Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, ο Δεύτερος Θρίαμβος της Ορθοδοξίας

Στη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, μέσα στον ναό της Αγίας Σοφίας, ένας ιερομόναχος υπερασπίστηκε το άκτιστο φως του Θαβώρ μπροστά σε αυτοκράτορα και πατριάρχη. Αργότερα, αιχμάλωτος των Τούρκων μέσα σε βυζαντινό πλοίο, ο ίδιος άγιος κήρυττε ατάραχος τον Χριστό ακόμη και στους Αγαρηνούς που τον χτυπούσαν. Πρόκειται για τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης, που γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το χίλια διακόσια ενενήντα έξι.

Ο πατέρας του υπήρξε επιφανής αξιωματούχος στην αυλή του Ανδρονίκου του Δευτέρου Παλαιολόγου και πέθανε σύντομα. Έτσι, ο ίδιος ο αυτοκράτορας ανέλαβε την ανατροφή και τη μόρφωση του ορφανού παιδιού. Με σπάνια χαρίσματα και μεγάλη επιμέλεια, ο νεαρός Γρηγόριος αφομοίωσε όλη την ανώτερη παιδεία της εποχής του.

Ο αυτοκράτορας ήλπιζε ότι το λαμπρό αυτό μυαλό θα στρεφόταν προς τις υπηρεσίες του παλατιού. Όμως ο Γρηγόριος, μόλις είκοσι ετών, αναχώρησε για το Άγιον Όρος και έγινε υποτακτικός στη μονή Βατοπεδίου. Καθοδηγητής του ήταν ο όσιος γέροντας Νικόδημος ο Βατοπαιδινός, που τον έκειρε μοναχό και τον εισήγαγε στην ασκητική ζωή.

Έναν χρόνο αργότερα, ο ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος εμφανίστηκε σε όραμα και του υποσχέθηκε την πνευματική του σκέπη. Η μητέρα του και οι αδελφές του πήραν επίσης τον δρόμο της μοναχικής ζωής. Μετά την κοίμηση του γέροντος Νικοδήμου, ο Άγιος Γρηγόριος συνέχισε την άσκησή του υπό τον γέροντα Νικηφόρο για οκτώ ολόκληρα χρόνια.

Όταν εκοιμήθη και εκείνος, μετέβη στη Μεγίστη Λαύρα του Αγίου Αθανασίου, όπου διακόνησε στην τράπεζα και ύστερα έγινε ψάλτης. Έπειτα από τρία χρόνια, αποσύρθηκε στη μικρή σκήτη της Γλωσσίας, αναζητώντας ακόμη μεγαλύτερη πνευματική τελείωση. Εκεί ο προεστώς της σκήτης άρχισε να του διδάσκει τη μέθοδο της αδιάλειπτης προσευχής και της νοεράς εργασίας.

Αυτή η παράδοση καλλιεργήθηκε από τους μεγάλους ασκητές της ερήμου ήδη από τον τέταρτο αιώνα, με κορυφαίους τον Ευάγριο τον Ποντικό και τον Όσιο Μακάριο τον Αιγύπτιο. Αργότερα, τον ενδέκατο αιώνα, ο Άγιος Συμεών ο Νέος Θεολόγος έδωσε λεπτομερή διδασκαλία για τη νοερά εργασία προς όσους προσεύχονταν μηχανικά. Οι ασκητές του Άθω την εφάρμοσαν στη ζωή τους με αδιάκοπη συνέπεια.

Η έμπειρη χρήση της νοεράς προσευχής, ή προσευχής της καρδίας, απαιτεί ησυχία και μοναξιά. Γι' αυτό ονομάστηκε «ησυχασμός», από την ελληνική λέξη «ησυχία», και όσοι την ακολουθούσαν ονομάστηκαν «ησυχαστές». Στη Γλωσσία ο μέλλων ιεράρχης γέμισε ολόκληρος από το πνεύμα του ησυχασμού.

