Μέσα στα θεμέλια του παλαιού ναού των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης βρέθηκε μια πήλινη λάρνακα με οστά και στάχτη. Το εύρημα αυτό επιβεβαίωσε με συγκλονιστικό τρόπο ένα παλιό κείμενο για έναν νεαρό μάρτυρα της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για τον Όσιο Κύριλλο, του οποίου τη μνήμη η Εκκλησία τιμά στις έξι Ιουλίου κάθε χρόνο.

Η μόνη πηγή που διασώζει τον βίο και την ακολουθία του είναι ένα αθωνικό χειρόγραφο της μονής Διονυσίου. Το κείμενο είναι γραμμένο σε λόγια γλώσσα και χρονολογείται ανάμεσα στα τέλη του δέκατου έβδομου και τις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα. Ο νέος αυτός γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το χίλια πεντακόσια σαράντα τέσσερα, στα χρόνια του σουλτάνου Σουλεϊμάν, και είχε το κοσμικό όνομα Κυριακός.

Ο πατέρας του ονομαζόταν Πέιος και καταγόταν από την επαρχία της Πελαγονίας, ενώ η οικογένεια ζούσε κοντά στην ακρόπολη της πόλεως. Σε ηλικία δέκα ετών ο μικρός Κυριακός έχασε τους γονείς του και έμεινε ολομόναχος μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Την κηδεμονία του ανέλαβαν τότε δύο θείοι του από την πλευρά της μητέρας του, εκ των οποίων ο ένας ήταν μουσουλμάνος.

Τελικά ο μωαμεθανός θείος πήρε αποκλειστικά υπό την προστασία του τον μικρό Κυριακό και καθόρισε την πορεία της ζωής του. Τον έστειλε λοιπόν σε έναν μωαμεθανό βυρσοδέψη, ώστε να μαθητεύσει κοντά του και να εξασκηθεί σε αυτό το επάγγελμα. Όμως ο άλλος θείος του, ο ευσεβής χριστιανός, του μιλούσε κρυφά για τον Χριστό και του έδινε πνευματικές συμβουλές.

Ακολουθώντας την παρότρυνσή του, ο νεαρός Κυριακός αποφάσισε να εγκαταλείψει τον μωαμεθανό κηδεμόνα του και να φύγει μακριά από τη Θεσσαλονίκη. Συναντήθηκε με κάποιους αγιορείτες μοναχούς που βρίσκονταν εκείνες τις ημέρες στην πόλη και έφυγε μαζί τους κρυφά για το Άγιον Όρος. Σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών έφθασε στη μονή Χελανδαρίου και εκάρη μοναχός, παίρνοντας το όνομα Κύριλλος.

Επειδή όμως ήταν μικρός στην ηλικία και δεν επιτρεπόταν να μένει μέσα στη Μονή, εστάλη σε ένα μετόχι του Χελανδαρίου. Εκεί ασκήτευσε με ζήλο για οκτώ ολόκληρα χρόνια, καλλιεργώντας την προσευχή, την υπακοή και τη μοναχική του πολιτεία. Σε ηλικία είκοσι δύο ετών ταξίδεψε και πάλι στη Θεσσαλονίκη, συνοδευόμενος από δύο άλλους μοναχούς της ίδιας μονής, για κάποια υπόθεση.

Φθάνοντας στην πόλη, ο Κύριλλος συνάντησε τον χριστιανό θείο του και βρέθηκε ξανά στα αγαπημένα τόπους των παιδικών του χρόνων. Καθώς κατέβαινε από την περιοχή της ακροπόλεως προς το λιμάνι, συνοδευόμενος από τον εξάδελφό του, συνέβη κάτι απρόσμενο. Μέσα στον δρόμο τον είδε τυχαία ο παλιός μωαμεθανός κηδεμόνας του, ο οποίος παρά την παρέλευση πολλών ετών τον αναγνώρισε αμέσως από τα χαρακτηριστικά του.

Φώναξε τότε και άλλους μουσουλμάνους και τον συνέλαβαν επί τόπου, με την κατηγορία ότι αρνήθηκε τον μωαμεθανισμό και εξόμωσε. Ο Κύριλλος οδηγήθηκε χωρίς καθυστέρηση στον Τούρκο δικαστή της Θεσσαλονίκης, ο οποίος θέλησε να τον πείσει να επανέλθει. Με γλυκόλογα και υποσχέσεις προσπάθησε να τον φέρει πίσω στη μωαμεθανική θρησκεία, ο νεαρός μοναχός όμως έμεινε ακλόνητος.

