Στο μικρό κελί των Σκουρταίων, στις Καρυές του Αγίου Όρους, ένας εξαντλημένος μοναχός άφησε πίσω του πάνω από εκατό βιβλία και την «Φιλοκαλία» που σφράγισε την ορθόδοξη πνευματικότητα. Ο Νικόλαος Καλλιβούρσης, παιδί ευγενών αρχόντων της Νάξου, θα γινόταν ο Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο πιο ακούραστος συγγραφέας των τελευταίων αιώνων της Ορθοδοξίας. Γεννήθηκε στο νησί της Νάξου το χίλια επτακόσια σαράντα εννέα από γονείς ευσεβείς και ενάρετους, τον Αντώνιο και την Αναστασία.

Η μητέρα του αργότερα έγινε μοναχή στην Ιερά Μονή Χρυσοστόμου Νάξου με το όνομα Αγάθη. Από μικρό παιδί έδειχνε σπάνια αρετή και φοβερή ευφυΐα, που εντυπωσίαζε όσους τον γνώριζαν στο νησί. Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε κοντά στον ιερέα του χωριού, ο οποίος τον δίδαξε την αγάπη για τον Χριστό και την Εκκλησία.

Στη συνέχεια φοίτησε στη σχολή της Νάξου, με δάσκαλο τον αρχιμανδρίτη Χρύσανθο, αδελφό του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού. Εκείνος του μετέδωσε ιερά και θύραθεν γράμματα, ανοίγοντας του τον δρόμο της μεγάλης παιδείας. Έτσι σχηματίστηκε σιγά σιγά μέσα του ο μελλοντικός θεολόγος και άγιος της Εκκλησίας μας.

Σε ηλικία δεκαέξι ετών αναχώρησε για την Ελληνική σχολή της Σμύρνης, όπου παρέμεινε από το χίλια επτακόσια εξήντα πέντε έως το χίλια επτακόσια εβδομήντα. Εκεί, κοντά σε φημισμένους διδασκάλους, έλαβε ανώτερη παιδεία και άσκησε την αρετή του με σταθερότητα και ταπείνωση. Όταν επέστρεψε στη Νάξο, εξαιτίας των διωγμών των Τούρκων, μετέφερε στη μνήμη του έναν θησαυρό από θεολογικές γνώσεις και φιλολογική κατάρτιση.

Στο νησί γνώρισε αγιορείτες πατέρες, οι οποίοι του αποκάλυψαν τον δρόμο της μοναχικής ζωής. Σε μια σύντομη επίσκεψη στην Ύδρα συνάντησε τον Άγιο Μακάριο τον Κορίνθιο και συνδέθηκε στενά μαζί του. Οι δύο τους θα αναδεικνύονταν αργότερα ως ηγέτες του κινήματος των Κολλυβάδων, που τότε παρεξηγήθηκε από πολλούς.

Το χίλια επτακόσια εβδομήντα πέντε ταξίδεψε στο Άγιον Όρος και έγινε μοναχός στη Μονή Διονυσίου, παίρνοντας το όνομα Νικόδημος. Οι πατέρες της μονής διέκριναν αμέσως τα φυσικά και επίκτητα χαρίσματά του, και τον όρισαν αναγνώστη και γραμματέα. Στη μονή αυτή υπήρξε υπόδειγμα διακονίας, ταπείνωσης και ασκητικών αγώνων, που δίδασκαν χωρίς λόγια τους αδελφούς του.

Δύο χρόνια μετά την είσοδό του στη Μονή Διονυσίου έφτασε εκεί ο Άγιος Μακάριος Κορίνθου και ανέθεσε στον νεαρό μοναχό την επεξεργασία του χειρογράφου της «Φιλοκαλίας». Το χειρόγραφο είχε ανακαλυφθεί στη Μονή Βατοπεδίου και άνοιξε τον δρόμο για χρόνια αδιάκοπης συγγραφικής εργασίας του Νικοδήμου. Σύντομα μετακινήθηκε στη Σκήτη του Παντοκράτορα, όπου τέθηκε υπό την υπακοή του γέροντα Αρσενίου του Πελοποννησίου.

