Ένας άγνωστος μοναχός χάραξε με το δάχτυλό του πάνω σε πέτρινη πλάκα, σαν να ήταν κερί, τον ύμνο της Παναγίας. Λίγο αργότερα ο νεαρός υποτακτικός κατάλαβε πως ο μυστηριώδης επισκέπτης δεν ήταν άλλος από τον ίδιο τον Αρχάγγελο Γαβριήλ. Η ιερή εικόνα της Παναγίας με το όνομα Άξιον Εστί φυλάσσεται στο ναό του Πρωτάτου στις Καρυές του Αγίου Όρους.

Θεωρείται κοινή έφορη προστάτιδα όλων των Αγιορείτικων Μονών και φέρει στο πλαίσιό της τις σφραγίδες και των είκοσι κυρίαρχων μονών. Αρχικά βρισκόταν σε ένα παντοκρατορινό κελί στην τοποθεσία που ονομάζεται κοιλάδα του Άδειν, κοντά στη σκήτη του Αγίου Ανδρέα. Σύμφωνα με την παράδοση, ένας Γέροντας ζούσε στο ταπεινό εκείνο κελί μαζί με τον υποτακτικό του.

Την ενδέκατη Ιουνίου του εννιακοσίου ογδοηκοστού έτους μετά Χριστόν, ο Γέροντας έλειπε σε ολονύκτια αγρυπνία στις Καρυές. Στο κελί παρέμεινε μόνος ο νεαρός μαθητής, για να διαβάσει την ακολουθία της νύχτας μπροστά στην εικόνα της Θεοτόκου. Εκείνη η ήσυχη νύχτα του Σαββάτου επρόκειτο να μείνει για πάντα στη μνήμη της Εκκλησίας ως αφετηρία ενός θαύματος.

Καθώς ο μαθητής διάβαζε ήσυχα την ακολουθία, ακούστηκε ξαφνικά ένα διακριτικό χτύπημα στην πόρτα του ταπεινού κελιού τους. Άνοιξε και αντίκρισε έναν άγνωστο μοναχό, ο οποίος του είπε πως ονομαζόταν Γαβριήλ και ζήτησε φιλοξενία. Ο νεαρός υποτακτικός τον δέχτηκε με χαρά και τον προσκάλεσε να συμπροσευχηθούν μπροστά στην εικόνα της Παναγίας.

Όταν έφτασαν στην ένατη ωδή του κανόνα, ο μαθητής άρχισε να ψάλλει το γνωστό μεγαλυνάριο του Αγίου Κοσμά του Υμνογράφου που λέει «Την τιμιωτέραν των Χερουβείμ». Ο επισκέπτης όμως τον σταμάτησε ευγενικά και του είπε πως πρέπει πρώτα να ψάλλεται ένας άλλος ύμνος ως εισαγωγή. Έπειτα άρχισε ο ίδιος να ψάλλει με ουράνια φωνή τα λόγια «Άξιον εστίν ως αληθώς μακαρίζειν σε την Θεοτόκον».

Συνέχισε με ευλάβεια λέγοντας «την αειμακάριστον και παναμώμητον και μητέρα του Θεού ημών». Μετά πρόσθεσε φυσικά και το παλαιό μεγαλυνάριο του Αγίου Κοσμά. Την ώρα που ψαλλόταν αυτός ο νέος αγγελικός ύμνος, η ιερή εικόνα φωτίστηκε με ένα ξαφνικό ουράνιο φως.

Ο νεαρός μοναχός συγκινήθηκε βαθιά και τα δάκρυα έτρεξαν από τα μάτια του μπροστά στο θαυμαστό εκείνο γεγονός. Ζήτησε από τον επισκέπτη να γράψει τα νέα λόγια του ύμνου, ώστε να μπορεί κι εκείνος να τα ψάλλει. Μέσα στο φτωχό κελί όμως δεν υπήρχε ούτε μελάνι ούτε χαρτί για να καταγραφεί ο ουράνιος ύμνος.

Τότε ο ξένος μοναχός πήρε μια πέτρινη πλάκα και χάραξε με το δάχτυλό του ολόκληρο τον ύμνο, σαν να ήταν κερί. Στη συνέχεια του είπε πως έτσι πρέπει να ψάλλεται από όλους τους Ορθόδοξους πιστούς της Εκκλησίας στο εξής. Μόλις τέλειωσε τα λόγια του, ο μυστηριώδης μοναχός έγινε άφαντος και χάθηκε από τα μάτια του μαθητή.

Ο νεαρός υποτακτικός κατάλαβε αμέσως πως ο επισκέπτης ήταν ο ίδιος ο Αρχάγγελος Γαβριήλ. Το ουράνιο φως συνέχισε να λάμπει για πολλή ώρα πάνω στην ιερή εικόνα της Παναγίας. Όταν επέστρεψε ο Γέροντας από την αγρυπνία, ο μαθητής του διηγήθηκε με δέος όλα όσα είδαν τα μάτια του εκείνη τη μοναδική νύχτα.

Οι Αγιορείτες πατέρες έστειλαν αμέσως τη θαυμαστή πλάκα στον βασιλιά της Κωνσταντινούπολης και στον Πατριάρχη Νικόλαο τον Χρυσοβέργη. Ο Πατριάρχης αναγνώρισε το θαύμα και ενέκρινε την εισαγωγή του αγγελικού ύμνου στη λειτουργική ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η ιερή πλάκα τοποθετήθηκε προς προσκύνηση στον ναό του Αγίου Στεφάνου, μέσα στα ανάκτορα της βασιλεύουσας πόλης.

Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα, ο ύμνος Άξιον Εστίν ψάλλεται σε όλους τους ναούς μετά την επίκληση της Θείας Λειτουργίας. Η αγία εικόνα, μπροστά στην οποία ακούστηκε πρώτη φορά ο ουράνιος ύμνος, μεταφέρθηκε με τιμές στο καθολικό του Πρωτάτου στις Καρυές. Εκεί τοποθετήθηκε επάνω στον πέτρινο θρόνο του ηγουμένου, στο σύνθρονο του ιερού βήματος του ναού.

Το ταπεινό κελί όπου έγινε το θαυμαστό γεγονός ονομάζεται έκτοτε κελί του Άξιον Εστί προς τιμή της Θεοτόκου. Σύμφωνα με το αρχαίο συναξάριο, η εορτή τελούνταν αρχικά εκεί προς τιμή του Αρχαγγέλου Γαβριήλ. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης μαρτυρεί πως η ανάμνηση αυτή είναι πανάρχαια στην Εκκλησία.

Η ιερή εικόνα έχει διαστάσεις εβδομήντα κόμμα πέντε επί σαράντα τέσσερα εκατοστά, χωρίς το αργυρό κάλυμμα που την περιβάλλει με ευλάβεια. Με το πέρασμα των αιώνων η μορφή της Παναγίας είχε σβήσει αρκετά, όμως μετά από προσεκτική ανακαίνιση διατηρείται σε καλή κατάσταση. Στην εικόνα διαβάζεται καθαρά η επιγραφή «Μήτηρ Θεού Καρυώτισσα», δηλαδή η Παναγία των Καρυών του Αγίου Όρους.

Φιλοτεχνήθηκε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη και ανήκει στον τύπο της Παναγίας Ελεούσας, πρότυπο του οποίου θεωρείται έργο του Ευαγγελιστή Λουκά. Απεικονίζει τη Θεοτόκο με τη μορφή που είχε λίγο πριν την αγία κοίμησή της. Ο ναός του Πρωτάτου, όπου φυλάσσεται η εικόνα, ήταν ο πρώτος ναός που χτίστηκε στο Άγιον Όρος.

Οι θαυμάσιες τοιχογραφίες του ναού είναι έργο του ονομαστού αγιογράφου Μανουήλ Πανσέληνου, που έζησε τον δέκατο τρίτο αιώνα. Η εικόνα τιμάται ξεχωριστά τη Δευτέρα της Διακαινησίμου με πανηγυρική λιτανεία στο Άγιον Όρος. Εκείνη τη χαρμόσυνη ημέρα γίνονται πολλά θαύματα στους ευλαβείς προσκυνητές που σπεύδουν με πίστη.

Στις τρεις Οκτωβρίου του χίλια εννιακόσια δεκατρία, μετά από ολονύκτια αγρυπνία στον ναό του Πρωτάτου, οι Αγιορείτες πατέρες συντάχθηκαν για μια ιστορική στιγμή. Έγραψαν εκεί το μνημειώδες ψήφισμα της αιώνιας και αδιάσπαστης ενώσεως του Αγίου Όρους με τη μητέρα Ελλάδα. Υπέγραψαν ένας προς έναν με βαθιά μετάνοια και ευλάβεια μπροστά στη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Άξιον Εστί.

Η πρώτη φορά που η εικόνα βγήκε από το Άγιον Όρος ήταν το χίλια εννιακόσια εξήντα τρία, κατά τον εορτασμό της χιλιετηρίδας του τόπου. Τότε μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου την προσκύνησαν με δάκρυα και ευλάβεια χιλιάδες πιστοί από όλη την Ελλάδα. Το χίλια εννιακόσια ογδόντα πέντε μεταφέρθηκε ξανά, αυτή τη φορά με πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού, για προσκύνηση στη Θεσσαλονίκη.

Οι επίσημοι της πόλεως την υποδέχθηκαν μπροστά στον Λευκό Πύργο με τιμές αρχηγού κράτους και βαθύ σεβασμό. Ο μακαριστός Γέροντας Παΐσιος διηγήθηκε μάλιστα και δική του προσωπική εμπειρία με τη χάρη της θαυματουργής εικόνας. Τη Δευτέρα της Διακαινησίμου ένιωσε ξαφνικά μια ασυνήθιστη και υπέροχη ευωδία να γεμίζει τον γύρω χώρο.

Ο Γέροντας Παΐσιος βγήκε στο διάδρομο, έπειτα στην εκκλησία και τελικά στην αυλή του κελιού του. Η ουράνια ευωδία γινόταν συνεχώς πιο έντονη όσο πλησίαζε προς τον εξωτερικό χώρο της Παναγούδας. Εκείνη τη στιγμή άκουσε από μακριά να χτυπά το τάλαντο και κατάλαβε τι ακριβώς συνέβαινε.

Είδε τη λιτανεία της θαυματουργής εικόνας του Άξιον Εστί να κατεβαίνει πιο κάτω από τη Μονή Κουτλουμουσίου. Η ιερή πομπή έφτανε μέχρι το κελί των Αγίων Αποστόλων, γνωστό και ως κελί του Αλυπίου, στο Άγιον Όρος. Το κελί της Παναγούδας απείχε περίπου ένα χιλιόμετρο από εκείνο το σημείο της ευλογημένης λιτανείας.

Από αυτή τη μεγάλη απόσταση η Παναγία έστειλε τον δικό της χαιρετισμό στον ταπεινό Γέροντα Παΐσιο. Η εικόνα Άξιον Εστί συνεχίζει μέχρι σήμερα να σκορπίζει τη χάρη της σε όσους την προσκυνούν με πίστη. Είναι ζωντανή απόδειξη της παρουσίας της Παναγίας στη ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του πιστού λαού.