Ένας λόγιος ιερέας του δέκατου ένατου αιώνα προσποιήθηκε τον τρελό για να κρύψει τα θαύματα και την προφητική του χάρη από τους ανθρώπους. Με μια απλή κίνηση του ραβδιού του άνοιξε κλειδωμένη πόρτα και αποκάλυψε σε μια απελπισμένη μάνα το μυστικό σχέδιο της θείας αγάπης. Ο Παναγής Μπασιάς γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλληνίας το χίλια οκτακόσια ένα, μέσα σε οικογένεια ευσεβή και επιφανή του νησιού.

Πατέρας του ήταν ο Μιχαήλ Τυπάλδος Μπασιάς και μητέρα του η Ρεγγίνα Δελλαπόρτα, άνθρωποι με βαθιά ορθόδοξη συνείδηση. Από μικρός έμαθε ιταλικά, γαλλικά και λατινικά, ενώ καταρτίστηκε στη φιλοσοφία και τη θεολογία με ζήλο. Σε νεαρή ηλικία χειροθετήθηκε αναγνώστης και διορίστηκε γραμματοδιδάσκαλος στα δημόσια σχολεία του τόπου του.

Επηρεάστηκε όμως βαθιά από τα ριζοσπαστικά κηρύγματα του Κοσμά Φλαμιάτου και του Ευσεβίου Πανά. Αυτοί οι μεγάλοι εκκλησιαστικοί άνδρες κατήγγελλαν τους Άγγλους κυρίαρχους της Επτανήσου ως επίβουλους του ορθοδόξου φρονήματος. Ο νεαρός Παναγής εγκατέλειψε τότε το δημόσιο σχολείο και συνέχισε να παραδίδει μαθήματα στα σπίτια των μαθητών του.

Διατήρησε έτσι ακέραιη τη διδακτική αποστολή του χωρίς συμβιβασμούς με τις ξένες δυνάμεις της εποχής. Στα είκοσι του χρόνια, μετά τον θάνατο του πατέρα του, ένιωσε έντονη την κλίση προς τη μοναχική ζωή και την έρημο. Τον επηρέασε βαθιά η μορφή του πολιούχου Αγίου Γερασίμου και του γείτονός του ασκητή Αγίου Ανθίμου.

Εγκατέλειψε τα πάντα και κατέφυγε στο Ξηροσκόπελο, ένα μικρό νησάκι κοντά στις Βλαχέρνες της κάτω Λειβαθούς. Εκεί οι Άγγλοι εξόριζαν τους κληρικούς που αντιστέκονταν στην ξενική κυριαρχία και στις αυθαιρεσίες τους. Στην ίδια εξορία βρισκόταν τότε και ο περίφημος Ζακύνθιος κληρικός Νικόλαος Καντούνης.

Όμως η χήρα μητέρα του και η απροστάτευτη αδελφή του τον ικέτευαν με δάκρυα να επιστρέψει κοντά τους. Λύγισε μπροστά στις παρακλήσεις τους και γύρισε στον κόσμο, μένοντας ωστόσο μοναχός στην ψυχή. Ολόκληρη η ζωή του αποδείχθηκε στη συνέχεια ένας συνεχής ασκητικός αγώνας μέσα στο σπίτι του.

Διατήρησε με συνέπεια τις μοναχικές του αποφάσεις παρά τις δυσκολίες της κοσμικής καθημερινότητας. Το χίλια οκτακόσια τριάντα έξι χειροτονήθηκε διάκονος και πρεσβύτερος από τον Αρχιεπίσκοπο Κεφαλληνίας Παρθένιο Μακρή, παίρνοντας το όνομα Παΐσιος. Δεν επιδίωξε ποτέ εφημεριακή θέση ή κάποιο αξίωμα.

Λειτουργούσε συνήθως στο εξωκκλήσι του Αγίου Σπυρίδωνος στον Πλατύ Γιαλό, όπου συνέρρεε πλήθος πιστών από όλο το νησί. Οι Κεφαλλήνες πήγαιναν για να λειτουργηθούν και να ακούσουν τα θερμά και φλογερά του κηρύγματα. Υπήρξε η ίδια η προσωποποίηση της ελεημοσύνης και θερμός συμπαραστάτης κάθε αδύναμου ανθρώπου.

