Ο Άγιος Ερμόλαος ήταν ένας από τους ελάχιστους που γλίτωσαν από τη φοβερή πυρπόληση των είκοσι χιλιάδων χριστιανών μέσα στον ναό της Νικομηδείας. Αυτός ο ίδιος ιερέας οδήγησε τον νεαρό ειδωλολάτρη Παντολέοντα στον Χριστό, τον μετέπειτα μεγαλομάρτυρα Παντελεήμονα της Εκκλησίας μας. Μαζί με τους συλλειτουργούς του Έρμιππο και Ερμοκράτη, αποτελούσαν το μικρό υπόλοιπο των ιερέων που σώθηκαν από τη φωτιά του αυτοκράτορα Μαξιμιανού.

Κρύβονταν σε απομονωμένα μέρη της πόλης, φοβούμενοι την οργή των διωκτών της χριστιανικής πίστης. Ωστόσο, δεν σταμάτησαν ποτέ το κήρυγμα του Ευαγγελίου, όπου η περίσταση το επέτρεπε με ασφάλεια. Η ζωή τους ήταν διαρκής προσφορά στην Εκκλησία, παρά τις τρομερές συνθήκες του διωγμού.

Ο Ερμόλαος είχε στήσει το ταπεινό του καταφύγιο σε ένα σπίτι κοντά στον δρόμο όπου περνούσε καθημερινά ο νεαρός Παντολέων. Μια ευλογημένη ημέρα, ο γέροντας ιερέας τον συνάντησε και τον κάλεσε ευγενικά να μπει στο σπίτι του για συζήτηση. Εκείνη η συνάντηση άλλαξε όχι μόνο τη ζωή του νέου, αλλά και την ιστορία της μαρτυρικής Εκκλησίας της Νικομηδείας.

Στο σπίτι του Ερμολάου ξεκίνησε μια θεόπνευστη συνομιλία που σημάδεψε την ψυχή του νεαρού Παντολέοντα για πάντα. Ο σοφός ιερέας του εξήγησε με υπομονή την πλάνη και τη ματαιότητα της λατρείας των ειδώλων και των ψεύτικων θεών. Του φανέρωσε τη ζωντανή αλήθεια του Χριστού και τη σωτηρία που χαρίζει ο μόνος αληθινός Θεός στους ανθρώπους.

Από εκείνη την ημέρα, ο νέος επισκεπτόταν καθημερινά τον Ερμόλαο, διψώντας για τα λόγια της πίστης και της αιώνιας ζωής. Έπειτα από αρκετές συναντήσεις, ο Ερμόλαος τον βάπτισε χριστιανό μέσα στο ίδιο το ταπεινό του καταφύγιο. Η πνευματική σχέση δασκάλου και μαθητή έγινε βαθιά και αδιάλυτη, σαν σχέση πατέρα με γιο κατά πνεύμα.

Όταν ξέσπασε ο φοβερός διωγμός εναντίον του Παντελεήμονα από τον σκληρό αυτοκράτορα Μαξιμιανό, ο νέος γιατρός οδηγήθηκε δεμένος μπροστά στους κριτές του. Εκεί τον ρώτησαν με αγριότητα από ποιον είχε διδαχθεί τη χριστιανική πίστη που τόσο θαρραλέα ομολογούσε. Ο Παντελεήμων, μη μπορώντας να ψευστεί ενώπιον της αλήθειας, αποκάλυψε με σεβασμό το όνομα του ιερέα και πνευματικού του πατέρα Ερμολάου.

Αυτή η ομολογία στάθηκε αφορμή για τη σύλληψη του γέροντος. Αμέσως οι στρατιώτες έτρεξαν στο κρησφύγετο του Ερμολάου και τον συνέλαβαν χωρίς καμία αντίσταση από μέρους του. Την προηγούμενη νύχτα, ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός είχε εμφανιστεί στον ευλαβή ιερέα μέσα σε θεϊκό φως.

Του αποκάλυψε ότι την επόμενη ημέρα θα μαρτυρούσε για το όνομά Του και θα λάμβανε τον στέφανο του μάρτυρα. Όταν οι φίλοι και συλλειτουργοί του Έρμιππος και Ερμοκράτης έμαθαν τη σύλληψη του πνευματικού τους αδελφού, δεν δίστασαν καθόλου. Με τη θέλησή τους ακολούθησαν τον Ερμόλαο μπροστά στο βήμα του σκληρού κριτή της Νικομηδείας.

Όταν ο δικαστής τους ρώτησε γιατί ήρθαν αυτόκλητοι στο δικαστήριό του, εκείνοι απάντησαν με θαυμαστή παρρησία. Δήλωσαν ότι ήταν στρατιώτες κάτω από τη σημαία του Χριστού και συστρατιώτες του Ερμολάου στον πνευματικό αγώνα. Παρακαλούσαν μάλιστα να έχουν κοινό θάνατο, αφού είχαν περάσει μαζί όλη τους την αδελφική ζωή στην ιεροσύνη.

Η γενναία αυτή απάντηση, αντί να συγκινήσει τον σκληρόκαρδο δικαστή, άναψε ακόμη περισσότερο τον θυμό του ενάντια στους τρεις. Έδωσε αμέσως εντολή να αρχίσουν τα φοβερά βασανιστήρια εναντίον των τριών ιερέων του Χριστού. Οι τρεις ομολογητές στάθηκαν με θάρρος μπροστά στους ειδωλολάτρες δικαστές και ομολόγησαν τον Χριστό ως αληθινό Θεό.

Χλεύασαν με δύναμη τα άψυχα είδωλα και έλεγξαν την πλάνη όσων προσκυνούσαν τους ψεύτικους θεούς της εποχής. Τότε συνέβη ένα μεγάλο και θαυμαστό σημείο που τάραξε ολόκληρη την πόλη της Νικομηδείας. Ένας ισχυρός σεισμός συγκλόνισε ξαφνικά τον τόπο και γκρέμισε τον ειδωλολατρικό ναό μαζί με τα αγάλματα των θεών.

Τα είδωλα έπεσαν στο έδαφος και έγιναν θρύψαλα μπροστά στα μάτια των τρομαγμένων ειδωλολατρών. Η είδηση μεταφέρθηκε αμέσως στον αυτοκράτορα Μαξιμιανό, ο οποίος γέμισε από οργή και μανία ενάντια στους μάρτυρες. Διέταξε νέα φρικτά βασανιστήρια και έπειτα την τελική καταδίκη των τριών ιερέων σε θάνατο διά αποκεφαλισμού.

Οι Άγιοι υπέμειναν με γενναιότητα όλα τα μαρτύρια, χωρίς να λυγίσουν ούτε στιγμή από την πίστη τους στον Χριστό. Έτσι, με τη θυσία των τιμίων κεφαλών τους, κέρδισαν τα αθάνατα βραβεία της Ουράνιας Βασιλείας. Η μνήμη τους τιμάται κάθε χρόνο στις είκοσι έξι Ιουλίου από όλη την Ορθόδοξη Εκκλησία με ευλάβεια.