Κοντά στον γέροντα μελέτησε τις Άγιες Γραφές και τα συγγράμματα των αγίων Πατέρων με ζήλο και εσωτερική περισυλλογή. Οι σύγχρονοί του μαρτυρούν ότι ήταν άνθρωπος απλός, χωρίς κακία, ταπεινός, με βαθιά εσωτερική συγκέντρωση και θαυμαστή πνευματική διαύγεια. Γνώριζε απέξω την Αγία Γραφή και θυμόταν ακόμη και τις σελίδες στις οποίες βρίσκονταν συγκεκριμένα κεφάλαια και στίχοι.

Απήγγειλε επίσης μεγάλα αποσπάσματα από τους Πατέρες της Εκκλησίας, χωρίς να ανοίγει βιβλίο. Το χίλια επτακόσια ογδόντα τρία εκάρη μέγας σχημομόναχος και έζησε τα επόμενα έξι χρόνια σε πλήρη σιωπή και ησυχία. Όταν ο Άγιος Μακάριος του ανέθεσε την έκδοση των έργων του Αγίου Συμεών του Νέου Θεολόγου, εγκατέλειψε τη σιωπή και επέστρεψε στο γράψιμο.

Από τότε μέχρι την κοίμησή του δεν σταμάτησε ποτέ να γράφει, να μεταφράζει και να επιμελείται κείμενα για την Εκκλησία. Το «Εξομολογητάριον», που τυπώθηκε το χίλια επτακόσια ενενήντα τέσσερα, υπήρξε το πρώτο βιβλίο του είδους του στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Σε αυτό περιγράφει τα προσόντα του αληθινού πνευματικού και δίνει οδηγίες για την προετοιμασία και τον τρόπο της ιεράς εξομολόγησης.

Με υλικό από τα χειρόγραφα του Αγίου Όρους εξέδωσε εξήντα δύο Κανόνες προς την Υπεραγία Θεοτόκο στο «Νέο Θεοτοκάριο». Υπήρξε επίσης συνθέτης και ερμηνευτής ύμνων, με γνωστότερο τον Κανόνα προς την «Γοργοϋπήκοο» εικόνα της Παναγίας. Έγραψε την «Ακολουθία και το Εγκώμιο των εν Άθω διαλαμψάντων Πατέρων», που ψάλλεται και πέρα από τα όρια του Όρους.

Στο «Εορτοδρόμιον» ερμήνευσε τους Κανόνες των Δεσποτικών και Θεομητορικών εορτών με βαθιά θεολογική ευαισθησία. Στη «Νέα Κλίμακα» ερμήνευσε τους ύμνους των Αναβαθμών της Οκτωήχου, προσφέροντας πολύτιμο βοήθημα στους λειτουργούς και ψάλτες. Το συγγραφικό του έργο κάλυψε ασκητική, ηθική, ερμηνευτική, αγιολογία, λειτουργική και υμνογραφία, σε σπάνια έκταση και πλάτος.

Στον πρόλογο της «Φιλοκαλίας» έγραψε ο ίδιος και συνέθεσε σύντομους βίους των ασκητών των οποίων τα κείμενα περιλαμβάνονται μέσα στον τόμο. Στα ασκητικά του έργα ξεχωρίζει η μετάφραση του «Αοράτου Πολέμου» από το βιβλίο του Λορέντζο Σκουπόλι, που μεταφράστηκε αργότερα σε ρωσικά, αγγλικά και άλλες γλώσσες. Είχε ιδιαίτερη αγάπη για την αγιολογία, την οποία φανερώνουν το «Νέον Εκλόγιον» και ο «Νέος Συναξαριστής», που εκδόθηκε μετά την κοίμησή του.

Ολοκλήρωσε επίσης την ερμηνεία των δεκατεσσάρων επιστολών του Αποστόλου Παύλου σε τρεις τόμους, αξιοποιώντας το έργο του Μητροφάνους και του Αγίου Θεοφυλάκτου Βουλγαρίας. Συνέγραψε ακόμη ερμηνεία των επτά Καθολικών Επιστολών του Αγίου Παύλου, που τυπώθηκε στη Βενετία. Μαζί με τον Άγιο Μακάριο Κορίνθου ετοίμασε το «Νέον Μαρτυρολόγιον», για να δείξει ότι η Εκκλησία εξακολουθεί να γεννά μάρτυρες της πίστεως.

