Pas hartimit të projektit për re-
staurimin e kishës së Hyjlindëses
Mari, në fshatin Kosinë të Përme-
tit, projekt i aprovuar edhe nga nga
Këshilli Kombëtar i Restaurimit
pranë Ministrisë së Kulturës, tash-
më ka filluar restaurimi i saj. Për
Kosinë – Përmet
Filluan punimet restauruese
në kishën e Hyjlindëses Mari
– Projekti u realizua nga Bërthama e Trashëgimisë Kulturore e Kishës
dhe fondet u siguruan nga Kryepiskopi Anastas –
Orthodhokse Autoqefale e Shqipë-
risë. Punimet mbarojnë në nëntor
2017. Më poshtë, po japim një in-
formacion të përmbledhur për vle-
rat e kësaj kishe, si dhe ndërhyrjet
restauruese në të.
orientuar veri-jug. Hyrja kryesore
për në kishë bëhet nga fasada pe-
rëndimore. Naosi, në të cilin hyhet
nga narteksi, përbëhet nga hapë-
sira kryesore nën kupolë dhe ha-
pësirat që gjenden nën qemerët
cilindrikë në të katër anët, duke
thurjen e krahëve dhe kryqit ngri-
het, nëpërmjet trekëndëshave sfe-
rikë, tamburi dhe më pas kupola.
Tamburi është cilindrik dhe i ndër-
tuar me tulla. Në të katër anët e
kryqit që formon bërthamën e ki-
shës, duken qartazi frontonet, të
(vijon në faqen 10)
këtë kishë, në vijimësi ka pasur një
interesim të veçantë dhe nga
Kryepiskopi Anastas, i cili siguroi
edhe të gjithë fondin e nevojshëm,
në vlerë 5 101 626 lekë, për të mu-
ndësuar punimet. Projekti i resta-
urimit u realizua nga Bërthama e
Trashëgimisë Kulturore e Kishës
Historiku dhe arkitektura
Kisha e Shën Marisë në Kosinë
është e tipit kryq i brendashkruar
me kupolë dhe përbëhet nga nar-
teksi, naosi dhe altari. Narteksi, i
cili ka formë drejtkëndore, është i
mbuluar me qemer cilindrik të
i shtuar këtu dhe hapësirën që kri-
johet nga harku i absidës. Nga ti-
paret, morfologjia dhe elementet
dekorative, kjo kishë datohet si
ndërtim i shekullit XII.
Krahët e kryqit nuk janë të
barabartë, krahu verior dhe ai ju-
gor janë më të shkurtër. Në ndër-
cilat dalin nga tamburi dhe arrijnë
deri në fasadë. Secili nga fronto-
net, ai verior e jugor në një kohë të
hershme kanë qenë edhe këto me
harqe të shkallëzuara, por janë
transformuar më pas në dritare me
formë këndore. Faqet e mureve të
kishës janë të ndërtuara me gurë
dhe tulla. Gurët janë të papunuar
dhe vendosen në rreshta të parre-
gullt. Në fasadën jugore është për-
dorur vendosja e tullave në breza
në formë kurriz peshku. Në pjesë
të caktuara të fasadës vihet re dhe
përdorimi i teknikës së klausonazhit.
Kisha e Shën Marisë ka tipare
të theksuara të arkitekturës bizan-
tine, por, duke parë që tipologjia që
përfaqëson nuk është e plotë, pasi
në të nuk shohim të përdorura rigo-
rozisht teknikat e njohura të ndër-
timit të muraturës, si dhe planime-
trive standarde të njohura të arki-
tekturës bizantine, kjo e bën uni-
kale zgjidhjen planimetrike dhe
volumetrike të kësaj kishe.
Gjendja ekzistuese
Dëmtimet në kishë janë të disa
kategorive: a) dëmtime konstrukti-
ve që vijnë nga lodhja e strukturës,
si pasojë e daljes nga funksioni
izolues i çatisë, hyrjes së shirave e
lagështisë në brendësi, degradimi
i llaçit lidhës, gjë që vihet re sido-
mos në çarjen e qemerëve cilindri-
kë e në vijueshmëri dhe në muret
vertikale.