Όταν είδε πως οι λόγοι του δεν έφεραν κανένα αποτέλεσμα, ο δικαστής διέταξε να τον κλείσουν στη φυλακή μέχρι την επόμενη ημέρα. Σκόπευε να εκφέρει την οριστική απόφαση μετά από νέα ανάκριση, ελπίζοντας πως ο φόβος της νύχτας θα τον λύγιζε. Ο μάρτυς όμως πέρασε τη νύχτα στην προσευχή, αντλώντας δύναμη από τον Χριστό για όσα τον περίμεναν.

Την επομένη ο Κύριλλος οδηγήθηκε για δεύτερη φορά ενώπιον του δικαστή, ο οποίος συνέχισε να τον πιέζει με κάθε τρόπο. Άλλοτε του υποσχόταν τιμές και πλούτη και άλλοτε τον απειλούσε με σκληρά βασανιστήρια και φρικτό θάνατο. Όταν όμως κατάλαβε πως η προσπάθειά του ήταν εντελώς μάταιη, εξέδωσε την απόφαση και τον καταδίκασε σε θάνατο δια πυρός.

Ο Κύριλλος οδηγήθηκε από εξαγριωμένο πλήθος φανατισμένων μουσουλμάνων και από τους δημίους στον τόπο της εκτελέσεως. Ο τόπος αυτός βρισκόταν στο παλαιό βυζαντινό Ιπποδρόμιο της πόλεως, κοντά στον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Πριν ανάψει η φωτιά, ο Τούρκος ύπαρχος δοκίμασε για τελευταία φορά να μεταπείσει τον νεαρό μοναχό, όπως συνήθιζαν τότε.

Του πρόσφερε υλικές ανέσεις, αξιώματα και απολαύσεις, αν δεχόταν να αρνηθεί την πίστη του και να επιστρέψει στον μωαμεθανισμό. Ο Κύριλλος όμως απάντησε με θάρρος ότι μοναδικός του πλούτος και μόνη του παρηγοριά ήταν ο Χριστός. Τότε ο έπαρχος διέταξε τους δημίους να τον ρίξουν αμέσως στην πυρά, η οποία αποτέφρωσε το νεαρό σώμα του μάρτυρος.

Το γεγονός αυτό συνέβη στις έξι Ιουλίου του χίλια πεντακόσια εξήντα έξι, μέσα στην καρδιά της Θεσσαλονίκης. Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η τελευταία πληροφορία που μας δίνει το συναξάριο για όσα ακολούθησαν μετά τον θάνατο του Κυρίλλου. Μαζί με το σώμα του μάρτυρος, οι μουσουλμάνοι έρριψαν στη φωτιά και οστά νεκρών σκύλων και θνησιμαία ζώα.

Έτσι το άγιο λείψανο αναμίχθηκε με τα οστά των ζώων και έγινε στάχτη, για να μη μπορούν να το τιμήσουν οι χριστιανοί. Αυτή η μαρτυρία του χειρογράφου έμοιαζε αρχικά παράξενη και δύσκολα μπορούσε κανείς να την επαληθεύσει με σιγουριά. Η επιβεβαίωσή της όμως ήρθε με τρόπο θαυμαστό μετά από πολλούς αιώνες, σε εποχή εντελώς διαφορετική.

Το χίλια εννιακόσια εβδομήντα δύο, μετά την κατεδάφιση του παλαιού ναού των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, στη Πλατεία Ιπποδρομίου, βρέθηκε στα θεμέλιά του μια πήλινη λάρνακα. Μέσα σε αυτήν υπήρχαν υπολείμματα οστών και υφάσματος αναμειγμένα με στάχτη, ακριβώς όπως περιέγραφε το παλαιό συναξάριο. Ο συνδυασμός του σπουδαίου αυτού ευρήματος με την παλαιά γραπτή μαρτυρία οδηγεί στην απόδοσή του στον Οσιομάρτυρα Κύριλλο τον Θεσσαλονικέα.