Η Πρόοδος του Τιμίου Σταυρού και οι νίκες δύο ηγεμόνων

Την ίδια ακριβώς ημέρα, δύο ηγεμόνες σε διαφορετικές άκρες της γης νίκησαν τους εχθρούς τους με τη δύναμη του Τιμίου Σταυρού. Ο αυτοκράτορας Μανουήλ συνέτριψε τους Σαρακηνούς στην Ανατολή και ο πρίγκιπας Ανδρέας τους Βουλγάρους στον Βόλγα. Η εορτή της Προόδου του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού καθιερώθηκε στην πρώτη Αυγούστου από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Λουκά, όταν βασίλευε ο Μανουήλ ο Κομνηνός.

Στη Ρωσία την ίδια εορτή θέσπισαν ο μητροπολίτης Κιέβου Κωνσταντίνος και ο επίσκοπος Ροστόβ Νέστωρ, την εποχή του μεγάλου πρίγκιπα Ανδρέα του Γιούριεβιτς. Οι δύο ηγεμόνες ζούσαν σε ειρήνη και αδελφική αγάπη μεταξύ τους και βάδισαν στον πόλεμο την ίδια ώρα. Ο αυτοκράτορας ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη ενάντια στους Σαρακηνούς και ο πρίγκιπας από το Ροστόβ ενάντια στους Βουλγάρους του κάτω Βόλγα.

Με αυτό το όνομα αποκαλούσαν τότε τους ειδωλολάτρες που κατοικούσαν στις εκβολές του μεγάλου εκείνου ποταμού. Ο Κύριος χάρισε και στους δύο πλήρη νίκη, καθώς ο Έλληνας αυτοκράτορας υπέταξε τους Σαρακηνούς και ο Ανδρέας ο Μπογκολιούμπσκι έκανε τους Βουλγάρους φόρου υποτελείς. Η σύμπτωση αυτή φανέρωσε τη δύναμη του Σταυρού και τη φροντίδα του Θεού για τους πιστούς άρχοντες.

Ο πρίγκιπας Ανδρέας είχε ιερή συνήθεια να παίρνει μαζί του στις εκστρατείες την εικόνα της Παναγίας με τον Προαιώνιο Βρέφος στην αγκαλιά της. Μαζί με την εικόνα προπορευόταν και ο Τίμιος Σταυρός, τον οποίο κρατούσαν στο μέσο του στρατεύματος δύο ευλαβείς ιερείς. Πριν από κάθε εκστρατεία ο ηγεμόνας ύψωνε δάκρυα και θερμές προσευχές προς τον Χριστό και τη Θεοτόκο, και κοινωνούσε τα Άχραντα Μυστήρια.

Σε αυτά τα ακαταμάχητα όπλα στήριζε την ελπίδα του περισσότερο παρά στα σπαθιά και τα δόρατα των στρατιωτών του. Γνώριζε καλά τα λόγια του Δαβίδ, ότι ο Κύριος δεν ευδοκεί στη δύναμη του αλόγου ούτε στη γρηγοράδα των ποδιών του ανθρώπου. Παρακινούσε λοιπόν τους στρατιώτες του σε προσευχή, και με το παράδειγμά του και με ρητή εντολή, ώστε όλοι να γονατίζουν με δάκρυα.

Όλο το στράτευμα προσευχόταν μπροστά στην εικόνα της Παναγίας και στον Τίμιο Σταυρό του Χριστού πριν την έξοδό του. Ο μεγάλος πρίγκιπας ατένιζε την εικόνα και παρακαλούσε τη Δέσποινα να μεσιτεύσει στον Σωτήρα του κόσμου που κρατούσε αυτή στα χέρια της. Ζητούσε η δύναμη του Σταυρού να γίνει φωτιά που κατακαίει τους εχθρούς και η προστασία της Παναγίας να χαρίζει τη νίκη.

Μετά την ολόθερμη προσευχή, όλοι ασπάζονταν την αγία εικόνα και τον Τίμιο Σταυρό και προχωρούσαν άφοβα προς τους εχθρούς. Ο Κύριος συνεργούσε με τη δύναμη του Σταυρού και η Παναγία πρέσβευε στον Θεό για τους στρατιώτες της. Αυτή τη συνήθεια κράτησε ο πρίγκιπας Ανδρέας και πριν από τη σύγκρουση με τους Βουλγάρους, βαδίζοντας σαν άλλος Κωνσταντίνος.

Είχε μπροστά από το στράτευμά του τον Σταυρό του Κυρίου, που φωτίζει τις ψυχές και κατατροπώνει κάθε αντίπαλη δύναμη. Στη μάχη οι Ρώσοι έτρεψαν σε φυγή τους Βουλγάρους και κατέλαβαν πέντε πόλεις, ανάμεσά τους και την πόλη Μπριάχιμοφ στον ποταμό Κάμα. Όταν επέστρεψαν στο στρατόπεδό τους μετά τη νίκη, είδαν θαυμαστό σημείο από την ιερή εικόνα της Θεοτόκου.

Έβλεπαν να βγαίνουν λαμπρές ακτίνες, σαν φλόγες, που έλουζαν με φως ολόκληρο το στράτευμα την πρώτη Αυγούστου. Το θέαμα γέμισε με νέο θάρρος τον ηγεμόνα και τον έσπρωξε να εξαπολύσει ξανά τους στρατιώτες του εναντίον των Βουλγάρων. Έκαψε τις περισσότερες πόλεις τους και επέβαλε φόρο στις λίγες που γλίτωσαν.

