Μεγάλη και Αγία Τρίτη: Ο Νυμφίος στα μεσάνυχτα

Στα μεσάνυχτα έρχεται ο Νυμφίος και η Εκκλησία μάς καλεί άγρυπνους, με αναμμένα τα κανδήλια της ψυχής μας μπροστά στο μυστήριο του τέλους. Οι τρεις πρώτες μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας τοποθετούν ολόκληρο τον εορτασμό μέσα στην προοπτική των Εσχάτων και θυμίζουν το βαθύτερο νόημα του Πάσχα. Συχνά αντιμετωπίζουμε τη Μεγάλη Εβδομάδα ως μια όμορφη παράδοση ή ένα αγαπημένο έθιμο που τηρούμε από παιδιά.

Θαυμάζουμε την ομορφιά των ακολουθιών, τη μεγαλοπρέπεια των τελετών και τη χαρά του πασχαλινού τραπεζιού. Όταν όμως όλα τελειώσουν, επιστρέφουμε ξανά στην κανονική μας ζωή, σαν να μην άλλαξε τίποτε ουσιαστικά μέσα μας. Καταλαβαίνουμε όμως αλήθεια τι σημαίνει ότι ο κόσμος απέρριψε τον Σωτήρα του και Τον οδήγησε ως τον Σταυρό;

Όταν ο Ιησούς λυπήθηκε σφοδρά και η ψυχή Του ήταν περίλυπη μέχρι θανάτου, η κανονική ζωή έφτασε στο τέλος της και δεν είναι πια δυνατή όπως πριν. Γιατί κανονικοί άνθρωποι ήταν εκείνοι που φώναξαν «σταύρωσον αυτόν» και Τον κάρφωσαν επάνω στο ξύλο του Σταυρού. Τον μίσησαν και Τον σκότωσαν ακριβώς επειδή τάραζε τη συνηθισμένη και βολική τους ζωή με το φως Του.

Ένας απολύτως κανονικός κόσμος προτίμησε το σκοτάδι από το φως και τον θάνατο από τη ζωή. Με τον θάνατο του Ιησού καταδικάστηκε οριστικά αυτή η κανονικότητα και αποκαλύφθηκε η τρομερή δύναμη του κακού μέσα της. «Νυν κρίσις εστί του κόσμου τούτου», λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης, και το Πάσχα του Κυρίου σήμανε το τέλος αυτού του κόσμου.

Το τέλος αυτό μπορεί να διαρκέσει αιώνες πολλούς, όμως δεν αλλάζει τον χαρακτήρα του χρόνου, που είναι για μας ο έσχατος καιρός. «Παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου», βεβαιώνει και ο απόστολος Παύλος προς τους Κορινθίους. Πάσχα σημαίνει πέρασμα, διάβαση από τη μια κατάσταση στην άλλη.

Για τους Ιουδαίους το Πάσχα ήταν η ετήσια ανάμνηση της σωτηρίας, η διάβαση από τη δουλεία της Αιγύπτου στην ελευθερία της γης της επαγγελίας. Ήταν επίσης η προσδοκία της τελικής διάβασης στη Βασιλεία του Θεού, που θα έφερνε ο αναμενόμενος Μεσσίας. Ο Χριστός υπήρξε η πλήρωση του Πάσχα και πραγματοποίησε τη μεγάλη διάβαση από τον θάνατο στη ζωή και από τον παλαιό κόσμο στον νέο.

Άνοιξε για όλους εμάς τη δυνατότητα αυτής της διάβασης, ώστε, ζώντας μέσα στον κόσμο, να μη γίνουμε δούλοι του θανάτου και της αμαρτίας. Πρέπει όμως κι εμείς να κάνουμε το δικό μας πέρασμα, να καταδικάσουμε τον παλαιό άνθρωπο μέσα μας και να ντυθούμε τον Χριστό. Έτσι το Πάσχα δεν είναι απλώς μια όμορφη ανάμνηση ενός παρελθόντος γεγονότος που τιμούμε τυπικά κάθε χρόνο.

