Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, ο μαθητής του μαθητή του Ιωάννη

Σε μια εποχή που η Εκκλησία πάλευε ταυτόχρονα με τους διωγμούς των ειδωλολατρών και με τα ψεύδη των αιρετικών, ο Άγιος Ειρηναίος της Λυώνος στάθηκε φωτεινός στύλος της αλήθειας στη μακρινή Γαλατία. Έλαβε τη χριστιανική πίστη από τα χείλη του Αγίου Πολυκάρπου της Σμύρνης, ο οποίος υπήρξε ο ίδιος μαθητής του ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου. Έτσι ο νεαρός Ειρηναίος βρέθηκε μέσα σε μια ζωντανή και αδιάκοπη αλυσίδα, που οδηγούσε κατευθείαν στους αυτόπτες μάρτυρες του Κυρίου.

Καταγόταν από τη Σμύρνη της Μικράς Ασίας και είχε λάβει εκεί λαμπρή ελληνική παιδεία, με ποίηση, φιλοσοφία και ρητορική. Όμως ο νέος δεν παρασύρθηκε από την κοσμική σοφία, γιατί ένιωσε ότι η χριστιανική αλήθεια ξεπερνά κάθε ανθρώπινη γνώση. Ο Άγιος Πολύκαρπος τον βάπτισε, τον δίδαξε με αγάπη, και του μετέδωσε όσα είχε ακούσει από τους ίδιους τους αποστόλους.

Ο μαθητής δεχόταν τα λόγια του δασκάλου σαν θησαυρό και τα κρατούσε στην καρδιά του. Αργότερα τον χειροτόνησε πρεσβύτερο και τον έστειλε στην πόλη Λούγδουνο της Γαλατίας, τη σημερινή Λυών, για να βοηθήσει τον γέροντα επίσκοπο Ποθεινό. Στη Λυών ο νέος πρεσβύτερος εργάστηκε με μεγάλο ζήλο, στηρίζοντας τον γέροντα επίσκοπο σε πολύ σκληρές ώρες δοκιμασίας.

Οι ειδωλολάτρες είχαν εξαπολύσει σφοδρό διωγμό κατά των χριστιανών, και η μικρή εκκλησία της πόλης γέμισε φυλακισμένους και μάρτυρες. Σε εκείνες τις στιγμές οι ομολογητές της Λυώνος εμπιστεύτηκαν στον Ειρηναίο μια ευαίσθητη αποστολή. Τον έστειλαν στη Ρώμη με γράμμα προς τον επίσκοπο Ελευθέριο, για ζητήματα που τάραζαν τότε την Εκκλησία.

Όσο εκείνος βρισκόταν μακριά, οι ειδωλολάτρες συνέλαβαν σχεδόν όλους τους γνωστούς χριστιανούς της πόλης. Ο επίσκοπος Ποθεινός τελείωσε τη ζωή του ως μάρτυρας μέσα στη φυλακή, σφραγίζοντας με το αίμα του την πιστή ποιμαντορία του. Έναν χρόνο αργότερα, γύρω στα έτη που σημειώνουν την έναρξη της επισκοπείας του, η κοινότητα της Λυώνος εξέλεξε τον Ειρηναίο νέο επίσκοπο της πόλης.

Ο Άγιος Γρηγόριος ο Τουρώνης γράφει πως με το κήρυγμά του μεταμόρφωσε ολόκληρη τη Λυώνα σε χριστιανική πόλη. Όταν ο διωγμός υποχώρησε για λίγο, ο νέος επίσκοπος αφιερώθηκε στη στερέωση του ποιμνίου του. Άρχισε επίσης να γράφει για να αντιμετωπίσει νέους και επικίνδυνους κινδύνους.

Εκείνη την περίοδο εμφανίστηκαν στους κόλπους της Εκκλησίας τα γνωστικά συστήματα, που ανακάτευαν τη χριστιανική πίστη με φιλοσοφίες και μυθολογίες ξένες προς το Ευαγγέλιο. Οι γνωστικοί δίδασκαν ότι ο Θεός δεν μπορεί να σαρκωθεί, επειδή θεωρούσαν την ύλη ατελή και φορέα του κακού. Δίδασκαν ακόμη ότι ο Υιός είναι μόνο μια απορροή της θεότητας, μέσα σε ολόκληρη ιεραρχία πνευματικών δυνάμεων που ονόμαζαν αιώνες.

