Η Αγία Θεοφανώ, η βασίλισσα που έγινε μάνα των φτωχών

Κλεισμένη τρία ολόκληρα χρόνια σε μυστική φυλακή των ανακτόρων, η νεαρή αυτοκράτειρα της Κωνσταντινούπολης άντεξε τη συκοφαντία χωρίς ένα παράπονο. Κάτω από τα βασιλικά της ενδύματα φορούσε πάντοτε τρίχινο σάκο, ενώ κοιμόταν στο πάτωμα πάνω σε ψάθα γεμάτη κοφτερά οστά ζώων. Η Αγία Θεοφανώ γεννήθηκε μέσα στη Βασιλεύουσα, καρπός της προσευχής δύο ευσεβών συζύγων, του Κωνσταντίνου Μαρτινακίου και της Άννας.

Οι γονείς της έμειναν για χρόνια άτεκνοι και έτρεχαν συχνά στον ναό της Παναγίας στα Φοράκια, παρακαλώντας με δάκρυα να τους χαρίσει παιδί. Η Παναγία άκουσε τη δέηση και χάρισε στο ζευγάρι μια κόρη, την οποία έταξαν εξαρχής στον Θεό. Από τα έξι της χρόνια άρχισε να μαθαίνει γράμματα και να ασκείται σε κάθε καλό έργο.

Ήδη από την παιδική ηλικία φαίνονταν καθαρά τα σημάδια των μεγάλων αρετών που θα στόλιζαν τη ζωή της. Όταν έφτασε σε ηλικία γάμου, ο αυτοκράτορας Βασίλειος ο Μακεδόνας έψαχνε ενάρετη κόρη για τον γιο και διάδοχό του. Ανάμεσα σε πολλές υποψήφιες ξεχώρισε αμέσως η Θεοφανώ για την ομορφιά και την αρετή της.

Έτσι παντρεύτηκε τον Λέοντα τον Σοφό, μέσα σε χαρά και πανηγυρισμούς όλης της Πόλης. Έζησαν μαζί δώδεκα χρόνια με βαθιά συζυγική αφοσίωση και αμοιβαίο σεβασμό. Όμως ο πονηρός εχθρός έσπειρε ζιζάνια ανάμεσα στον πατέρα και τον γιο, μέσω του επισκόπου Ευχαΐτων Θεοδώρου Σανταβαρηνού.

Ο Σανταβαρηνός, που ήταν στην ουσία μάγος και αιρετικός μανιχαίος, μισούσε τον νεαρό Λέοντα, επειδή εκείνος τον περιφρονούσε. Με δόλιο τρόπο τον έπεισε να κρύβει μικρό σπαθί στο υπόδημά του, τάχα για προστασία του πατέρα του στο κυνήγι. Έπειτα πήγε στον αυτοκράτορα Βασίλειο και τον διαβεβαίωσε ότι ο γιος του ετοιμάζει δολοφονία.

Όταν βρέθηκε όντως το σπαθί στον Λέοντα, ξέσπασε η οργή του πατέρα και ο νεαρός ζευγάρι ρίχτηκε στη φυλακή. Ο Βασίλειος μάλιστα ήθελε να τυφλώσει τον γιο του, αλλά τον εμπόδισαν ο πατριάρχης και η σύγκλητος. Μέσα στην απομόνωση η Θεοφανώ και ο Λέων αφιερώθηκαν στη νηστεία και την προσευχή, καλώντας τον Θεό μάρτυρα της αθωότητάς τους με υπομονή και σιωπή.

Η λύτρωση ήρθε με τρόπο παράδοξο, μέσα από ένα γεγονός σχεδόν παιδικό. Σε μεγάλο τραπέζι για τη γιορτή του προφήτη Ηλία, ο παπαγάλος του παλατιού άρχισε να επαναλαμβάνει «αλίμονο, αλίμονο, κύριε Λέοντα». Οι αυλικοί άφησαν τα φαγητά και ξέσπασαν σε δάκρυα, τολμώντας να μιλήσουν για τη συκοφαντία.

Είπαν στον αυτοκράτορα πως, αν ένα πουλί χωρίς λογική θρηνεί τον αθώο, πώς μπορούν αυτοί να γλεντούν. Συγκινημένος ο Βασίλειος διέταξε να βγει αμέσως ο γιος του από τη φυλακή. Τον αγκάλιασε με δάκρυα και του απέδωσε όλες τις βασιλικές του τιμές.

Λίγο αργότερα ο γέρων αυτοκράτορας αρρώστησε και απέθανε, αφήνοντας τον θρόνο στον Λέοντα. Ο νέος ηγεμόνας τιμώρησε αυστηρά τον Σανταβαρηνό, εξορίζοντάς τον στην Αθήνα. Η Θεοφανώ όμως δεν επέστρεψε στις χαρές της εξουσίας, αφού θεωρούσε τη βασιλική δόξα σαν σκουπίδι και σαν όνειρο.