Έλαβε από τον Θεό το χάρισμα της προφητείας και προέλεγε όσα έμελλαν να συμβούν σε πρόσωπα και οικογένειες. Στις είκοσι μία Μαΐου του χίλια οκτακόσια εξήντα τέσσερα γεύτηκε τη χαρά της Ένωσης της Επτανήσου με τη μητέρα Ελλάδα. Είχε εργαστεί με τον δικό του αντιστασιακό τρόπο πλάι στους ήρωες ριζοσπάστες για τον ιερό αυτό σκοπό.

Καλλιέργησε την ορθόδοξη παράδοση σε εξαιρετικά δύσκολες πολιτικές και κοινωνικές περιόδους του νησιού. Το χίλια οκτακόσια εξήντα επτά, στους φοβερούς σεισμούς της Παλικής, γκρεμίστηκε ολόκληρη η οικία του. Από τότε τον φιλοξένησε στο σπίτι του ο ξάδελφός του Ιωάννης Γερουλάνος, πατέρας του μεγάλου χειρουργού Μαρίνου Γερουλάνου.

Επειδή η φήμη του από τα πολλά θαύματα διαδόθηκε παντού, φοβήθηκε τον επάρατο εγωισμό. Κατέφυγε τότε στη γνωστή μέθοδο των μεγάλων ασκητών και προσποιήθηκε τον τρελό για χάρη του Χριστού. Έτσι συγκαταριθμήθηκε στη χορεία των διά Χριστόν σαλών Αγίων της Εκκλησίας μας.

Για πέντε ολόκληρα χρόνια ταλαιπωρήθηκε κλινήρης από βαριά ασθένεια, χωρίς να σταματήσει το πνευματικό του έργο. Ακόμη και άρρωστος συνέχιζε να ευλογεί, να ειρηνεύει και να καθοδηγεί τους χριστιανούς που τον επισκέπτονταν νύχτα και μέρα. Εκεί δέχτηκε και τον νέο Αρχιεπίσκοπο Γερμανό Καλλιγά, στον οποίο προέβλεψε την ανάρρησή του στον Αρχιεπισκοπικό Θρόνο των Αθηνών.

Ο Όσιος Παναγής κοιμήθηκε εν Κυρίω το χίλια οκτακόσια ογδόντα οκτώ, αφήνοντας πίσω του φήμη αγιότητας. Στην πάνδημη κηδεία του, τρεις ημέρες αργότερα, εκφώνησε περίφημο επικήδειο ο Μητροπολίτης Κεφαλληνίας Γερμανός Καλλιγάς. Η ανακομιδή των ιερών λειψάνων του έγινε στις έξι Ιουνίου του χίλια εννιακόσια εβδομήντα έξι.

Η επίσημη αγιοκατάταξή του πραγματοποιήθηκε από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στις τέσσερις Φεβρουαρίου του χίλια εννιακόσια ογδόντα έξι. Τα ιερά λείψανά του φυλάσσονται σε αργυρή θήκη στον ιερό ναό του Αγίου Σπυρίδωνος στο Ληξούρι. Στον ίδιο ναό βρίσκεται και ο τάφος του, τόπος προσκυνήματος για όλους τους πιστούς.

Ένα συγκλονιστικό θαύμα του Οσίου διηγείται ο πρωτοψάλτης Βασίλειος Δρακόπουλος, που το έζησε με τα ίδια του τα μάτια. Στο Αργοστόλι ζούσε μια αρχοντική και πλούσια οικογένεια τεσσάρων ατόμων με βαθιά χριστιανική συνείδηση. Η σύζυγος ξεχώριζε για τα έργα της ευσπλαχνίας και της φιλανθρωπίας προς τους φτωχούς και τους αρρώστους.

Όταν πέθανε ο σύζυγος, εκείνη ανέλαβε μόνη της την ανατροφή των δύο αγοριών της με χριστιανική παιδεία. Επισκεπτόταν αρρώστους στα νοσοκομεία και κατάδικους στις φυλακές, βοηθώντας τους και νουθετώντας τους με στοργή. Όταν όμως το πρώτο της παιδί έφτασε στα είκοσι ένα του χρόνια, ένιωσε ξαφνικά έναν δυνατό πόνο στο κεφάλι.

