Ένας από τους Δώδεκα μαθητές του Χριστού γδάρθηκε ζωντανός στην Αρμενία και αποκεφαλίστηκε με το δέρμα του στα χέρια των δημίων. Η πέτρινη λάρνακά του ταξίδεψε μόνη της στη θάλασσα και έφτασε θαυματουργικά στο νησί Λιπάρι, κοντά στη Σικελία. Ο Βαρθολομαίος καταγόταν από την Κανά της Γαλιλαίας και πολλοί Πατέρες τον ταυτίζουν με τον Ναθαναήλ του Ευαγγελίου.

Ο Φίλιππος τον οδήγησε στον Ιησού, και ο Κύριος τον επαίνεσε ως γνήσιο Ισραηλίτη χωρίς δόλο στην καρδιά του. Του φανέρωσε μάλιστα πως τον είχε δει κάτω από μια συκιά, πριν ακόμη ο Φίλιππος τον καλέσει στη νέα πίστη. Έκπληκτος ο Ναθαναήλ ομολόγησε αμέσως πως ο Διδάσκαλος είναι αληθινά ο Υιός του Θεού.

Ο Χριστός τον διαβεβαίωσε ότι θα δει στο μέλλον πολύ μεγαλύτερα και θαυμαστότερα σημεία. Μετά την Πεντηκοστή του έπεσε ο κλήρος να κηρύξει μαζί με τον Φίλιππο στη Συρία και στη Μικρά Ασία. Συνόδευε τους δύο αποστόλους και η αδελφή του Φιλίππου, η παρθένος Μαριάμνη, στηρίζοντας με ζήλο το έργο τους.

Πέρασαν πόλεις και χωριά κηρύσσοντας, υπομένοντας λιθοβολισμούς, φυλακίσεις και πολλές θλίψεις από τους ειδωλολάτρες της εποχής. Σε ένα χωριό της Λυδίας συνάντησαν τον αγαπημένο μαθητή του Κυρίου, τον Ιωάννη τον Θεολόγο, και πορεύτηκαν μαζί προς τη Φρυγία. Έφτασαν στην Ιεράπολη, μια πόλη γεμάτη ναούς ειδώλων και σκοτεινές δεισιδαιμονίες των κατοίκων.

Εκεί λάτρευαν μια τεράστια έχιδνα, στην οποία είχαν κτίσει ιερό και προσέφεραν συνεχώς θυσίες. Με δυνατή προσευχή οι τρεις άγιοι νέκρωσαν το φοβερό ερπετό και ξερίζωσαν την παράλογη λατρεία από τις καρδιές. Στην Ιεράπολη ζούσε ο Στάχυς, ένας τυφλός σαράντα ολόκληρα χρόνια, που οι απόστολοι θεράπευσαν με την προσευχή τους.

Η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία και πλήθη συνέρρεαν στο σπίτι του για να ακούσουν το κήρυγμα. Πολλοί ασθενείς θεραπεύονταν και δαιμονισμένοι ελευθερώνονταν, ώστε αρκετοί κάτοικοι πίστεψαν και βαφτίστηκαν στο όνομα του Χριστού. Η Νικανόρα, σύζυγος του άρχοντα, σώθηκε από δάγκωμα φιδιού και ασπάστηκε με χαρά τη νέα πίστη.

Ο άρχοντας οργίστηκε, διέταξε να συλλάβουν τους αποστόλους και να καεί το σπίτι του Στάχυος αμέσως. Οι ιερείς των ειδώλων παρουσιάστηκαν με βαρύτατες κατηγορίες, ζητώντας εκδίκηση για τους βωμούς που είχαν ερημώσει. Έγδυσαν τους αποστόλους ψάχνοντας μαγικά, μα η Μαριάμνη φάνηκε ως πύρινη φλόγα και κανείς δεν τόλμησε να την αγγίξει.

Ο άρχοντας καταδίκασε τους κήρυκες του Χριστού σε σταυρικό θάνατο μέσα σε λυσσασμένη οργή. Πρώτος μαρτύρησε ο Φίλιππος, καρφωμένος ανάποδα μπροστά στον ναό της έχιδνας, ενώ ο όχλος του πετούσε πέτρες. Σταύρωσαν και τον Βαρθολομαίο κοντά στον τοίχο του ναού, με το κεφάλι προς τη γη.

Ξαφνικά έγινε μεγάλος σεισμός και η γη άνοιξε καταπίνοντας τον άρχοντα και τους ιερείς της έχιδνας. Έντρομοι όσοι σώθηκαν έτρεξαν να κατεβάσουν τους αποστόλους, και ο Βαρθολομαίος γλίτωσε επειδή ήταν κρεμασμένος χαμηλά. Ο Φίλιππος όμως είχε ήδη παραδώσει την ψυχή του στον Κύριο πάνω στο ξύλο του μαρτυρίου.

