Ο Ιερομάρτυς Κυρίων ο Δεύτερος, Καθολικός Πατριάρχης πάσης Γεωργίας

Βρέθηκε δολοφονημένος μέσα στο ίδιο το πατριαρχικό του κελί, στη μονή Μαρτκόπι, λίγες μόνο εβδομάδες μετά την ανακήρυξη της γεωργιανής ανεξαρτησίας. Είχε αγωνιστεί όλη του τη ζωή για την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Γεωργίας, και πλήρωσε αυτόν τον αγώνα με το ίδιο του το αίμα. Ο κατά κόσμον Γεώργιος Σαντζαγκλισβίλι γεννήθηκε στο χωριό Νικόζι, στην επαρχία Γκόρι, από πατέρα ιερέα.

Φοίτησε στην ενοριακή σχολή του Ανανούρι, έπειτα στη θεολογική σχολή του Γκόρι και τέλος στο Σεμινάριο της Τιφλίδας. Όταν αποφοίτησε από τη Θεολογική Ακαδημία του Κιέβου, διορίστηκε βοηθός κοσμήτορα στο Σεμινάριο της Οδησσού. Για αρκετά χρόνια εργάστηκε στην εκπαιδευτική ζωή του Γκόρι, του Τελάβι, του Κουταΐσι και της Τιφλίδας με αληθινό ζήλο.

Ανέλαβε τη γενική εποπτεία των γεωργιανών μοναστηριών και τη διεύθυνση των σχολείων της Εταιρείας για την Ανανέωση του Χριστιανισμού στον Καύκασο. Διηύθυνε τις ενοριακές σχολές, ίδρυσε μέσα σε αυτές βιβλιοθήκες και συλλογές σπάνιων βιβλίων με ιδιαίτερη φροντίδα. Δημοσίευσε άρθρα για την ιστορία της γεωργιανής Εκκλησίας, τη λαογραφία και τη λογοτεχνία, με τα ψευδώνυμα Ιβέριελι, Σαντζάγκελοφ και Λιάχβελι, παίρνοντας το όνομα από τον ποταμό της πατρίδας του.

Όταν χειροτονήθηκε μοναχός, έλαβε το όνομα Κυρίων και ενθρονίστηκε ηγούμενος στη μονή Κβαμπταχέβι, μικρός ακόμη στην ηλικία. Συνέχισε τις επιστημονικές του μελέτες και εντατικοποίησε τους πνευματικούς του αγώνες με αξιοζήλευτη συνέπεια. Συγκέντρωνε λαογραφικό και εθνογραφικό υλικό και μελετούσε τα κειμήλια των αρχαίων γεωργιανών εκκλησιών με βαθιά αγάπη.

Όσα λειψανοθήκες και χειρόγραφα ανακάλυπτε, τα δώριζε γενναιόδωρα στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Τιφλίδας και στην Εταιρεία Διάδοσης της Παιδείας. Στη συνέχεια δημοσίευσε μια λεπτομερή περιγραφή των ιστορικών μνημείων του φαραγγιού Λιάχβι. Το έργο του αποτελεί πολύτιμη πηγή για τους μελετητές και τους ιστορικούς της γεωργιανής παράδοσης.

Τα περισσότερα από τα μνημεία που περιέγραψε γκρεμίστηκαν τα επόμενα χρόνια από ιδεολογικούς και εθνικούς εχθρούς της πατρίδας του. Αργότερα έγινε μέλος της Αρχαιολογικής Εταιρείας της Μόσχας και διεύρυνε ακόμη περισσότερο τους επιστημονικούς του ορίζοντες. Τον Αύγουστο του ίδιου εκείνου έτους χειροτονήθηκε επίσκοπος Αλαβέρδι και ανέλαβε νέα ευθύνη.

Άρχισε αμέσως την ανοικοδόμηση του ναού του Αλαβέρδι και διέθεσε τους δικούς του προσωπικούς πόρους για το μεγάλο εκείνο εγχείρημα. Συγχρόνως μελετούσε τα αρχαία κειμήλια του Κακέτι και του Χερέτι, στην ανατολική Γεωργία, με αδιάκοπη επιστημονική περιέργεια και ζήλο. Ανάμεσα στα χειρόγραφα που παρέδωσε στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Τιφλίδας υπήρχε ένα Ιερό Ευαγγέλιο, άγνωστο μέχρι τότε στους μελετητές.