Έπεσε αναίσθητο στο πάτωμα και ο γιατρός δεν μπόρεσε τελικά να το σώσει. Η μητέρα προσευχήθηκε όλη νύχτα γονατιστή μπροστά στο εικονοστάσι, μα το παιδί έφυγε το πρωί. Έναν χρόνο αργότερα, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, έχασε και το δεύτερο αγόρι της, παρά τα δάκρυά της.

Τότε η αρχόντισσα έχασε εντελώς τα λογικά της και μεταβλήθηκε σε θηρίο ανήμερο μέσα στη φοβερή απελπισία της. Σταμάτησε κάθε έργο αγάπης, ύβριζε συνεχώς τον Θεό και τους αγίους και δεν δεχόταν κανέναν στο σπίτι της. Παρήγγειλε σε ζωγράφο δύο μεγάλα πορτραίτα των παιδιών της σε φυσικό μέγεθος μέσα σε πολυτελή πλαίσια.

Τα κρέμασε στους τοίχους του άδειου σαλονιού της και άναβε από κάτω κεριά, μιλώντας στις εικόνες σαν ζωντανές. Μια μέρα ο Παπά Μπασιάς πέρασε με πλοιάριο από το Ληξούρι στο Αργοστόλι, χωρίς να τον περιμένει κανείς. Με αργά βήματα και στηριγμένος στη ράβδο του πήγε κατευθείαν στην οικία της απαρηγόρητης εκείνης γυναίκας.

Όταν χτύπησε την πόρτα, η αρχόντισσα βγήκε στο παράθυρο και άρχισε να τον υβρίζει με τις χυδαιότερες φράσεις. Ο όσιος, χωρίς να ταραχθεί καθόλου, την παρακάλεσε ήρεμα τρεις φορές να του ανοίξει για να της μιλήσει. Εκείνη συνέχιζε όμως ακόμη πιο μανιασμένα τις βλαστήμιες και τις προσβολές εναντίον του.

Τότε ο όσιος είπε με σταθερή φωνή ότι αλλιώς θα ανοίξει μόνος του την πόρτα. Έκανε με τη ράβδο του το σημείο του σταυρού πάνω στην πόρτα, και εκείνη άνοιξε αυτομάτως. Η κυρία έμεινε άφωνη βλέποντας τον γέροντα να ανεβαίνει με ηρεμία τη σκάλα του σπιτιού της.

Ο Παπά Μπασιάς προχώρησε κατευθείαν στο σαλόνι με τα πορτραίτα και ζήτησε από την κυρία να τον ακολουθήσει σιωπηλά. Της είπε να καθίσει στη γωνία και να δει κάτι που δεν περίμενε ποτέ της να αντικρίσει. Στάθηκε για λίγο σε θερμή προσευχή και τότε άρχισε να εκτυλίσσεται μπροστά της ένα συγκλονιστικό όραμα.

Τα σκεπάσματα των εικόνων σηκώθηκαν μόνα τους και τα δύο παιδιά κατέβηκαν ζωντανά στο μέσον του δωματίου. Έβγαλαν ταυτόχρονα δύο περίστροφα και πυροβόλησαν ο ένας τον άλλον, πέφτοντας νεκροί στο δάπεδο μπροστά της. Μόλις τελείωσε η σκηνή, τα πορτραίτα βρέθηκαν πάλι στη θέση τους, σαν να μην είχε συμβεί απολύτως τίποτα.

Η κυρία παρακολουθούσε άφωνη και τρομαγμένη, μη μπορώντας να συνειδητοποιήσει το μέγεθος αυτού του οράματος. Τότε ο όσιος της εξήγησε ότι ο Θεός την αγάπησε και την προφύλαξε από το φοβερό αυτό θέαμα. Τα δύο παιδιά της είχαν αγαπήσει την ίδια γυναίκα και θα αλληλοσκοτώνονταν με αυτόν τον τραγικό τρόπο εξαιτίας της.