Ο Άγιος Γεράσιμος ο Παλλαδάς, Πατριάρχης Αλεξανδρείας

Από τα κρητικά Σκιλλούς της Πεδιάδος ξεκίνησε ένας νέος που έμελλε να μιλήσει ελληνικά, λατινικά και εβραϊκά με σπάνια ευχέρεια και βαθιά σοφία. Έγινε Πατριάρχης Αλεξανδρείας και ταξίδεψε ως τη Ρωσία και τη Μολδοβλαχία για να σώσει το χρεωμένο θρόνο του ευαγγελιστή Μάρκου. Γεννήθηκε το έτος χίλια εξακόσια τριάντα τρία από ευγενείς και ευσεβείς γονείς, μέσα σε ένα σπίτι ζυμωμένο με την πίστη και τη λόγια παράδοση της Κρήτης.

Ο πατέρας του Θεόδωρος υπήρξε πρωτοπαπάς και ιεροκήρυκας στον Χάνδακα, με γνωστή την ομιλία του προς τιμήν των δέκα μαρτύρων της Κρήτης. Από εκείνον ο μικρός Γεράσιμος έμαθε τα πρώτα γράμματα και ρούφηξε την αγάπη για τον λόγο του Θεού. Αργότερα πέρασε στην Κέρκυρα και στη Βενετία για ανώτερες σπουδές, όπου διέπρεψε χάρη στο μνημονικό και τη φιλομάθειά του.

Οι σύγχρονοί του σημείωναν ότι ξεπερνούσε όλους τους συνομηλίκους του στη γνώση. Όταν θέλησε να επιστρέψει στην πατρίδα του, η Κρήτη είχε ήδη πέσει στους Τούρκους και ο δρόμος έκλεισε. Έτσι ο νέος λόγιος στράφηκε στις ελληνικές χώρες της ηπειρωτικής Ανατολής, για να προσφέρει τα τάλαντά του στην Εκκλησία.

Άρχισε λοιπόν να διδάσκει και να κηρύττει στην Πελοπόννησο, στα Ιωάννινα, στην Άρτα και στην Παραμυθία, αφήνοντας παντού έντονη πνευματική σφραγίδα. Σε άγνωστο χρόνο εξελέγη μητροπολίτης Καστορίας, όπου ανέπτυξε διδασκαλικό έργο και έδωσε λαμπρά δείγματα σοφίας και αγιότητας. Τον Μάιο του έτους χίλια εξακόσια ογδόντα έξι του ανατέθηκε επιτροπικώς και η μητρόπολη Αδριανουπόλεως, χάρη στην εμπιστοσύνη που ενέπνεε σε άρχοντες και κληρικούς.

Ο Καισάριος Δαπόντες σημειώνει ότι ο μέγας διερμηνέας Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος προώθησε στην Αδριανούπολη τον σοφότατο Γεράσιμο από την Καστοριά. Στις είκοσι πέντε Ιουλίου του έτους χίλια εξακόσια ογδόντα οκτώ τον βρίσκουμε στον πατριαρχικό θρόνο της Αλεξανδρείας. Διαδέχθηκε τον Πατριάρχη Παρθένιο, ο οποίος είχε χάσει τη ζωή του στον φοβερό σεισμό της Σμύρνης.

Κύριο μέλημα του νέου πατριάρχη υπήρξε αμέσως η διάδοση του θείου λόγου ανάμεσα στο μικρό αλλά δοκιμασμένο ποίμνιο της Αιγύπτου. Από εκείνη την περίοδο σώζονται πολλές χειρόγραφες ομιλίες του, γεμάτες θεολογικό βάθος και ποιμαντική ευαισθησία. Συντόνισε ακόμη την επίλυση του χρονίζοντος σιναϊτικού ζητήματος και συνέταξε ειδικό κανονισμό για το πτωχοκομείο της μονής Αγίου Γεωργίου στο Κάιρο.

Το πατριαρχείο όμως ήταν βαριά χρεωμένο και ο Γεράσιμος αναγκάστηκε να ξεκινήσει μακρινές περιοδείες προς αναζήτηση βοήθειας. Πέρασε στις ρουμανικές ηγεμονίες και έφθασε ως τη Ρωσία, διενεργώντας εράνους για το ταλαιπωρημένο θρόνο του ευαγγελιστή Μάρκου. Οι ηγεμόνες και οι άρχοντες τον υποδέχονταν με μεγάλες τιμές και του πρόσφεραν πλούσια δώρα και προστασία.

Ταυτόχρονα φρόντισε να εξασφαλίσει τα μετόχια του πατριαρχείου σε εκείνες τις χώρες, ώστε να διατηρούνται σταθεροί πόροι για το μέλλον. Ανέπτυξε επίσης σπουδαία αλληλογραφία με κορυφαίες προσωπικότητες, ανάμεσά τους τον Μέγα Πέτρο της Ρωσίας και τον πάπα Ρώμης Κλήμεντα τον Ενδέκατο. Επικοινωνούσε επίσης με την Εκκλησία της Κύπρου και της Κρήτης, στηρίζοντας ορθόδοξα ποίμνια που δοκιμάζονταν σκληρά υπό ξένες εξουσίες.