Ο κόσμος, έλεγαν, δεν φτιάχτηκε από τον αληθινό Θεό, αλλά από έναν κατώτερο δημιουργό. Απέναντι σε αυτές τις πλάνες ο Άγιος Ειρηναίος συνέταξε το μεγάλο έργο που έμεινε γνωστό ως Έλεγχος της ψευδωνύμου γνώσεως, σε πέντε βιβλία κατά των αιρέσεων. Ξεκίνησε γράφοντας ύστερα από παράκληση ενός φίλου του, για να αντικρούσει τους οπαδούς του Βαλεντίνου, που ξάπλωναν τη διδασκαλία τους και στη Ρώμη και στη Γαλατία.

Δίδασκε με σαφήνεια ότι ο Λόγος του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, έγινε άνθρωπος από υπέρμετρη αγάπη, για να ενώσει στο ίδιο του το πρόσωπο τον άνθρωπο με τον Θεό. Έτσι η σωτηρία γίνεται υιοθεσία και θέωση όλης της ανθρώπινης φύσης. Ο πιστός δεν σώζεται με μυστικές γνώσεις, αλλά με την κοινωνία της Εκκλησίας.

Παράλληλα αντιμετώπισε και άλλον σκληρό αιρετικό, τον Μαρκίωνα, ο οποίος αρνιόταν τη θεϊκή προέλευση της Παλαιάς Διαθήκης. Ο Μαρκίων υποστήριζε δύο διαφορετικούς θεούς, έναν τιμωρό στην Παλαιά και έναν στοργικό στην Καινή Διαθήκη. Ο Άγιος Ειρηναίος απαντούσε ότι αυτή η εικόνα είναι ασυμβίβαστη με την ίδια την έννοια του αληθινού Θεού.

Ο Θεός δεν είναι μόνο τιμωρός χωρίς αγάπη, ούτε μόνο εύσπλαχνος χωρίς δικαιοσύνη. Είναι ταυτόχρονα δίκαιος και φιλάνθρωπος, και αυτό φανερώνεται και στις δύο διαθήκες. Έγραφε ότι το ίδιο Πνεύμα του Θεού μίλησε μέσα από τους προφήτες για τον ερχομό του Κυρίου, και κήρυξε μέσα από τους αποστόλους ότι έφτασε το πλήρωμα του χρόνου και πλησίασε η βασιλεία των ουρανών.

Ο νόμος της Παλαιάς Διαθήκης ήταν παιδαγωγός, που οδήγησε τους ανθρώπους προς τον Χριστό. Στην Καινή Διαθήκη οι απαιτήσεις γίνονται μεγαλύτερες, γιατί δίνονται και περισσότερα χαρίσματα. Ο Άγιος τόνιζε ότι ο Θεός τα ρυθμίζει όλα με μέτρο και τάξη, γιατί τίποτε ακατάμετρο και άτακτο δεν υπάρχει κοντά Του.

Έτσι η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη αποτελούν ένα ενιαίο σχέδιο σωτηρίας, έργο του ενός και μοναδικού Θεού των πατέρων. Στο ίδιο έργο ο Άγιος Ειρηναίος αναπτύσσει και τη διδασκαλία του για τα τέσσερα Ευαγγέλια. Τα ονομάζει στύλο και στήριγμα της Εκκλησίας, και θεωρεί αδύνατο να είναι περισσότερα ή λιγότερα από όσα παρέλαβε η αποστολική παράδοση.

Είναι τα Ευαγγέλια κατά Ματθαίον, κατά Μάρκον τον μαθητή του Πέτρου, κατά Λουκάν τον συνοδό του Παύλου, και κατά Ιωάννην τον αγαπημένο μαθητή. Οι αιρετικοί συνέθεταν νέα κείμενα, που τα ονόμαζαν αυθαίρετα Ευαγγέλια, όμως αυτά δεν συμφωνούν με όσα παρέδωσαν οι απόστολοι. Ο Άγιος συνέδεσε τους τέσσερις ευαγγελιστές με τα τέσσερα ζώα της Αποκαλύψεως, βλέποντας σε καθένα μια όψη της δράσης του Υιού του Θεού.