Είχε γνωρίσει την πίκρα της συκοφαντίας και στράφηκε ολόψυχα στον Χριστό. Μέρα και νύχτα ψάλμοι, πνευματικά τραγούδια και προσευχές γέμιζαν τα χείλη και την καρδιά της αδιάκοπα. Παρότι ζούσε μέσα στα ανάκτορα, η Θεοφανώ είχε αρνηθεί όλη τη χλιδή του κόσμου με αληθινό μοναχικό φρόνημα.

Στο τραπέζι της υπήρχε μόνο ψωμί και ξεραμένα χόρτα, ενώ τα πλούσια εδέσματα έλειπαν εντελώς. Όλοι οι θησαυροί και τα κοσμήματα που έπεφταν στα χέρια της μοιράζονταν αμέσως σε φτωχούς, ορφανά και χήρες. Με τα χρήματά της ανακαίνιζε μοναστήρια και ταπεινές καλύβες ασκητών, στηρίζοντας κάθε τόπο προσευχής.

Έβλεπε τους υπηρέτες της σαν αδελφούς και αδελφές και κανέναν δεν φώναζε σκέτα με τ' όνομά του. Από το στόμα της δεν βγήκε ποτέ όρκος, ψέμα, κατάκριση ή αισχρός λόγος, αλλά μόνο λόγια αγάπης. Έκλαιγε με τους πενθούντες και χαιρόταν με όσους χαίρονταν, μοιραζόμενη τις ζωές των ανθρώπων.

Συχνά, με δύο μόνο πιστές της υπηρέτριες, έβγαινε ντυμένη φτωχικά στα σπίτια των κατατρεγμένων για να μην την αναγνωρίζουν. Επισκεπτόταν αρρώστους, παρηγορούσε χήρες, τάιζε ορφανά και πρόσφερε χρήματα χωρίς να φανεί. Η ζωή της είχε γίνει μια συνεχής, σιωπηλή λειτουργία αγάπης προς τον πλησίον.

Ο Κύριος αντάμειψε την ταπείνωσή της με το χάρισμα της θαυματουργίας ακόμη και κατά την επίγεια ζωή της. Όταν οι γιατροί απελπίζονταν για κάποιον άρρωστο, εκείνη με την προσευχή της του χάριζε ξανά την υγεία. Παρά τις τόσες πίκρες που γνώρισε, δεν σταμάτησε ποτέ να υμνεί τον Κύριο με άσβεστη φλόγα μέσα της.

Επαναλάμβανε με την καρδιά της τα λόγια του Δαβίδ, «ψάλατε τω Θεώ ημών, ψάλατε τω βασιλεί ημών, ψάλατε». Η σκληρή άσκηση κλόνισε το σώμα της και έπεσε σε βαριά αρρώστια, χωρίς όμως ποτέ να αδυνατίσει η ψυχή της. Συνέχιζε να διαβάζει τις άγιες Γραφές και να εφαρμόζει με ακρίβεια όσα μελετούσε καθημερινά.

Προαισθάνθηκε την έξοδό της και κάλεσε όλους τους γνωστούς της κοντά της για να τους αποχαιρετήσει. Αφού τους ασπάστηκε με τον τελευταίο φιλικό ασπασμό, παρέδωσε ήρεμα την ψυχή της στον Νυμφίο Χριστό. Η κοίμησή της τοποθετείται γύρω στα έτη οκτακόσια ενενήντα τρία έως οκτακόσια ενενήντα τέσσερα μετά την ενσάρκωση του Σωτήρα.

Ο σύζυγός της Λέων ο Σοφός, βλέποντας τη μεγάλη αγιότητά της, την τιμούσε όχι σαν σύζυγο αλλά σαν κυρία και πρέσβειρά του προς τον Θεό. Είχε σκεφτεί μάλιστα να της κτίσει ναό αφιερωμένον στο όνομά της, ακόμη όσο ζούσε εκείνη. Η ταπεινή Θεοφανώ όμως, όταν το έμαθε, αρνήθηκε με αυστηρότητα και απαγόρευσε ρητά μια τέτοια τιμή.

Έτσι ο ναός που είχε ήδη αρχίσει να ανεγείρεται μετονομάστηκε σε ναό όλων των Αγίων, με σύμφωνη γνώμη της Εκκλησίας. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας θέσπισε τότε την πρώτη Κυριακή μετά την Πεντηκοστή ως εορτή πάντων των Αγίων. Έλεγε ότι, αν η Θεοφανώ είναι όντως αγία, θα τιμάται μαζί με όλους τους αγίους, στη δόξα του Θεού.

Με τον τρόπο αυτό το όνομα της οσίας βασίλισσας συνδέθηκε για πάντα με μια από τις σημαντικότερες εορτές της Εκκλησίας. Το άφθαρτο λείψανό της φυλάσσεται σήμερα στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης. Τμήμα του υπάρχει επίσης στην Ιερά Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους, σκορπίζοντας ευλογία στους προσκυνητές.