Δέκα ολόκληρα χρόνια έσκυβε σιωπηλός πάνω στα παρτέρια του μοναστηριακού κήπου, ώσπου η ψυχή του έλαμψε σαν ήλιος καθαρός. Έπειτα στάθηκε όρθιος μπροστά σε τρεις διαδοχικούς αυτοκράτορες και δέχτηκε εκατόν εβδομήντα ραβδισμούς, χωρίς ποτέ να αρνηθεί τις άγιες εικόνες. Αυτός ήταν ο Ιλαρίων ο Νέος, ο γιος του Πέτρου και της Θεοδοσίας από την Καππαδοκία.

Γεννήθηκε γύρω στα εφτακόσια εβδομήντα πέντε μετά Χριστόν, σε σπίτι ευσεβές και φιλόθεο, όπου άκουσε από μικρός τα νάματα της πίστης. Ο πατέρας του υπηρετούσε στα βασιλικά ανάκτορα και φρόντισε ο γιος του να σπουδάσει σωστά τις Άγιες Γραφές. Όταν συμπλήρωσε τα είκοσι χρόνια του, άκουσε μέσα του τη φωνή του Ευαγγελίου και άφησε γονείς, σπίτι και περιουσία για χάρη του Χριστού.

Πήγε στη μονή του Ησυχίου, κοντά στην Κωνσταντινούπολη, και ντύθηκε εκεί το μοναχικό σχήμα με μεγάλη χαρά. Έπειτα μετέβη στη μονή των Δαλμάτων και έλαβε το μέγα και αγγελικό σχήμα από τα χέρια του οσίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτη. Στα Δαλμάτου ο νέος μοναχός αφιερώθηκε ολόκληρος στην υπακοή, τη σιωπή και τη βαθιά ταπείνωση.

Του ανέθεσαν τη φροντίδα του μοναστηριακού κήπου και εκείνος έσκυψε στο διακόνημα δέκα ολόκληρα χρόνια χωρίς παράπονο. Διάβαζε με δάκρυα τον βίο του οσίου Ιλαρίωνος του Μεγάλου, τον οποίο τιμούσε ως ουράνιο προστάτη και διδάσκαλο της ζωής του. Προσπαθούσε να μιμηθεί τον συνώνυμο άγιο στη νηστεία, στην ολονύκτια προσευχή και σε κάθε μοναχική άσκηση με όλες του τις δυνάμεις.

Για τον λόγο αυτόν οι πατέρες της μονής τον ονόμασαν Ιλαρίωνα τον Νέο και το όνομα έμεινε για πάντα. Καθάρισε την ψυχή του τόσο πολύ, που έλαμπε σαν τον ήλιο μέσα στο σκοτεινό μοναστήρι. Ο Κύριος του χάρισε εξουσία πάνω στα ακάθαρτα πνεύματα και μπορούσε να τα διώχνει με μόνη την προσευχή του.

Όταν ο διδάσκαλός του Γρηγόριος έφυγε για άλλους τόπους, ο ηγούμενος τον χειροτόνησε πρεσβύτερο παρά τη θέλησή του. Λίγα χρόνια αργότερα ο ηγούμενος εκοιμήθη και οι αδελφοί ετοιμάζονταν να εκλέξουν τον Ιλαρίωνα στη θέση εκείνη. Ο όσιος όμως φοβήθηκε το βάρος της ηγουμενίας και έφυγε νύχτα κρυφά από τη μονή προς την Κωνσταντινούπολη.

Έλπιζε να συναντήσει εκεί τον γέροντά του Γρηγόριο, αλλά εκείνος είχε αναχωρήσει για τη Ρώμη και ύστερα για τον Όλυμπο. Έτσι κατέλυσε σε μια άλλη μονή της Πόλης και προσπάθησε να κρυφτεί από τους αδελφούς του. Οι μοναχοί όμως των Δαλμάτων τον αναζήτησαν παντού και έστειλαν αναφορά στον άγιο πατριάρχη Νικηφόρο για τον γέροντά τους.

Ο πατριάρχης ενημέρωσε αμέσως τον αυτοκράτορα και μαζί κάλεσαν τον Ιλαρίωνα στο παλάτι με επίσημο τρόπο. Του ζήτησαν με θερμές παρακλήσεις να αναλάβει την ηγουμενία της μονής για το καλό της αδελφότητας. Από υπακοή προς τη βασιλική και πατριαρχική εντολή δέχτηκε το βάρος και επέστρεψε στα Δαλμάτου.

Ποίμανε τα λογικά πρόβατα με ζήλο και αγάπη επί οκτώ συνεχόμενα χρόνια. Τότε όμως ανέβηκε στον θρόνο ο Λέων ο Αρμένιος, σκληρός διώκτης των ιερών εικόνων και της Εκκλησίας του Χριστού. Άρχισε αμέσως να ταράζει τα μοναστήρια και να επιβάλλει με τη βία την αιρετική του διδασκαλία.