Πριν εκπνεύσει προσευχήθηκε για τους εχθρούς, και η γη απέδωσε ζωντανούς όσους είχε καταπιεί, εκτός από τους σκληρότερους. Ο Βαρθολομαίος βάφτισε τους νέους πιστούς και χειροτόνησε επίσκοπο Ιεραπόλεως τον Στάχυ. Στον τόπο όπου είχε χυθεί το αίμα του Φιλίππου βλάστησε σε τρεις ημέρες μια όμορφη κληματαριά, σημάδι αιώνιας δόξας.

Έπειτα ο Βαρθολομαίος με τη Μαριάμνη έμειναν λίγες ημέρες ακόμη, στηρίζοντας τη νεοσύστατη Εκκλησία της πόλης. Στη συνέχεια χωρίστηκαν, και η Μαριάμνη έφτασε στη Λυκαονία, όπου εκοιμήθη ειρηνικά μετά από πολύ καρποφόρο κήρυγμα του Ευαγγελίου. Ο Βαρθολομαίος πορεύτηκε στις Ινδίες και κήρυξε εκεί πολύν καιρό, θεραπεύοντας αρρώστους και ιδρύοντας τοπικές Εκκλησίες.

Μετέφρασε για τους νέους πιστούς το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, που το κουβαλούσε πάντοτε μαζί του στις περιοδείες. Έπειτα έφτασε στη Μεγάλη Αρμενία, όπου τα δαιμόνια έφευγαν φωνάζοντας πως ο Βαρθολομαίος ήδη τα βασανίζει σκληρά. Ο βασιλιάς Πολύμιος είχε δαιμονισμένη θυγατέρα και τον κάλεσε αμέσως, μόλις πληροφορήθηκε για τα μεγάλα θαύματα του αποστόλου.

Με μία προσευχή ο Βαρθολομαίος ελευθέρωσε την κόρη και ο πατέρας του έστειλε καμήλες φορτωμένες χρυσάφι και πετράδια. Ο απόστολος αρνήθηκε όλα τα δώρα, λέγοντας πως ζητά μόνο ψυχές, για να γίνει μεγάλος έμπορος ενώπιον του Κυρίου. Συγκινημένος ο βασιλιάς βαφτίστηκε με όλη την οικογένειά του, και ακολούθησαν πάνω από δέκα πόλεις της Αρμενίας.

Οι ιερείς των ειδώλων όμως οργίστηκαν, βλέποντας τους ναούς τους έρημους και τις θυσίες τους να σταματούν. Στράφηκαν στον αδελφό του βασιλιά, τον Αστυάγη, που συνέλαβε τον απόστολο στην πόλη Αλβανόπολη της Αρμενίας. Τον σταύρωσαν με το κεφάλι προς τη γη, μα ο Βαρθολομαίος συνέχιζε να κηρύσσει τον Χριστό.

Διέταξαν τότε να τον γδάρουν ζωντανό, και τέλος του απέκοψαν την αγία κεφαλή. Οι πιστοί πήραν με δάκρυα το σώμα, την κεφαλή και το δέρμα του μάρτυρα και τα τοποθέτησαν σε μολυβένια λάρνακα. Τον έθαψαν στην Αλβανόπολη, και από τα λείψανά του ξεπηδούσαν αμέτρητες θεραπείες, που οδηγούσαν πολλούς απίστους στην αληθινή Εκκλησία.

Σκληροί ειδωλολάτρες κατέλαβαν αργότερα την περιοχή και έριξαν τη λάρνακα στη θάλασσα, για να σταματήσουν τα θαύματα. Όμως η βαριά μολυβένια θήκη έπλευσε ελαφρά σαν καραβάκι και έφτασε στο νησί Λιπάρι, κοντά στη Σικελία. Ο επίσκοπος Αγάθων είδε αποκάλυψη στον ύπνο και κατέβηκε με όλο τον λαό στην ακρογιαλιά.

Όλοι θαύμασαν πως η λάρνακα δεν βυθίστηκε, και τη μετέφεραν με ψαλμωδίες στον ναό του νησιού, δοξάζοντας τον Θεό. Όταν το νησί ερημώθηκε από τους Άραβες τον ένατο αιώνα, οι κάτοικοι του Βενεβέντου στην Ιταλία πήραν τα ιερά λείψανα. Γύρω στο χίλια μετά Χριστόν τμήμα τους μεταφέρθηκε με μεγάλη ευλάβεια στη Ρώμη, στην καρδιά της Δύσης.

Ο όσιος Ιωσήφ ο Υμνογράφος έλαβε μέρος των λειψάνων και έκτισε ναό κοντά στην Κωνσταντινούπολη προς τιμή του. Παρακάλεσε με νηστεία και δάκρυα τον απόστολο να του χαρίσει χάρισμα ψαλμωδίας, και ο Βαρθολομαίος εμφανίστηκε στο άγιο θυσιαστήριο. Πήρε το Ευαγγέλιο, το ακούμπησε στο στήθος του Ιωσήφ και ευλόγησε τη γλώσσα του, για να γλυκάνει την οικουμένη με χιλιάδες κανόνες και ύμνους.