Më 17 korrik 1991, 25
vjet më parë, mbërriti në
Shqipëri Ekzarku Patriar-
kal, Mitropoliti i Andrusës,
Prof. Dr Anastasi, i cili deri
atëherë kishte qenë në krye
të dioqezës afrikane të Ke-
nias, Ugandës dhe Tanzani-
së. Që nga ai çast do të fillo-
nte një ringritje e jashtë-
zakonshme nga gërmadhat
dhe zhvillim i mrekullue-
shëm, që vazhdon edhe sot.
Mes vë
“3
se
ee
25 VJET
Shpërbërja e plotë e strukturës administrative të
Kishës Orthodhokse nuk linte shpresa për një ripërtëri-
tje të brendshme. As brenda vendit, as në ndonjë vend
tjetër të rruzullit, nuk ekzistonte ndonjë episkop shqiptar
për të marrë përsipër barrën e ringritjes së Kishës lokale.
Po ashtu nuk kishte asnjë klerik shqiptar apo laik tjetër,
që të merrte përsipër këtë mision shumë kompleks dhe
tepër të vështirë. Persekutimit shumëvjeçar 1 kishin
shpëtuar 12 priftërinj dhe 3 dhjakonë, shumica ishin të
sëmurë dhe në moshë të thyer.
PËRPJEKJE HIERAPOSTOLIKE
Nismën për ringritjen e Kishës së Shqipërisë e mori
përsipër, duke qenë detyrë e saj, Patriarkana Ekumeni-
ke, e cila ka përgjegjësinë të mbështesë Kishat Ortho-
dhokse në nevojë. Në janar 1991, Patriarku Ekumenik,
Dhimitri, dhe Sinodi 1 Shenjtë zgjodhën si Ekzark
Patriarkal autorin e këtij shkrimi. Në atë kohë, Ekzarku
1 porsazgjedhur Patriarkal ishte tashmë Episkop 1
Andrusës, Drejtor 1 Përgjithshëm 1 Shërbimit Apostolik
(Vijon në faqen 6)
25 VJET
PËRPJEKJE HIERAPOSTOLIKE
(Vijon nga faqja 1)
të Kishës së Greqisë dhe Mëkëmbësi 1 Mi-
tropolisë së Shenjtë të Innopolit në Afrikën
Lindore. Njëkohësisht, ishte profesor 1 histo-
risë së feve në Universitetin Kombëtar Kapo-
distrian të Athinës (me studime pasuniversita-
re në Fetarologji në Hamburg dhe Marburg të
Gjermanisë). Po ashtu, ishte zgjedhur në poste
të rëndësishme të organizmave fetarë mbarë-
botërorë. Pas një kundërshtimi prej shumë
muajsh nga ana e shtetit shqiptar, ai mbërriti
në Tiranë më 17 korrik 1991. Gjatë udhë-
timeve të tij për një vit pothuajse në mbarë
Shqipërinë, konstatoi shkretimin e frikshëm
dhe shpërbërjen e plotë të Kishës Ortho-
dhokse, te shkaktuar nga persekutimi 1 egër,
por njëkohësisht edhe farat e besimit ortho-
dhoks që kishin qëndruar të fshehura në mijë-
ra shpirtra, duke pritur kushtet e përshtatshme
për t’u zhvilluar përsëri. Sigurisht, që nuk kishte
asnjë fron kryepiskopal për t’u ngjitur, por ish-
te vetëm një stol 1 thyer plot me gozhdë, që ki-
shte lënë persekutimi ateist.
Hapi tij 1 parë ishte krijimi i një strukture
kishtare elementare për përfaqësimin e Kishës
lokale. Për këtë arsye, thir: Asamblenë e Për-
gjithshme Kleriko-laike (1-2.8.1991), me
pjesëmarrjen e 15 klerikëve dhe të 30 laikë-
ve të dioqezave kishtare të Shqipërisë, ku u
shqyrtua gjendja postkomuniste dhe u zgjo-
dhën katër epitropë arkihieratikë, si dhe
Këshilli 1 Përgjithshëm Kishtar me 13 anëta-
rë. Sapo mbërriti në Shqipén, Ekzarku Pa-
triarkal u përpoq të rigjallëronte besimin
orthodhoks nëpërmjet vizitave në qytete dhe
fshatra, predikimeve dhe kryerjes së Liturgjisë
Hyjnore.
Dy veçori të Kishës Orthodhokse të Shqi-
përisë krijuan probleme specifike. E para ish-
te origjina etnike e grigjës orthodhokse, ( shqip-
tarë, grekë, sllavë, vlleh), fakt që shkaktoi in-
teresimin e Kishave të tjera Orthodhokse për
të krijuar në vend komunitete kishtare në va-
rësinë e tyre. E dyta, orthodhoksët nuk përbë-
nin shumicën si në vende të tjera të Ballkanit.
Pak para fillimit të persekutimit të fesë, sipas
statistikave të autoriteteve italiane, ortho-
dhoksët përbënin rreth 21% të popullatës.
Përpjekja kryesore e Ekzarkut Patnarkal
ishte kërkimi i personave të përshtatshëm me
shtetësi shqiptare, për t’u dorëzuar episkopë
e, kryesisht, gjetja e një kandidati për krye-
piskop, qoftë edhe nga radhët e laikëve të ar-
simuar dhe të pamartuar. Por, për fat të keq,
kjo rezultoi se ishte e pamundur. Të gjithë dhe
të gjitha faktet meshonin në një mendje se
rimëkëmbja e Kishës lokale, mbështetur në
kapacitetet e saj të brendshme, ishte diçka e
paarritshme. Në maj të vitit 1992, Ekzarku
Patriarkal u bë gati t’u kthehej detyrave të tij
universitare, si edhe kandidaturës së tij për
Akademinë e Athinës. Atëherë klen dhe po-
pulli i Shqipërisë, pavarësisht nga origjina e
tyre, e lutën të rmnte në Shqipëri dhe të merrte
përsipër veprën e ringritjes së Kishës, që va-
zhdonte të mbetej pezull. Për herë të parë pas
persekutimit, një përfaqësi e Kishës së Shqi-
përisë (e caktuar prej Këshillit të Përgjithshëm
Kishtar dhe e përbërë nga ikonom Kozma
Qirio, atë Gaqo Petri, atë Jani Trebicka dhe
theologu Dhimitër Beduli) vizitoi Patriarka-
nën Ekumenike (5-8.6.1992) dhe kërkoi
zgjedhjen e Ekzarkut Patriarkal si primat të
kësaj Kishe.
Fragment nga libri “Ringritja
e KishësOrthodhokse Autoqefale
të Shqipërisë (1991-2012)”,
i Kryepiskopit Anastas