Τα παραδείγματα των νεομαρτύρων στερέωσαν τους ορθοδόξους να μένουν πιστοί στον Χριστό και να μη μεταστρέφονται στη θρησκεία των κατακτητών. Σε συνεργασία με τον ιερομόναχο Αγάπιο ετοίμασε το «Πηδάλιον», που περιείχε τους ιερούς κανόνες των Αποστόλων, των Συνόδων και των Πατέρων. Στη «Χριστοήθεια» έγραψε λόγια που έμειναν παρακαταθήκη για τους μοναχούς που νοιάζονται για την πνευματική ωφέλεια των αδελφών τους.

Τόνιζε ότι όσοι μοναχοί είναι δυνατοί στο σώμα και στην ψυχή πρέπει κάποτε να βγαίνουν στον κόσμο για να κηρύσσουν και να συμβουλεύουν. Εκείνοι που δεν μπορούν, λόγω παθών ή αδυναμίας, οφείλουν να ωφελούν με την προσευχή, με τη συμβουλή και με τη συγγραφή ωφέλιμων βιβλίων. Λίγο πριν την κοίμησή του, εξαντλημένος από τη συγγραφή και τους ασκητικούς αγώνες, κατέφυγε στο Κελί των αδελφών εικονογράφων Στεφάνου και Νεοφύτου Σκουρταίων.

Τους παρακάλεσε να τον βοηθήσουν στην έκδοση των έργων του, καθώς τον εμπόδιζαν πλέον οι ασθένειες του σώματος. Την παραμονή της εκδημίας του εξομολογήθηκε, έλαβε το Άγιο Ευχέλαιο και κοινώνησε των Αχράντων Μυστηρίων με ειρήνη και κατάνυξη. Όταν τον ρώτησαν οι μαθητές του αν ησυχάζει, εκείνος απάντησε με τα τελευταία του λόγια: «Τον Χριστό έβαλα μέσα μου και πώς να μην ησυχάσω;

Έτσι παρέδωσε την ψυχή του τις πρώτες ορθρινές ώρες, σε ηλικία εξήντα ετών, αφήνοντας πίσω του ένα τεράστιο πνευματικό έργο για τους πιστούς. Ο πρώτος βιογράφος του, ο πατήρ Ευθύμιος, περιέγραψε την κοίμησή του με συγκλονιστικά λόγια που έμειναν στην εκκλησιαστική μνήμη. Έγραψε πως όταν ανέτειλε ο ήλιος εκείνη την ημέρα, ο νοητός ήλιος της Εκκλησίας έδυσε για πάντα.

Ο πύρινος στύλος που οδηγούσε τον νέο Ισραήλ στην ευσέβεια εξαφανίστηκε, και η νεφέλη που δρόσιζε τους κουρασμένους από τον καύσωνα της αμαρτίας κρύφτηκε. Οι πολλοί φίλοι και γνωστοί του πένθησαν βαθιά, καθώς ένιωσαν ότι έχασαν έναν πραγματικό διδάσκαλο και πνευματικό πατέρα. Τα λόγια ενός χριστιανού εκφράζουν τη σκέψη όλων εκείνη την ημέρα: «Καλύτερα να πέθαιναν χίλιοι χριστιανοί σήμερα, παρά ο Νικόδημος».

Ενταφιάστηκε στο Λαυριωτικό Κελί των Σκουρταίων στις Καρυές του Αγίου Όρους, όπου φυλάσσεται και η τιμία κάρα του. Ο Όσιος υπήρξε ασκητικός, ταπεινός, ευγενικός και φτωχός, και ποτέ δεν επιδίωξε αξιώματα ή ανθρώπινη αναγνώριση. Διατηρούσε επίσης αλληλογραφία με τον Πατριάρχη Άγιο Γρηγόριο τον Πέμπτο και αντέγραφε χειρόγραφους κώδικες για να εξασφαλίζει τη ζωή του.