Ως ακάματος ερευνητής, ο επίσκοπος Κυρίων είχε εξαιρετικά ευρύ φάσμα επιστημονικών ενδιαφερόντων και βαθιά καλλιέργεια. Στην πένα του ανήκουν πάνω από σαράντα μονογραφίες για διάφορα θέματα της ιστορίας της γεωργιανής Εκκλησίας και του χριστιανικού πολιτισμού. Συνέταξε ένα σύντομο ορολογικό λεξικό της αρχαίας γεωργιανής γλώσσας και, μαζί με τον γλωσσολόγο Γκρίγκολ Κιπσίντζε, μία Ιστορία της Γεωργιανής Φιλολογίας.

Παράλληλα αγωνίστηκε σθεναρά εναντίον της οικειοποίησης γεωργιανών εκκλησιών από τους Αρμένιους μονοφυσίτες της εποχής του. Απέστειλε λεπτομερές υπόμνημα στον Ρώσο έξαρχο της Γεωργίας και ζητούσε την επιστροφή των ορθοδόξων ναών που είχαν δημευθεί. Λίγα χρόνια αργότερα διορίστηκε επίσκοπος Γκόρι και η φήμη του εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη χώρα.

Έγινε φανερό στην εξαρχία ότι οι μορφωμένοι και προοδευτικοί κληρικοί στήριζαν τον ιεράρχη Κυρίωνα και αμφισβητούσαν την κατάργηση της αυτοκεφαλίας. Η ρωσική κυβέρνηση βρήκε διέξοδο μεταθέτοντάς τον συχνά σε διάφορα μέρη της απέραντης αυτοκρατορίας. Τον έστειλαν στη Χερσώνα, ύστερα στο Όρελ και κατόπιν στο Σοχούμι, μακριά από την αγαπημένη του πατρίδα.

Στο Σοχούμι κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια για την αναστήλωση των ιστορικών γεωργιανών ναών και μοναστηριών. Πολύ σύντομα όμως μετατέθηκε ξανά, αυτή τη φορά στη μητρόπολη του Κοβνό, μακριά από τους ομοεθνείς του. Στο μεταξύ, με την πίεση της γεωργιανής διανόησης και του αγίου Ηλία του Δικαίου, σχηματίστηκε ειδική επιτροπή για την αυτοκεφαλία.

Ο άγιος Κυρίων παρουσίασε δύο εμπεριστατωμένες εισηγήσεις, για τους λόγους του αγώνα και για τον ρόλο της εθνικής ταυτότητας στην Εκκλησία. Η επιτροπή απέρριψε τα γεωργιανά αιτήματα και υπέβαλε τους πρωτεργάτες του κινήματος σε σκληρές διώξεις. Όταν δολοφονήθηκε ο άγιος Ηλίας ο Δίκαιος, η κυβέρνηση απαγόρευσε στον Κυρίωνα να ταξιδέψει στη Γεωργία για το τελευταίο χαίρε.

Κατάφερε μόνο να στείλει ένα συγκινητικό γράμμα παρηγοριάς στους οικείους του δολοφονημένου πνευματικού του φίλου. Τους επόμενους μήνες το καθεστώς έσφιξε ακόμη περισσότερο τον κλοιό γύρω από τον αδιάλλακτο ιεράρχη. Κατηγορήθηκε ψευδώς ότι συνωμότησε στη δολοφονία του εξάρχου Νίκωνα, καθαιρέθηκε από τον βαθμό του επισκόπου και συνελήφθη.

Η ύπουλη αυτή πράξη ξεσήκωσε την αγανάκτηση όχι μόνο των Γεωργιανών αλλά και πολλών πιστών της Ρωσίας. Ακόμη και δημοκρατικές δυνάμεις της Ευρώπης ίδρυσαν σωματείο για την προστασία των δικαιωμάτων του και ζητούσαν την αποφυλάκισή του. Ο ίδιος ο επίσκοπος σήκωνε ταπεινά τον σταυρό των διωγμών του και παρηγορούσε όσους τον συμπονούσαν με βαθιά πραότητα.

Θυμόταν τα λόγια του μεγάλου Γεωργιανού ποιητή Σότα Ρουσταβέλι, ότι κανένα ρόδο δεν κόβεται χωρίς αγκάθια στον κόσμο. Δίδασκε ότι πρέπει να βαστάζουν τον πόνο με αγάπη, αφού ο πόνος είναι καρπός της αγάπης. Μέσα στη δοκιμασία, έλεγε, βρίσκει κανείς την αληθινή του δύναμη και την πραγματική του ελευθερία.

Έπειτα από πολλά χρόνια το καθεστώς σταμάτησε επιτέλους τις διώξεις, του απέδωσε τον επισκοπικό βαθμό και τον τίμησε. Τον ανύψωσε σε αρχιεπίσκοπο του Πόλοτσκ και του Βίτεμπσκ, σε περιοχές της δυτικής Ρωσίας μακριά από τους δικούς του. Δεν του επέτρεψαν όμως να επιστρέψει στην αγαπημένη του πατρίδα, παρά τις θερμές παρακλήσεις και τα αιτήματα.