Në çati vihen re dëmtime të
rënda të tjegullave ekzistuese prej
qeramike, si: thyerje, thërrmime,
zhvendosje, mungesë e theksuar në
zona të caktuara, gjë që ka mu-
ndësuar depërtimin e lagështisë në
shtresën formuese të çatisë dhe
deri në konstruksionet kryesore
të kishës, të cilat i përmendëm më
sipër. Ky dëmtim i çatisë është një
nga shkaqet kryesore, i cili, me ka-
limin e kohës, ka dëmtuar gradu-
alisht të gjitha elementet e kishës.
Ky dëmtim ka krijuar gjithashtu
depozitime të dherave që më pas
kanë krijuar një ambient të për-
shtatshëm për rritjen e bimësisë,
duke e rënduar edhe më tepër si-
tuatën e mbajtjes së ujërave në
zonat e çatisë dhe në shkarkimin e
tyre normal. Gjithashtu, rrënjët dhe
prezenca e kësaj bimësie kanë
ndikuar thellë në materialet lidhë-
se të strukturës, duke i shpërbërë
ato.
Ndërhyrjet restauruese
dhe konservuese
Fugatimet do të kryhen aty ku
gjykohet që llaçi ekzistues është
degraduar. Fugatimet sipërfaqë-
sore do të përdoren në rastet kur
çarjet janë të karakterit kapilar,
për t’i bllokuar ato, ndërsa fugati-
përdorur më vonë. Çatia dhe qe-
merët do të pastrohen nga llaçi i
degraduar dhe nga mbushjet e më
pas do të bëhet qepja e çarjeve,
injektimi në vendet e nevojshme,
plotësime me llaç dhe më pas do
të krijohen mbushjet e lehtësuara
në nivelin e kuotave të vjetra.
Mbulimi i çatisë do të realizohet
rigorozisht në kuotat e vjetra dhe
në pjerrësitë e harkimet e mëpar-
shme, duke përdorur në pjesën e
poshtme tjegulla të reja, të për-
shtatura në dimensione me ato
ekzistuese, ndërsa mbulimi do të
bëhet me tjegullat e vjetra, të ruaj-
tura mirë dhe të seleksionuara, dhe,
(vijon nga faqja 9)
met e thella do të përdoren në ra-
stet kur llaçi është i degraduar deri
në thellësi dhe ku thellësia e pa-
strimit arrin deri në 10-15 cm.
Qepjet do të kryhen në rastet
kur çarjet e strukturës janë 0,4-1cm
dhe ku vetëm fugatimi nuk do të
sillte rezultatet e duhura.
Në rastin e këtij restaurimi,
injektimet do të përdoren kur ça-
rjet e strukturës janë të mëdha dhe
veçanërisht kur interieri i objektit
është plotësisht me pikturë murale.
Në çati do të bëhet heqja e kuj-
desshme e tjegullave, duke shpëtu-
ar ato që janë të padëmtuara e të
forta konstruktivisht për t’u ri-
nëse do të jetë e nevojshme, do të
plotësohet me tjegulla të njëjta të
vjetra e të ngjashme.
Në pjesët e fasadave do të
ndërhyhet duke kryer pastrim të
thellë të fugave e më pas fugatim
të thellë. Gjithashtu do të zëvendë-
sohen dyert edhe dritaret e dëm-
tuara ekzistuese duke i riprodhuar
saktësisht në formë, material dhe
ngjyrë. Plotësimi i elementeve që
mungojnë do të bëhet nga i njëjti
material me atë ekzistues, por do
të aplikohet teknikë e re, në mëny-
rë që ndërhyrja të jetë e evidentue-
shme.
Filluan punimet restauruese
në kishën e Hyjlindëses Mari
E gjithë kisha do t’i nënshtrohet
një heqjeje masive të dherave, në
mënyrë perimetrale, të cilat janë
depozituar me kohën duke “zhytur”
volumin real të kishës. Dherat do
të zbankohen derisa të dalë kuota
0.00 e kishës (xokolatura). Në pje-
sën afër muraturës do të realizo-
het drenazhimi, për t’i larguar sa
më shpejt ujërat nga objekti. Mbi
këtë drenazhim do të realizohet një
trotuar kalldrëmi, i cili do të rrethojë
kishën në mënyrë perimetrale.
Arkitekt restaurator
Joan Stratobërdha