Είναι το ίδιο το γεγονός που δίνεται σε εμάς ως πάντοτε ενεργό, φανερώνει τον κόσμο μας στα έσχατά του και αναγγέλλει την αρχή της νέας ζωής. Οι τρεις πρώτες μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας μάς προετοιμάζουν ακριβώς για να δεχθούμε αυτό το έσχατο και αποφασιστικό νόημα της εορτής. Το ίδιο μήνυμα φανερώνεται και στο κοινό τροπάριο των ημερών, που αρχίζει με το «Ιδού ο Νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός».

Μακάριος είναι ο δούλος που θα βρεθεί άγρυπνος και ανάξιος εκείνος που τον βρίσκει η ώρα ράθυμο και αμελή. Η ψυχή καλείται να μη βαρύνεται από τον ύπνο, ώστε να μην αποκλεισθεί από τη Βασιλεία και να μην παραδοθεί στον αιώνιο θάνατο. Σηκώνεται λοιπόν και κράζει το «Άγιος, Άγιος, Άγιος ει ο Θεός ημών».

Τα μεσάνυχτα είναι η στιγμή που η παλιά μέρα τελειώνει και αρχίζει η καινούργια, και έτσι γίνονται σύμβολο του χρόνου που ζούμε ως Χριστιανοί. Από τη μία η Εκκλησία βρίσκεται μέσα στον κόσμο, συμμετέχει στις αδυναμίες του και μοιράζεται τις τραγωδίες των ανθρώπων. Από την άλλη η αληθινή της φύση δεν είναι από τον κόσμο τούτο, γιατί είναι Νύμφη του Χριστού και κηρύσσει τη Βασιλεία.

Η ζωή της είναι μια διαρκής αγρυπνία και προσδοκία, στραμμένη προς την αυγή της νέας και ατελεύτητης ημέρας. Γνωρίζουμε όμως πόσο ισχυρός παραμένει ο δεσμός μας με την παλιά ημέρα, με τα πάθη και τις αμαρτίες του κόσμου τούτου. Έχουμε δει το φως, γνωρίζουμε τον Χριστό και έχουμε ακούσει για τη χαρά της καινούργιας ζωής.

Παρ’ όλα αυτά, ο κόσμος μάς κρατά συχνά αιχμαλώτους στη δουλεία των παθών μας. Η αδυναμία αυτή και η συνεχής προδοσία του Χριστού εκφράζεται με τρόπο θαυμαστό στο εξαποστειλάριο των τριών αυτών ημερών. Ο πιστός βλέπει τον νυμφώνα του Σωτήρα κεκοσμημένο, ομολογεί ότι δεν έχει ένδυμα γάμου να εισέλθει και ζητά να φωτιστεί η ψυχή του.

Το ίδιο θέμα αναπτύσσεται και μέσα στα ευαγγελικά αναγνώσματα των ημερών αυτών της Μεγάλης Εβδομάδας. Ολόκληρο το κείμενο των τεσσάρων Ευαγγελίων, μέχρι το δέκατο τρίτο κεφάλαιο του Ιωάννη, διαβάζεται κατά τις Ώρες. Η ανακεφαλαίωση αυτή δείχνει ότι ο Σταυρός είναι το αποκορύφωμα ολόκληρης της ζωής και της διακονίας του Ιησού.

Όλα μέσα στο Ευαγγέλιο οδηγούν σε αυτή την έσχατη ώρα και φωτίζονται από το φως της. Την Τρίτη το πρωί, στον Όρθρο, διαβάζεται η περικοπή από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, με την καταδίκη της υποκρισίας των Φαρισαίων. Καταδικάζεται εκείνη η τυφλή και υποκριτική θρησκευτικότητα, που νομίζει πως είναι οδηγός των ανθρώπων αλλά κλείνει την πόρτα της Βασιλείας.

