Κωνσταντίνος και Ελένη, οι ισαπόστολοι βασιλείς

Στο μεσημέρι μιας κρίσιμης ημέρας, ο Κωνσταντίνος είδε στον ουρανό φωτεινό σταυρό με την προτροπή «τούτω νίκα» και άλλαξε την πορεία της ιστορίας. Λίγο αργότερα, κέρδισε τη μάχη στον Τίβερη και έγινε ο πρώτος χριστιανός αυτοκράτορας μιας πελώριας ρωμαϊκής επικράτειας. Ήταν γιος του Κωνσταντίου του Χλωρού και της αγίας Ελένης, μιας γυναίκας ταπεινής καταγωγής με βαθιά πίστη στον αληθινό Θεό.

Ο πατέρας του υπήρξε Καίσαρας στο δυτικό μέρος της αυτοκρατορίας και προστάτευσε τους χριστιανούς από τους σκληρούς διωγμούς της εποχής εκείνης. Τα νεανικά του χρόνια τα πέρασε στην αυλή του Διοκλητιανού στη Νικομήδεια, σχεδόν ως όμηρος, ανάμεσα σε ειδωλολατρικές συνήθειες και σε αληθινούς μάρτυρες του Χριστού. Η νεαρή του ψυχή δέχτηκε ισχυρές εντυπώσεις από την ανδρεία των πιστών και την ματαιότητα της ειδωλολατρίας.

Όταν πέθανε ο πατέρας του στο εξακόσια έξι, ο στρατός τον ανακήρυξε αύγουστο στη Βρετανία και πήρε την εξουσία της Γαλατίας. Η πρώτη του πράξη ήταν να εξασφαλίσει την ελευθερία της χριστιανικής λατρείας στις περιοχές που του ανήκαν. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για μια νέα εποχή της Εκκλησίας.

Μετά το όραμα του σταυρού, κατασκεύασε λάβαρο και διέταξε τους στρατιώτες του να χαράξουν το σημείο του στις ασπίδες τους. Έτσι ξεκίνησε για τη Ρώμη εναντίον του σκληρού τυράννου Μαξεντίου, που είχε καταπιέσει τον λαό με βία και αρπαγές. Ο Μαξέντιος πίστευε στους ειδωλολατρικούς θεούς και προσέφερε φρικτές θυσίες για να εξασφαλίσει τη νίκη του.

Όμως ο Κωνσταντίνος, σκεπασμένος από τη χάρη του εσταυρωμένου Χριστού, νίκησε τον αντίπαλο στη γέφυρα του Τίβερη το έτος τριακόσια δώδεκα. Ο τύραννος πνίγηκε στα νερά καθώς υποχωρούσε, σαν τον παλιό Φαραώ της Ερυθράς Θάλασσας. Ο νικητής μπήκε στη Ρώμη με τιμές και έστησε στη μέση της πόλης ιερό λάβαρο, αναγνωρίζοντας δημόσια ότι η δόξα ανήκει στον αληθινό Θεό.

Στο εξακόσια δεκατρία, μαζί με τον Λικίνιο στα Μεδιόλανα, υπέγραψε το διάταγμα της ανεξιθρησκίας και χάρισε στους πιστούς το δικαίωμα να λατρεύουν ελεύθερα τον Κύριο. Με αυτή την πράξη τερματίστηκαν τρεις σχεδόν αιώνες αιματηρών διωγμών εναντίον της Εκκλησίας του Χριστού. Ο νέος αυτοκράτορας προστάτεψε τους κληρικούς και απαγόρευσε σταδιακά τις θυσίες, τις θανατώσεις στους αγώνες και τις σταυρικές τιμωρίες.

Στο τριακόσια είκοσι ένα όρισε την Κυριακή ως επίσημη ημέρα αργίας και προσευχής για όλη την αυτοκρατορία. Στη συνέχεια, αφού ο Λικίνιος επανέλαβε τους διωγμούς στην Ανατολή, ο Κωνσταντίνος τον νίκησε και έγινε στο τριακόσια είκοσι τέσσερα μοναδικός κύριος όλης της ρωμαϊκής επικράτειας. Τότε επεκτάθηκαν και στους ανατολικούς πληθυσμούς όλες οι ευεργεσίες υπέρ των χριστιανών.

Όμως νέα ταραχή ήρθε από την αίρεση του Αρείου, ο οποίος αρνιόταν τη θεότητα του Υιού του Θεού στην Αλεξάνδρεια. Ο αυτοκράτορας έστειλε αρχικά τον αγαπημένο του επίσκοπο Όσιο για να επιλύσει τη διαφωνία με τον επίσκοπο Αλέξανδρο. Όταν η προσπάθεια απέτυχε, συγκάλεσε στη Νίκαια της Βιθυνίας την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο τον Ιούνιο του τριακόσια είκοσι πέντε.

Συμμετείχαν τριακόσιοι δεκαοκτώ θεοφόροι πατέρες, ανάμεσά τους ομολογητές με στιγμάτα μαρτυρίου, ο μέγας Αθανάσιος και ο άγιος Νικόλαος. Η σύνοδος καταδίκασε τον Άρειο, διατύπωσε το άγιο σύμβολο της πίστεως και κατοχύρωσε τον όρο «ομοούσιον τω Πατρί». Ο ίδιος ο βασιλιάς παρακολούθησε τις εργασίες με σεμνότητα και πραότητα μέχρι το τέλος.