Τον όσιο τον έσυραν με συνοδεία στρατιωτών μπροστά στον αυτοκράτορα. Εκείνος τον πίεσε να δεχτεί την εικονομαχία, μα ο γέροντας στάθηκε σαν βράχος ακλόνητος. Δεν αρκέστηκε μόνο να αρνηθεί, αλλά τόλμησε να ονομάσει τον βασιλιά άθεο και νέο παραβάτη της αληθινής πίστης.

Ο θυμός του τυράννου ξέσπασε με μαστιγώσεις, βασανιστήρια και μακρόχρονη φυλάκιση σε σκοτεινό κελί. Έπειτα τον παρέδωσε στον ψευδοπατριάρχη Θεόδοτο τον Κασσιτερά, που είχε καταλάβει τον θρόνο μετά την εξορία του αγίου Νικηφόρου. Ο Θεόδοτος τον έκλεισε σε φοβερή φυλακή, δίχως ψωμί και νερό, για πολλές ημέρες ταλαιπωρίας.

Οι μοναχοί των Δαλμάτων έτρεξαν τότε στον αυτοκράτορα και υποσχέθηκαν υποταγή για να ελευθερωθεί ο γέροντάς τους. Όταν όμως ο όσιος επέστρεψε στη μονή, συνέχισε με τους αδελφούς να προσκυνεί τις άγιες εικόνες με παρρησία. Ο εξαγριωμένος Λέων έστειλε στρατιώτες και τους τιμώρησε σκληρά για την παρακοή.

Τον Ιλαρίωνα τον έκλεισε ξανά σε φυλακή της μονής Φανέου, όπου υπέφερε έξι μήνες πικρές δοκιμασίες. Στη συνέχεια τον μετέφεραν στη μονή Κυκλοβίου, όπου παρέμεινε δυόμισι χρόνια μέσα σε στενό κελί βασανιστηρίων. Ο ασεβής Λέων δέχτηκε τέλος την οργή του Θεού με τρόπο φρικτό.

Οι ίδιοι οι στρατιώτες του τον κατέσφαξαν μέσα στον ναό, στο ίδιο σημείο όπου είχε γκρεμίσει την άγια εικόνα του Χριστού. Έτσι έχασε άθλια την ταλαίπωρη ψυχή του ο διώκτης της Εκκλησίας. Ο διάδοχός του Μιχαήλ ο Τραυλός διέταξε να ελευθερωθούν όλοι οι ορθόδοξοι ομολογητές από τις φυλακές της αυτοκρατορίας.

Ο όσιος Ιλαρίων δεν επέστρεψε στη μονή του, γιατί η αίρεση συνέχιζε να κυριαρχεί στους αρχιερατικούς θρόνους. Έμεινε κοντά σε μια ευσεβή γυναίκα, που του παραχώρησε ένα ήσυχο κελί με κήπο μέσα στο κτήμα της. Μια μέρα, καθώς έσκαβε τον κήπο ψάλλοντας τους ψαλμούς του Δαβίδ, άκουσε ξαφνικά ουράνιες φωνές στον αέρα.

Σήκωσε τα μάτια του και είδε πλήθος αγγέλων με λαμπρά πρόσωπα και λευκές στολές να υποδέχονται μια ψυχή. Τότε άκουσε φωνή να του αποκαλύπτει πως ήταν η ψυχή του οσίου Θεοδώρου του Στουδίτη, που μόλις είχε εκδημήσει. Έπεσε στη γη με δέος και η καρδιά του γέμισε ουράνια χαρά και πνευματική παρηγοριά για πολλές ημέρες.

Κοντά στην ευσεβή εκείνη γυναίκα ο γέροντας έμεινε πάνω από εφτά ολόκληρα χρόνια ησυχίας και προσευχής. Όταν όμως ανέβηκε στον θρόνο ο Θεόφιλος, γιος του Μιχαήλ, η εικονομαχία αναζωπυρώθηκε με νέα σκληρότητα και αίμα. Συγκέντρωσε όλους τους ομολογητές και τους εξανάγκαζε με βασανιστήρια να αρνηθούν τις άγιες εικόνες.

Έφεραν και τον Ιλαρίωνα μπροστά του και πάλι εκείνος ήλεγξε τον τύραννο για την παραβίαση των δογμάτων της πίστης. Δέχτηκε αμέσως εκατόν εβδομήντα ραβδισμούς στην πλάτη και τον εξόρισαν στο νησί της Αφουσίας ως κατάδικο. Έζησε εκεί σε στενό κελί, χωρίς αλυσίδες, μέχρι τον θάνατο του ασεβούς αυτοκράτορα της Πόλης.

Η αγία Θεοδώρα συγκέντρωσε τότε όλους τους ομολογητές και αναστήλωσε τις άγιες εικόνες στους ναούς της αυτοκρατορίας. Έτσι ο όσιος επέστρεψε ελεύθερος στη μονή των Δαλμάτων και ανέλαβε ξανά την ηγουμενία με τη χαρά του θριάμβου. Έλαμψε με θαύματα και ποίμανε τους μαθητές του ψυχοσωτήρια για άλλα τρία χρόνια.