Το λιοντάρι παραπέμπει στη βασιλική εξουσία του Λόγου, ο μόσχος στην αρχιερατική θυσία, ο άνθρωπος στην ενανθρώπηση, και ο αετός στην παρουσία του Αγίου Πνεύματος μέσα στην Εκκλησία. Δίδαξε ακόμη ότι οι αληθινοί φύλακες της παράδοσης είναι οι νόμιμα χειροτονημένοι ποιμένες, που συνεχίζουν τη γραμμή των αποστόλων. Όποιος θέλει να γνωρίσει την αλήθεια, έλεγε, πρέπει να στραφεί στην Εκκλησία, γιατί μόνο εκείνη είναι η θύρα της ζωής.

Έξω από την Εκκλησία ο άνθρωπος χάνει τον δρόμο της σωτηρίας. Ο Άγιος Ειρηναίος δίδασκε ότι η Εκκλησία, αν και διασκορπισμένη σε όλον τον κόσμο, διατηρεί την ίδια πίστη, την ίδια διδασκαλία και την ίδια παράδοση. Όπως ο ήλιος είναι ένας και φωτίζει όλη την οικουμένη, έτσι και το κήρυγμα της αλήθειας λάμπει το ίδιο στη Γερμανία, στην Ισπανία, στη Γαλατία, στην Αίγυπτο και στη Λιβύη.

Ζωή της Εκκλησίας είναι το Άγιο Πνεύμα, που την οδηγεί από την αρχή και δεν την αφήνει ποτέ να πλανηθεί. Με τη βαθιά αυτή πίστη ο επίσκοπος της Λυώνος έπαιξε επίσης σημαντικό ρόλο στη διένεξη για τον εορτασμό του Πάσχα. Όταν ο επίσκοπος Ρώμης Βίκτωρ απείλησε με σχίσμα τις εκκλησίες της Μικράς Ασίας, εξαιτίας διαφωνίας στην ημερομηνία της εορτής, ο Άγιος Ειρηναίος μεσολάβησε ειρηνευτικά.

Έγραψε επιστολές στον Βίκτωρα και σε άλλους ποιμένες, παρακαλώντας τους να φυλάξουν την ενότητα. Έτσι δικαίωσε και το όνομά του, που σημαίνει ειρηνικός, γιατί αγωνίστηκε για ειρήνη ανάμεσα στις εκκλησίες. Μέχρι τα βαθιά γεράματά του θυμόταν με ευγνωμοσύνη τον δάσκαλό του Πολύκαρπο.

Έγραφε στον φίλο του πρεσβύτερο Φλωρίνο πως κρατούσε ζωντανές τις διδαχές, όχι σε χαρτί αλλά μέσα στην καρδιά του. Τη γαλήνια ποιμαντορία του Αγίου Ειρηναίου ακολούθησε νέος και αιματηρός διωγμός, στις ημέρες του αυτοκράτορα Σεβήρου. Όπως αναφέρει ο Άγιος Γρηγόριος ο Τουρώνης στην Ιστορία των Φράγκων, ο επίσκοπος της Λυώνος αποκεφαλίστηκε με ξίφος για την ομολογία της πίστης του στον Χριστό.

Έτσι ο πιστός ποιμένας έγινε και μάρτυρας, και ολοκλήρωσε με το αίμα του τον δρόμο που είχε αρχίσει με τα δάκρυα της κατήχησης. Με τον ίδιο τρόπο που είχε προηγηθεί ο δάσκαλός του Πολύκαρπος, και πριν από εκείνον ο ευαγγελιστής Ιωάννης, σφράγισε και αυτός με τη ζωή του την παράδοση που είχε παραλάβει. Ο απόστολος Ιωάννης, ο Πολύκαρπος της Σμύρνης και ο Ειρηναίος της Λυώνος αποτελούν τρεις κρίκους μιας αδιάσπαστης αλυσίδας, που ξεκινά από τον ίδιο τον αρχιποιμένα Χριστό.

Στους αγώνες του ο Άγιος έσωσε πολλούς από την ειδωλολατρία και από τις αιρέσεις, στήριξε χριστιανούς στις φυλακές, και ενίσχυσε άλλους στον δρόμο του μαρτυρίου. Διαμόρφωσε τη θεολογική γλώσσα της Εκκλησίας για την ενανθρώπηση, τη θέωση και την αποστολική διαδοχή. Σήμερα η Εκκλησία τιμά τη μνήμη του και τον ονομάζει ιερομάρτυρα και μεγάλο διδάσκαλο της οικουμένης.

Ο λόγος του παραμένει πηγή ορθοδόξου πίστης και ενότητας.