Στη Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων ακούγονται οι παραβολές των Εσχάτων, με κορυφαία τη μεγάλη παραβολή των δέκα παρθένων. Οι πέντε φρόνιμες είχαν αρκετό λάδι στα κανδήλια τους και εισήλθαν στον γάμο, ενώ οι μωρές αποκλείστηκαν για πάντα από τον νυμφώνα. Ακολουθεί η παραβολή των ταλάντων και τέλος η μεγάλη εικόνα της Δευτέρας Παρουσίας και της τελικής Κρίσης του Κυρίου.

Στους ύμνους των ημερών αυτών αναπτύσσεται και επεξηγείται με κάθε δυνατή ομορφιά το ίδιο πνευματικό μήνυμα. Στα στιχηρά και στα τριώδια, τους σύντομους κανόνες των τριών ωδών που ψάλλονται στον Όρθρο, ακούγεται μία διαρκής προειδοποίηση. Το τέλος πλησιάζει και η κρίση έρχεται, και η ψυχή καλείται να ετοιμαστεί χωρίς αναβολή για τη μεγάλη συνάντηση.

Ο Δεσπότης εμπιστεύθηκε στον δούλο Του ένα τάλαντο και ζητά να αποδώσει με φόβο και προθυμία. Δάνεισε στον Κύριο, μοίρασε στους φτωχούς και απόκτησε φίλο τον ίδιο τον Χριστό μέσα από την αγάπη. Έτσι, όταν εκείνος έρθει εν δόξη, θα σταθείς στα δεξιά Του και θα ακούσεις τη μακαρία φωνή Του.

Παράλληλα αλλάζουν και τα αναγνώσματα της Παλαιάς Διαθήκης στον Εσπερινό αυτών των ημερών. Στη θέση της Γενέσεως και των Παροιμιών μπαίνουν τώρα η Έξοδος και ο Ιώβ, που φωτίζουν τα γεγονότα. Η Έξοδος αφηγείται την απελευθέρωση του Ισραήλ από τη δουλεία της Αιγύπτου και το πρώτο Πάσχα του λαού.

Ο πολύαθλος Ιώβ είναι η εικόνα του Χριστού στην Παλαιά Διαθήκη και προαναγγέλλει το μυστήριο των παθών. Η λειτουργική δομή των τριών αυτών ημερών παραμένει ακόμη μέσα στο πνεύμα και το ύφος της Μεγάλης Σαρακοστής. Περιλαμβάνει την προσευχή του οσίου Εφραίμ του Σύρου με τις γνωστές κατανυκτικές μετάνοιες των πιστών.

Διαβάζεται με αυξημένη έκταση το Ψαλτήριο, τελείται η Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων και ακούγεται η σαρακοστιανή ψαλμωδία. Βρισκόμαστε ακόμη στον καιρό της μετανοίας, γιατί μόνο η μετάνοια μάς κάνει μετόχους του Πάσχα του Κυρίου. Μόνο αυτή ανοίγει διάπλατα τις πόρτες του πασχαλινού δείπνου και μας κάνει συνδαιτυμόνες της Βασιλείας.

Τη Μεγάλη και Αγία Τετάρτη, όταν ολοκληρώνεται η τελευταία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων, συμβαίνει κάτι πολύ σημαντικό. Αφού απομακρυνθούν τα Άγια Δώρα από το Άγιο Βήμα και την Αγία Τράπεζα, ο ιερέας διαβάζει για τελευταία φορά την προσευχή του οσίου Εφραίμ ενώπιον των πιστών. Με τη στιγμή εκείνη η μακρά περίοδος της προετοιμασίας ολοκληρώνεται και αρχίζει η είσοδος στο μυστήριο των Παθών.

Ο Κύριος μάς προσκαλεί τώρα όλους στον Μυστικό Δείπνο, για να γίνουμε κοινωνοί του Σώματος και του Αίματός Του. Έτσι η Μεγάλη Τρίτη γίνεται γέφυρα από τη μετάνοια στη συνάντηση με τον Νυμφίο Χριστό.