Στις είκοσι Ιανουαρίου του έτους χίλια επτακόσια δέκα, ύστερα από είκοσι δύο χρόνια γόνιμης πατριαρχίας, υπέβαλε την παραίτησή του. Επικαλέστηκε το γήρας, την ασθένεια και την επιθυμία του για ησυχία και εσωτερική προσευχή. Στο κείμενο της παραίτησής του ομολογεί ότι το σώμα του εξασθένησε και ότι αναζητούσε τη σωτηρία της ψυχής του.

Παρέδωσε τον θρόνο στον επίσκοπο Χίου Σαμουήλ, μέσα σε δάκρυα και βαθιά συγκίνηση του ποιμνίου του. Ύστερα από την παραίτησή του ο Γεράσιμος έμεινε στο Ταμιάθιο της Αιγύπτου μέχρι τον Μάιο του έτους χίλια επτακόσια δώδεκα. Στη συνέχεια αναχώρησε για το Άγιον Όρος και κατέφυγε στην ιερά μονή Βατοπαιδίου, αναζητώντας ησυχία και προσευχή.

Εκεί αφιερώθηκε στη μελέτη των θείων Γραφών και στη μυστική κοινωνία με τον Θεό, μακριά από κάθε δημόσιο θόρυβο. Τον Ιανουάριο του έτους χίλια επτακόσια δεκατέσσερα αναπαύθηκε οσιακά, αφήνοντας πίσω του φήμη μεγάλου ιεράρχη και διδασκάλου. Στον τάφο του χαράχθηκε επιγραφή που τον ονόμαζε μακαριότατο πατριάρχη Αλεξανδρείας και δούλο του Θεού.

Η τιμία κάρα του φυλάσσεται σήμερα σε ασημένια λειψανοθήκη μέσα στο άγιο βήμα του καθολικού της μονής Βατοπαιδίου. Ο μοναχός Καισάριος Δαπόντες τον χαρακτηρίζει σοφότατο και αγιότατο, θεολόγο και φιλόσοφο, ικανότατο γνώστη τριών γλωσσών. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος έγραφε ότι η ψυχή του ευωδίαζε με τους καρπούς των αρετών και των χαρίτων.

Ο Γεράσιμος Μαζαράκης τον κατατάσσει ανάμεσα στους μεγάλους πατριάρχες της Ανατολής και προμάχους της Ορθοδοξίας απέναντι στη Δύση. Με τον λόγο, τη γραφίδα και το παράδειγμά του στήριξε τα ποίμνια της Συρίας και της Παλαιστίνης. Από τη μεγάλη του δραστηριότητα σώζονται σήμερα θεολογικά, υμνογραφικά, φιλοσοφικά και φιλολογικά συγγράμματα, μαρτυρίες της πολυσχιδούς του παιδείας.

Βιογράφος του υπήρξε ο συνώνυμος διάδοχός του στον θρόνο της Αλεξανδρείας, Γεράσιμος ο Τρίτος ο Γηράρης. Εκείνος, στις είκοσι Μαΐου του έτους χίλια επτακόσια ογδόντα πέντε, συνέταξε ολόκληρο βίο του αγίου Πατριάρχη, με τίτλο που τον αναφέρει ως Κρητικό και Παλλαδά. Σε αυτόν τον βίο γράφει ότι ο Γεράσιμος μετέβη στις αιώνιες σκηνές των δικαίων, για να απολαμβάνει τη θεία έλλαμψη.

Σημειώνει επίσης ότι ήδη από αυτή τη ζωή ο άγιος φωτιζόταν από το Πνεύμα το Άγιο και δίδασκε με τη δική του εμπειρία. Απευθύνει μάλιστα θερμή προσευχή προς τον άγιο, ώστε όσοι αγαπούν τα ένθεα προτερήματά του να χειραγωγούνται από τον ίδιο. Ζητεί να φωτίζονται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην παρεκκλίνουν ούτε δεξιά ούτε αριστερά από τον δρόμο της αλήθειας.

Πλήρη ακολουθία προς τιμήν του συνέθεσε ο νυν μητροπολίτης Ρόδου Κύριλλος Κογεράκης, με βαθιά εκκλησιαστική αίσθηση. Η επίσημη αναγνώριση της αγιότητάς του έγινε από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας στις δεκαεπτά Σεπτεμβρίου του έτους δύο χιλιάδες δύο. Η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο στις δεκαπέντε Ιανουαρίου, ημέρα ευλογίας για ολόκληρη την Ορθόδοξη Εκκλησία.