Όταν η Εκκλησία της Γεωργίας ανακήρυξε αποκαταστημένη την αυτοκεφαλία της, ο άγιος Κυρίων επέστρεψε στους δικούς του. Στο φαράγγι του Αραγκβί τον υποδέχτηκαν εκατόν είκοσι ιππείς και τον συνόδευσαν με σεβασμό μέχρι την πρωτεύουσα. Στην Τιφλίδα ο λαός τον υποδέχτηκε με ασύλληπτες τιμές, σαν να επέστρεφε ένας πατέρας στο σπίτι του ύστερα από μακρά εξορία.

Η Ιερά Σύνοδος της Γεωργιανής Ορθόδοξης Εκκλησίας τον ενθρόνισε Καθολικό Πατριάρχη πάσης Γεωργίας στον επιβλητικό καθεδρικό του Σβετιτσχοβέλι. Στον λόγο του στράφηκε προς το έθνος του ως αγαπημένη πατρίδα, προστατευόμενη από την Υπεραγία Θεοτόκο και καθαρισμένη μέσα από δοκιμασίες. Είπε ότι επιστρέφει όχι ως άσωτος υιός, αλλά ως έμπιστος φύλακας και ως η ίδια η συνείδηση της γεωργιανής Εκκλησίας.

Θύμισε στους πιστούς τα λόγια του Κυρίου, ότι ήρθε όχι για να διακονηθεί, αλλά για να διακονήσει και να δώσει τη ζωή του. Δήλωσε ότι και ο ίδιος έρχεται όχι ως μισθωτός εργάτης, αλλά ως πιστός και υπάκουος υιός της πατρίδας του. Λίγο αργότερα απέστειλε εκκλητική επιστολή προς όλους τους ορθοδόξους πατριάρχες της οικουμένης, με λεπτομερή ιστορία της Εκκλησίας.

Ζητούσε την επίσημη αναγνώριση της αυτοκεφαλίας από τα πρεσβυγενή πατριαρχεία και τις αδελφές ορθόδοξες Εκκλησίες. Όταν η Γεωργία ανακήρυξε την ανεξαρτησία της, την επομένη ο πατριάρχης Κυρίων προέστη δοξολογίας ευχαριστίας. Ο πρωθιεράρχης και το ποίμνιό του χαίρονταν για την αυτοκεφαλία και την κρατική ανεξαρτησία, αλλά ένιωθαν ήδη τον κίνδυνο.

Η σοσιαλιστική επανάσταση φανέρωνε σιγά σιγά το αληθινό της πρόσωπο και απειλούσε τη νεαρή δημοκρατία και την Εκκλησία. Λίγο πριν συμπληρωθεί μήνας από τη δοξολογία της ανεξαρτησίας, ο πατριάρχης βρέθηκε δολοφονημένος στο κελί του στο Μαρτκόπι. Η ανάκριση υπήρξε απλή τυπική διαδικασία και οι ένοχοι του φρικτού εκείνου εγκλήματος δεν βρέθηκαν ποτέ.

Διαδόθηκαν μάλιστα κακόβουλες φήμες ότι ο άγιος Κυρίων είχε αυτοκτονήσει, για να καλυφθούν οι πραγματικοί δολοφόνοι. Όμως ο λαός ποτέ δεν πίστεψε τα ψεύδη και κράτησε ζωντανή τη μνήμη του ως αληθινού ιερομάρτυρα. Όταν συνήλθε η Ιερά Σύνοδος της Γεωργιανής Αποστολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, τον κατέταξε επίσημα στο αγιολόγιο της Εκκλησίας.

Η ζωή του υπήρξε αδιάκοπη διακονία στην παιδεία, στην επιστήμη, στην ιστορία της Εκκλησίας και στην ποιμαντική μέριμνα. Συνδύασε με σπάνιο τρόπο τη βαθιά πνευματικότητα με τη συστηματική επιστημονική έρευνα της εκκλησιαστικής παράδοσης. Αγωνίστηκε για την ελευθερία και την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας του χωρίς συμβιβασμούς και χωρίς να φοβηθεί τις απειλές.

Υπέφερε εξορίες, κατηγορίες, καθαίρεση και φυλάκιση, αλλά παρέμεινε σταθερός στην πίστη και στη μαρτυρία του. Στη συνείδηση των Γεωργιανών έμεινε ως πατέρας του έθνους, ως υπερασπιστής της Εκκλησίας και ως μάρτυρας του Χριστού. Η μνήμη του τιμάται με κατάνυξη, ενώ ο τόπος της μαρτυρικής του τελειώσεως παραμένει προσκύνημα ευλάβειας.