Τον υιοθέτησε ως ουσιαστικό κομμάτι της ύπαρξής του. Το χίλια τριακόσια είκοσι έξι, εξαιτίας της απειλής των τουρκικών επιδρομών, ο άγιος και η συνοδεία του υποχώρησαν στη Θεσσαλονίκη, όπου χειροτονήθηκε πρεσβύτερος. Ο Γρηγόριος συνδύασε τα ιερατικά του καθήκοντα με τη ζωή του ερημίτη.

Πέντε ημέρες την εβδομάδα τις περνούσε σε σιωπή και προσευχή, και μόνο το Σάββατο και την Κυριακή έβγαινε προς τους πιστούς του. Τελούσε τις θείες λειτουργίες και κήρυττε με τρόπο που γεννούσε στους ακροατές κατάνυξη και δάκρυα. Πότε πότε επισκεπτόταν τις θεολογικές συναντήσεις μορφωμένων νέων της πόλεως, με επικεφαλής τον μετέπειτα πατριάρχη Ισίδωρο.

Μετά από ταξίδι στην Κωνσταντινούπολη βρήκε κατάλληλο τόπο για ησυχαστική ζωή κοντά στη Θεσσαλονίκη, στην περιοχή της Βεροίας. Σύντομα συγκέντρωσε εκεί μικρή αδελφότητα μοναχών και την καθοδήγησε για πέντε χρόνια. Το χίλια τριακόσια τριάντα ένα επέστρεψε στο Άγιον Όρος και εγκαταστάθηκε στη σκήτη του Αγίου Σάββα, κοντά στη Μεγίστη Λαύρα.

Δύο χρόνια αργότερα τοποθετήθηκε ηγούμενος της μονής Εσφιγμένου, στο βόρειο τμήμα του Όρους. Το χίλια τριακόσια τριάντα έξι επέστρεψε ξανά στη σκήτη του Αγίου Σάββα και εκεί αφοσιώθηκε στα θεολογικά του έργα έως το τέλος της επίγειας ζωής του. Τα γεγονότα που ακολούθησαν τον ανέδειξαν μεγάλο διδάσκαλο της Ορθοδοξίας.

Γύρω στο χίλια τριακόσια τριάντα έφθασε στην Κωνσταντινούπολη ο λόγιος μοναχός Βαρλαάμ από την Καλαβρία της Ιταλίας. Ήταν συγγραφέας πραγματειών λογικής και αστρονομίας, ευφυής και οξύς ρήτορας, και απέκτησε πανεπιστημιακή έδρα στην πρωτεύουσα. Άρχισε να ερμηνεύει τα έργα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτη, του οποίου η αποφατική θεολογία εκτιμούνταν εξίσου στην Ανατολή και στη Δύση.

Σύντομα ταξίδεψε στο Άγιον Όρος, όπου γνώρισε από κοντά τη ζωή των ησυχαστών. Υποστήριζε ότι είναι αδύνατο να γνωρίσει κανείς την ουσία του Θεού, και κήρυξε τη νοερά προσευχή ως αιρετική πλάνη. Από το Όρος ξεκίνησε για Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινούπολη και πάλι Θεσσαλονίκη, μπαίνοντας σε σκληρές αντιπαραθέσεις με τους μοναχούς.

Προσπαθούσε να αποδείξει ότι το φως του Θαβώρ, εκείνο της Μεταμορφώσεως, ήταν κτιστό και υλικό. Χλεύαζε τη διδασκαλία τους για τους τρόπους της προσευχής και για το άκτιστο φως που έβλεπαν οι ησυχαστές. Ο Άγιος Γρηγόριος, ύστερα από αίτηση των αγιορειτών μοναχών, απάντησε αρχικά με προφορικές νουθεσίες.

Όταν είδε ότι έμεναν χωρίς καρπό, κατέγραψε τα θεολογικά του επιχειρήματα. Έτσι γεννήθηκαν οι περίφημες «Τριάδες υπέρ των ιερώς ησυχαζόντων». Γύρω στο χίλια τριακόσια σαράντα, οι αγιορείτες πατέρες με τη βοήθειά του συνέταξαν τον λεγόμενο «Αγιορειτικό Τόμο» ως κοινή απάντηση.