Παράλληλα με τους εκκλησιαστικούς αγώνες, ο μεγάλος αυτοκράτορας θέλησε να αφήσει στο κράτος μια νέα, αμιγώς χριστιανική πρωτεύουσα. Διάλεξε το Βυζάντιο, μια μικρή πόλη με προνομιακή θέση στις ακτές του Βοσπόρου, και χάραξε ο ίδιος τα όρια της νέας πολιτείας. Σύμφωνα με την παράδοση, άγγελος Κυρίου του υπέδειξε με όραμα την έκταση των τειχών.

Τα εγκαίνια της Κωνσταντινουπόλεως πραγματοποιήθηκαν στις ένδεκα Μαΐου του τριακόσια τριάντα και η νέα πόλη αφιερώθηκε στην προστασία της Θεοτόκου. Η πρωτεύουσα στολίστηκε με μεγαλόπρεπους ναούς, παλάτια, υδραγωγεία και αγορές, χωρίς όμως ειδωλολατρικά ιερά. Στην Παλαιστίνη, η μητέρα του αγία Ελένη, σε προχωρημένη ηλικία, ταξίδεψε ως απεσταλμένη του γιου της για να τιμήσει τους Αγίους Τόπους.

Με ταπεινό ένδυμα μοίραζε ελεημοσύνη και υπηρετούσε η ίδια στο τραπέζι παρθένων νεανίδων. Έδωσε εντολή να ανεγερθούν λαμπροί ναοί στη Βηθλεέμ, στο Όρος των Ελαιών, στη Γεθσημανή και στη Μαμβρή. Με επίμονη αναζήτηση και την υπόδειξη ενός γέροντα Ιουδαίου ονόματι Ιούδα, βρήκε τον τόπο όπου ήταν κρυμμένος ο Σταυρός του Κυρίου κάτω από βέβηλο ναό.

Στο τριακόσια είκοσι έξι ο επίσκοπος Μακάριος Ιεροσολύμων ύψωσε για πρώτη φορά ενώπιον του λαού το ζωοποιό Ξύλο, αφού επιβεβαιώθηκε με θαύμα ποιος από τους τρεις σταυρούς ήταν του Κυρίου. Ένας νεκρός αναστήθηκε όταν εναποτέθηκε επάνω του ο αληθινός Σταυρός, και το πλήθος ανέκραξε με δάκρυα το «Κύριε ελέησον». Η αγία Ελένη προσκύνησε το άγιο Ξύλο, κράτησε ένα τμήμα ως δώρο για τον γιο της και παρέδωσε το υπόλοιπο στον πατριάρχη Ιεροσολύμων.

Μετά την επιστροφή της στην Κωνσταντινούπολη, κοιμήθηκε με ειρήνη γύρω στο τριακόσια είκοσι επτά σε ηλικία ογδόντα χρόνων. Ο Κωνσταντίνος ανήγειρε στη νέα πρωτεύουσα μεγαλοπρεπή ναό προς τιμήν των Αγίων Αποστόλων, όπου ετοίμασε και τη δική του ταφή. Η μέριμνά του για την Εκκλησία συνεχίστηκε με την οικοδόμηση του Ναού της Αναστάσεως πάνω από τον τάφο του Κυρίου στα Ιεροσόλυμα.

Φρόντισε επίσης να παραχθούν πενήντα αντίγραφα των αγίων Γραφών σε επιμελημένη περγαμηνή για τις εκκλησίες της πρωτεύουσας. Στο παλάτι του ζούσε σαν σε εκκλησία, με προσευχή, ανάγνωση των Γραφών και τήρηση της Κυριακής και της Παρασκευής. Τα τελευταία χρόνια του Κωνσταντίνου ήταν εκείνα που τον καταξίωσαν τελειωτικά στην εκκλησιαστική συνείδηση και τον οδήγησαν στο φως του βαπτίσματος.

Την άνοιξη του τριακόσια τριάντα επτά αισθάνθηκε τα πρώτα συμπτώματα της ασθένειας και κατέφυγε σε ιαματικά λουτρά. Όταν είδε ότι η υγεία του δεν βελτιωνόταν, πήγε στην Ελενόπολη της Βιθυνίας, όπου προσευχήθηκε στο ναό των μαρτύρων. Από εκεί προχώρησε σε προάστιο της Νικομήδειας και κάλεσε τους επισκόπους να του χαρίσουν το άγιο βάπτισμα.

Είχε αναβάλει το μυστήριο, επειδή επιθυμούσε να βαπτιστεί στα νερά του Ιορδάνη, όπου είχε βαπτιστεί ο ίδιος ο Σωτήρας. Ο Θεός όμως ευδόκησε να λάβει τη χάρη στη Μικρά Ασία, ώστε να καθαριστεί από τις αμαρτίες μιας ζωής γεμάτης αγώνες και αποφάσεις. Μετά το βάπτισμα φόρεσε λευκό ένδυμα και αρνήθηκε πλέον να αγγίξει την πορφύρα της βασιλείας.

Ο πρώτος χριστιανός βασιλιάς Φλάβιος Βαλέριος Κωνσταντίνος εκοιμήθη ειρηνικά την ημέρα της Πεντηκοστής, στις είκοσι δύο Μαΐου του τριακόσια τριάντα επτά. Το τίμιο σκήνωμά του μεταφέρθηκε με μεγάλες τιμές στη βασιλεύουσα και τέθηκε στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Δίκαια η ιστορία τον ονόμασε Μέγα και η Εκκλησία ισαπόστολο μαζί με τη μητέρα του.