Ο μεγάλος πρίγκιπας γύρισε στην πατρίδα του με θρίαμβο, δοξάζοντας τον Θεό για όσα του χάρισε. Την ίδια ακριβώς μέρα ο αυτοκράτορας Μανουήλ είδε όμοιο θαύμα στο δικό του στρατόπεδο, στη μάχη ενάντια στους Σαρακηνούς. Από την εικόνα της Παναγίας με τον Σωτήρα, που στεκόταν μαζί με τον Τίμιο Σταυρό μέσα στο στράτευμα, πρόβαλαν λαμπρές ακτίνες.

Ολόκληρο το ελληνικό στράτευμα φωτίστηκε από εκείνο το ουράνιο φως και νίκησε κατά κράτος τους εχθρούς της πίστεως. Ο αυτοκράτορας και ο πρίγκιπας έστειλαν ο ένας στον άλλον επιστολές, αποδίδοντας δόξα στον Θεό για τις νίκες και για τη θαυμαστή λάμψη της εικόνας. Συσκέφθηκαν ύστερα με τους αρχαιότερους επισκόπους και αποφάσισαν, ως ευχαριστία προς τον Χριστό και την Παναγία Μητέρα του, να θεσπιστεί επίσημη εορτή.

Όρισαν ώστε την πρώτη Αυγούστου ο ιερέας να βγάζει τον Τίμιο Σταυρό από το άγιο βήμα και να τον τοποθετεί στο μέσο του ναού. Έτσι οι πιστοί προσκυνούν και ασπάζονται το ξύλο της ζωής, δοξάζοντας τον Κύριο που σταυρώθηκε για χάρη του γένους των ανθρώπων. Οι ίδιοι επίσκοποι όρισαν να τελείται την ημέρα αυτή και ο μικρός αγιασμός των υδάτων στις πηγές και τα ποτάμια.

Από αυτή τη συνήθεια πήρε η εορτή το όνομα «Πρόοδος», γιατί ο Σταυρός εξέρχεται πανηγυρικά μαζί με τις άγιες εικόνες. Στη Μεγάλη Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως η εορτή είχε και άλλη βαθιά αιτία, καθώς συνδέθηκε με την υγεία και την πνευματική προστασία του λαού. Στο Ωρολόγιο του χιλίων οκτακοσίων ενενήντα επτά αναφέρεται ότι, εξαιτίας των πολλών αρρωστιών του Αυγούστου, έφερναν τον Σταυρό σε λιτάνευση.

Την παραμονή, στις τριάντα μία Ιουλίου, μετέφεραν τον Τίμιο Σταυρό από το αυτοκρατορικό σκευοφυλάκιο μέσα στον ναό της Αγίας Σοφίας. Τον τοποθετούσαν με ευλάβεια πάνω στην Αγία Τράπεζα του μεγάλου ναού, που είναι αφιερωμένος στον Χριστό, τη Σοφία του Θεού. Από την πρώτη Αυγούστου μέχρι την Κοίμηση της Θεοτόκου, ο Σταυρός λιτανευόταν σε όλη την Πόλη, σε δρόμους και πλατείες.

Έπειτα τον έθεταν σε προσκύνηση, ώστε ο πιστός λαός να ασπαστεί το άγιο ξύλο και να αγιαστεί από τη χάρη του. Στη Ρωσική Εκκλησία η εορτή συνδέθηκε με τη μνήμη της Βαπτίσεως της Ρωσίας από τον μεγάλο πρίγκιπα Βλαδίμηρο του Κιέβου. Σύμφωνα με τα Χρονικά του δέκατου έκτου αιώνα, η Βάπτιση εκείνη έγινε την πρώτη Αυγούστου του έτους εννιακόσια ογδόντα οκτώ από τη Γέννηση του Χριστού.

Από αυτή τη σύμπτωση γεννήθηκε στη ρωσική παράδοση η μεγάλη ευλάβεια προς την εορτή της Προόδου. Στη σημερινή πράξη της Ρωσικής Εκκλησίας, την πρώτη Αυγούστου τελείται ο μικρός αγιασμός των υδάτων, πριν ή μετά τη θεία Λειτουργία. Εξαιτίας αυτής της ευλογίας των υδάτων, η πρώτη εορτή του Σωτήρα μέσα στον Αύγουστο ονομάστηκε λαϊκά «Σωτήρας του νερού» από τους πιστούς.

Μαζί με τον αγιασμό των υδάτων γίνεται και ευλογία του μελιού, και έτσι λέγεται και «Σωτήρας του μελιού» στην ίδια παράδοση. Την ημέρα αυτή ευλογείται και γεύεται για πρώτη φορά το φρέσκο μέλι της νέας συγκομιδής, ως ευχαριστία στον Θεό. Ο Πατμιακός Κώδικας διακόσια εξήντα έξι σημειώνει ότι την πρώτη Αυγούστου τελείτο στη Μεγάλη Εκκλησία η Βάπτιση των Τιμίων Ξύλων.

Πανηγυρίζουμε λοιπόν, αδελφοί μου, δοξάζοντας τον παντοδύναμο Θεό και την Πανάχραντη Μητέρα του και τιμώντας ευλαβικά τον Σταυρό του Χριστού. Ας εορτάζουμε όμως με ευσέβεια, μένοντας μεταξύ μας σε ειρήνη και αγάπη, και αποφεύγοντας με φόβο Θεού κάθε αμαρτία. Έτσι θα ευαρεστήσουμε στον Δημιουργό μας και θα αξιωθούμε της αιώνιας ευφροσύνης μαζί με όλους τους αγίους.

Όταν φανεί στον ουρανό το σημείο του Υιού του Ανθρώπου, ο Τίμιος Σταυρός θα προπορεύεται της Δευτέρας Παρουσίας με δόξα.