός σε σταύλο και πρόσταξε τον πάπα να βόσκει εκεί τα ζώα μέχρι τέλους της ζωής του.

Έτσι ο αγιότατος ποιμένας έγινε φύλακας ζώων μέσα στον ναό που είχε ο ίδιος καθαγιάσει, για εννέα ολόκληρους μήνες. Δούλευε ασταμάτητα, χωρίς ξεκούραση, χωρίς αρκετή τροφή, χωρίς ρούχα, ντυμένος μόνο με τραχύ τρίχινο σάκο πάνω στο γυμνό του σώμα. Οι φύλακες δεν επέτρεπαν σε κανέναν να τον προσεγγίσει και να του φέρει το παραμικρό.

Από τους κόπους, τις στερήσεις και τη βρώμικη ζωή ανάμεσα στα ζώα, εξαντλήθηκε σωματικά, αρρώστησε βαριά και παρέδωσε την αθλητική του ψυχή στα χέρια του Θεού. Ο πρεσβύτερος Ιωάννης πήρε νύχτα το τίμιο σκήνωμα και το έθαψε με ευλάβεια στον τάφο της Πρίσκιλλας, μαζί με άλλους κληρικούς. Πριν από τον Μάρκελλο, στον ίδιο θρόνο είχε ανέβει ο πάπας Μαρκελλίνος στις ημέρες του σκληρότατου διωγμού, όταν μέσα σε τριάντα ημέρες θανατώθηκαν στη Ρώμη δεκαεπτά χιλιάδες χριστιανοί.

Συνελήφθη και ο ίδιος, και από τον φόβο των βασανιστηρίων θυμίασε στους βωμούς και θυσίασε στην Εστία και την Ίσιδα. Ο αυτοκράτορας τον τίμησε με πολυτελή ενδύματα και τον ονόμασε φίλο του. Όμως αμέσως μετά, ο πάπας μετάνιωσε πικρά, όπως άλλοτε ο απόστολος Πέτρος, και έκλαψε ασταμάτητα για την πτώση του.

Στην πόλη Σινούεσσα της Καμπανίας συγκλήθηκε τοπική σύνοδος εκατόν ογδόντα επισκόπων και πρεσβυτέρων, όπου παρουσιάστηκε ο Μαρκελλίνος. Φόρεσε τρίχινο σάκο, έριξε στάχτη στο κεφάλι του και ομολόγησε δημοσίως την αμαρτία του, ζητώντας με δάκρυα να τον δικάσουν. Οι πατέρες αρνήθηκαν να εκδώσουν απόφαση και του είπαν να καταδικάσει ο ίδιος τον εαυτό του, όπως ο Πέτρος που έκλαψε για την άρνησή του και έλαβε συγχώρηση.

Τότε ο Μαρκελλίνος δήλωσε ότι αποστερείται μόνος τον ιερατικό βαθμό και πρόσταξε να μην ταφεί ποτέ το σώμα του, αλλά να ριχτεί στα σκυλιά. Επιστρέφοντας στη Ρώμη πήγε στον Διοκλητιανό, πέταξε μπροστά του τα πολύτιμα ρούχα και ομολόγησε ότι μετανοεί για την άρνηση του Χριστού. Ο αυτοκράτορας τον παρέδωσε σε βασανιστήρια και τέλος τον καταδίκασε σε θάνατο.

Ο μάρτυρας πορεύτηκε στον τόπο της εκτελέσεως μαζί με τρεις χριστιανούς, τον Κλαύδιο, τον Κυρίνο και τον Αντωνίνο, και αποκεφαλίστηκε με χαρά. Το σώμα του έμεινε άταφο τριάντα έξι ημέρες, σύμφωνα με τη δική του εντολή. Τότε εμφανίστηκε ο απόστολος Πέτρος στον πάπα Μάρκελλο και τον πρόσταξε να ενταφιάσει τον προκάτοχό του, υπενθυμίζοντας ότι ο ταπεινούμενος ανυψώνεται από τον Κύριο πάντοτε.