Είκοσι οκτώ ολόκληρα χρόνια ένας ιερέας από το Βελίκι Ουστιούγκ έζησε ολομόναχος στην έρημο, τρώγοντας χόρτα και βελανίδια στις όχθες του ποταμού Βετλούγκα. Γύρω από το κελί του περιφέρονταν αρκούδες και άγρια ζώα, που τον πλησίαζαν ήμερα σαν να ήταν οικιακά ζώα του σπιτιού του. Ο Όσιος Βαρνάβας γεννήθηκε στη ρωσική πόλη Βελίκι Ουστιούγκ, μια περιοχή με πλούσια εκκλησιαστική παράδοση και βαθιά μοναστική ζωή.

Πριν αποσυρθεί στην έρημο, υπηρετούσε ως πρεσβύτερος σε μία από τις ενορίες της γενέτειράς του, ποιμαίνοντας με προσοχή το λαό του Θεού. Το χίλια τετρακόσια δεκαεπτά εγκατέλειψε την πόλη και την ιερατική του διακονία, αναζητώντας τόπο για βαθύτερη πνευματική άσκηση. Έφτασε στις όχθες του ποταμού Βετλούγκα, σε μια τοποθεσία που οι ντόπιοι αποκαλούσαν Κόκκινο Λόφο, όπου κανείς άνθρωπος δεν κατοικούσε.

Εκεί αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην ησυχία, στην ψαλμωδία και στην αδιάλειπτη προσευχή, ζώντας με τη φτωχότερη δυνατή τροφή. Όπως αναφέρει ο συντάκτης του βίου του, ο όσιος βάδιζε ανάμεσα στα θηρία σαν να ήταν ήμερα ζώα. Η παρουσία του προκαλούσε δέος, καθώς ο Θεός εξημέρωνε γύρω του ακόμη και την άγρια φύση του δάσους.

Σε ακτίνα πενήντα βερστίων γύρω από τον Κόκκινο Λόφο δεν υπήρχε ούτε μία ανθρώπινη κατοικία, μόνο πυκνά δάση και ποτάμια. Σπάνια κάποιοι μοναχικοί κάτοικοι της ερήμου τον επισκέπτονταν για να λάβουν την ευλογία του και να ακούσουν τα λόγια του. Σε αυτούς ο όσιος προφήτευε ότι μετά την κοίμησή του ο Θεός θα πλήθυνε τον πληθυσμό σε εκείνη την έρημη περιοχή.

Έλεγε ακόμη πως στον τόπο της δικής του ασκητικής διαμονής θα έρχονταν μοναχοί και θα ίδρυαν εκεί κοινόβιο. Η παράδοση αναφέρει ότι το χίλια τετρακόσια τριάντα εννέα τον επισκέφθηκε ο Όσιος Μακάριος, πριν εγκατασταθεί στον ποταμό Ούνζα. Ο μεγάλος εκείνος ασκητής αναζήτησε καθοδήγηση και πνευματική συμβουλή από τον γέροντα του Βετλούγκα, αναγνωρίζοντας την αγιότητά του.

Αυτή η συνάντηση δύο ισάξιων ασκητικών μορφών δείχνει τη φήμη που είχε αποκτήσει ο Όσιος Βαρνάβας στην ευρύτερη ρωσική έρημο. Μετά από δεκαετίες σκληρής άσκησης, ο μακάριος γέροντας έφτασε σε βαθιά γεράματα, χωρίς να εγκαταλείψει ποτέ την αγαπημένη του ησυχία. Παρέδωσε την ψυχή του στον Κύριο την ενδέκατη Ιουνίου του χίλια τετρακόσια σαράντα πέντε, στον τόπο των ασκητικών του αγώνων.

Μετά την κοίμηση του οσίου, η προφητεία του άρχισε να εκπληρώνεται με τρόπο θαυμαστό και ορατό σε όλους. Στον τόπο των αγώνων του συγκεντρώθηκαν μοναχοί από διάφορες χώρες, αναζητώντας ησυχία και πνευματική ζωή κοντά στον τάφο του. Ακολούθησαν γεωργοί και απλοί άνθρωποι, που εγκαταστάθηκαν σταδιακά κατά μήκος του ποταμού μέχρι τον μεγάλο Βόλγα.

Στον Κόκκινο Λόφο οι μοναχοί ανήγειραν δύο εκκλησίες για τις λατρευτικές ανάγκες της νέας αδελφότητας. Η πρώτη ήταν αφιερωμένη στην Αγία Τριάδα και η δεύτερη υψώθηκε πάνω από τον τάφο του οσίου. Αυτή η δεύτερη εκκλησία τιμούσε τον Άγιο Νικόλαο τον Θαυματουργό, προστάτη των μοναχών και των οδοιπόρων.

Έτσι θεμελιώθηκε ένα κοινόβιο μοναστήρι, που έλαβε την ονομασία ερημητική μονή Βαρναβίνσκ προς τιμήν του ιδρυτή του τόπου. Με την πάροδο των αιώνων, γύρω από τη μονή αναπτύχθηκε ολόκληρη πόλη, που πήρε το όνομα Βαρνάβιν. Ο κεντρικός ναός του μοναστηριού μετατράπηκε σε καθεδρικό ναό, αφιερωμένος στον Άγιο Απόστολο Βαρνάβα.

Έτσι ο τόπος της ασκητικής μοναξιάς έγινε ζωντανό κέντρο πίστης και πολιτισμού. Ο βίος του Οσίου Βαρνάβα συντάχθηκε αρκετούς αιώνες μετά την κοίμησή του, για να διασωθεί η μνήμη του στις επόμενες γενιές. Το χίλια εξακόσια τριάντα εννέα ένας μοναχός της μονής Βαρναβίνσκ ανέλαβε το έργο της συγγραφής, αντλώντας από την προφορική παράδοση.

Επρόκειτο για τον σεβάσμιο ιερομόναχο Ιωσήφ Ντιάντκιν, άνδρα μορφωμένο και διακεκριμένο μέσα στη μοναστική αδελφότητα. Αργότερα ο ίδιος μετέβη στη Μόσχα, όπου ανέλαβε υπεύθυνη θέση στο τυπογραφείο των εκκλησιαστικών βιβλίων της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας. Την ίδια εκείνη χρονιά πραγματοποιήθηκε και η ανακομιδή των ιερών λειψάνων του οσίου, με ιδιαίτερη επισημότητα.

Η ανακομιδή έγινε υπό την καθοδήγηση του Πατριάρχη Ιωάσαφ, ο οποίος επιθυμούσε την επίσημη αναγνώριση των θαυμάτων. Πολλά θαύματα είχαν ήδη γίνει στον τάφο του ασκητή, και ζητούσαν επιβεβαίωση από την εκκλησιαστική αρχή της εποχής. Η αγιότητα του ιδρυτή έγινε επίσημα δεκτή και η τιμή του εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη ρωσική γη.