Στη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, μέσα στον ναό της Αγίας Σοφίας, ο Άγιος Γρηγόριος συζήτησε με τον Βαρλαάμ για τη φύση του φωτός του Θαβώρ. Στις είκοσι επτά Μαΐου του χίλια τριακόσια σαράντα ένα η Σύνοδος δέχθηκε τη θέση του αγίου. Ο Θεός παραμένει απρόσιτος στην ουσία του, όμως φανερώνεται μέσα από τις ενέργειές του, στραμμένες προς τον κόσμο και μεθεκτές.

Αυτές είναι σαν το φως του Θαβώρ, ούτε υλικές ούτε κτιστές, και αποτελούν τον τρόπο της θείας παρουσίας. Η διδασκαλία του Βαρλαάμ καταδικάστηκε ως αιρετική, ο ίδιος αναθεματίστηκε και έφυγε πίσω στην Καλαβρία. Όμως η αντιπαράθεση δεν τελείωσε εκεί.

Μαθητής του Βαρλαάμ ήταν ο Βούλγαρος μοναχός Ακίνδυνος, ενώ προς το ίδιο φρόνημα έκλιναν ο πατριάρχης Ιωάννης ο Δέκατος Τέταρτος Καλέκας και ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος ο Τρίτος Παλαιολόγος. Ο Ακίνδυνος, αν και το όνομά του σημαίνει «αυτός που δεν βλάπτει», έβλαψε πολύ την Εκκλησία με την αιρετική διδασκαλία του. Έγραψε πλήθος πραγματειών κατηγορώντας τον άγιο και τους αγιορείτες ως υπαίτιους εκκλησιαστικών ταραχών.

Ο Παλαμάς απάντησε με λεπτομερή ανασκευή των πλανών του. Ο πατριάρχης στήριξε τον Ακίνδυνο και έκλεισε τον άγιο στη φυλακή για τέσσερα ολόκληρα χρόνια. Η δοκιμασία αυτή δεν λύγισε καθόλου το πνεύμα του.

Το χίλια τριακόσια σαράντα επτά, όταν ο Ιωάννης ο Δέκατος Τέταρτος αντικαταστάθηκε από τον Ισίδωρο στον πατριαρχικό θρόνο, ο Άγιος Γρηγόριος ελευθερώθηκε και χειροτονήθηκε Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Λίγα χρόνια αργότερα, η Σύνοδος των Βλαχερνών επικύρωσε πανηγυρικά την ορθοδοξία της διδασκαλίας του. Όμως οι Θεσσαλονικείς δεν τον δέχθηκαν αμέσως στην πόλη τους, και αναγκάστηκε να μένει σε διάφορους τόπους, περιμένοντας με υπομονή.

Σε ένα από τα ταξίδια του προς την Κωνσταντινούπολη, το βυζαντινό πλοίο έπεσε στα χέρια των Τούρκων. Ακόμη και μέσα στην αιχμαλωσία ο άγιος κήρυττε τον Χριστό στους Χριστιανούς αιχμαλώτους και στους μουσουλμάνους δεσμοφύλακές του. Οι Αγαρηνοί έμεναν έκπληκτοι από τη σοφία των λόγων του.

Μερικοί όμως δεν άντεξαν τη μαρτυρία του, και τον χτύπησαν άγρια. Θα τον σκότωναν, αν δεν προσδοκούσαν για χάρη του μεγάλα λύτρα από τους Χριστιανούς. Έναν χρόνο αργότερα ο Άγιος Γρηγόριος εξαγοράστηκε και επέστρεψε σώος στη Θεσσαλονίκη.

Στα τρία χρόνια πριν την κοίμησή του επιτέλεσε πολλά θαύματα, χαρίζοντας θεραπείες σε όσους τον επικαλούνταν. Παραμονή της εξόδου του από αυτή τη ζωή, εμφανίστηκε σε όραμα ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος. Με τα λόγια «Εις τα ύψη!

Εις τα ύψη! » ο μέγας ιεράρχης παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο, την δεκάτη τετάρτη Νοεμβρίου του χίλια τριακόσια πενήντα εννέα. Το χίλια τριακόσια εξήντα οκτώ ανακηρύχθηκε άγιος σε σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως επί πατριάρχου Φιλοθέου.