Τον Σεπτέμβριο του χίλια εννιακόσια εβδομήντα ένα, ένα ποτάμι ξεχείλισε κοντά στο χωριό Νικολιτσέλ της Ρουμανίας και φανέρωσε μια αρχαία χριστιανική κρύπτη θαμμένη για αιώνες. Μέσα σε ένα ξύλινο φέρετρο βρέθηκαν τα λείψανα τεσσάρων αποκεφαλισμένων μαρτύρων, με τα ονόματά τους χαραγμένα στον τοίχο. Πρόκειται για τους Αγίους Ζωτικό, Ατταλό, Κάμαση και Φίλιππο, μάρτυρες της Μικράς Σκυθίας, της σημερινής Δοβρουτσάς.

Η περιοχή αυτή απλωνόταν ανάμεσα στον Δούναβη και τη Μαύρη Θάλασσα, στα βορειοανατολικά σύνορα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Ήταν ένας τόπος εξορίας και θανάτου για όσους χριστιανούς αρνούνταν να προσκυνήσουν τα είδωλα των ειδωλολατρών. Στους διωγμούς του Δεκίου, του Διοκλητιανού και του Λικινίου, χιλιάδες ψυχές χάθηκαν εκεί από την παγωνιά, την πείνα ή τα φρικτά βασανιστήρια.

Όσοι ομολογούσαν φανερά την πίστη τους στον Χριστό, σφραγίζοντας με το αίμα τους τη μαρτυρία, δέχονταν τον θάνατο με γενναιότητα. Οι πιστοί έπαιρναν κρυφά τα τίμια λείψανά τους και τα έθαβαν σε μυστικούς τόπους, μακριά από τα μάτια των διωκτών. Φρόντιζαν επίσης να καταγράφουν τους βίους και τα παθήματά τους, για να μη σβήσει η μνήμη αυτών των γενναίων ομολογητών της πίστεως.

Όταν σταμάτησαν επιτέλους οι διωγμοί και η Εκκλησία βρήκε ελευθερία, οι χριστιανοί μετέφεραν τα λείψανα από τις πρόχειρες ταφές τους σε ειδικές υπόγειες κρύπτες, που ονομάστηκαν μαρτύρια. Πάνω από τις κρύπτες αυτές έχτισαν ναούς για να τιμούν τους αγίους τους, και ερείπια τέτοιων ναών σώζονται μέχρι σήμερα στη Δοβρουτσά της Ρουμανίας. Η κρύπτη της Νικολιτσέλ θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα μαρτύρια που έχουν έρθει στο φως σε όλη την περιοχή.

Είναι χτισμένη από τούβλα και χωρίζεται σε δύο δωμάτια, το ένα πάνω από το άλλο. Στο επάνω δωμάτιο βρέθηκε το ξύλινο φέρετρο με τα λείψανα των τεσσάρων αγίων, που είχαν δεχθεί τον αποκεφαλισμό. Των τριών μαρτύρων το κεφάλι βρισκόταν στη θέση του, ενώ του τετάρτου ακουμπούσε επάνω στο στήθος του.

Στον αριστερό τοίχο της κρύπτης διαβάζει κανείς την επιγραφή «οι Μάρτυρες του Χριστού», γραμμένη με απλά γράμματα. Στον δεξιό τοίχο σώζονται χαραγμένα τα ονόματα των τεσσάρων αγίων, σαν ταπεινή υπογραφή των πιστών που τους έθαψαν με τόση ευλάβεια και φόβο. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που διασώθηκαν, οι τέσσερις αυτοί μάρτυρες δικάστηκαν από τις ρωμαϊκές αρχές της Νοβιοδούνου, της σημερινής Ισάκτσεας, και καταδικάστηκαν σε θάνατο.

Τους αποκεφάλισαν με το ξίφος και κατόπιν τους έθαψαν με ευλάβεια κοντά στη Νικολιτσέλ. Η ακριβής χρονολογία του μαρτυρίου τους παραμένει άγνωστη και αποτελεί ερώτημα για τους ερευνητές της εκκλησιαστικής ιστορίας. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι θανατώθηκαν στις αρχές του τετάρτου αιώνα, στους σκληρούς διωγμούς του Διοκλητιανού ή του Λικινίου.

Άλλοι όμως πιστεύουν ότι μαρτύρησαν βορειότερα, πέρα από τον Δούναβη, στα εδάφη όπου ζούσαν τότε οι Γότθοι. Σε εκείνα τα μέρη ο Άγιος Σάββας του Μπουζάου είχε κηρύξει το Ευαγγέλιο και είχε φέρει πολλούς στην πίστη του Χριστού. Ο διωγμός που εξαπέλυσε ο γοτθικός βασιλιάς Αθανάριχος εναντίον των χριστιανών, ανάμεσα στα έτη τριακόσια εβδομήντα και τριακόσια εβδομήντα δύο, ίσως να προκάλεσε και τον δικό τους θάνατο.

Στο κάτω δωμάτιο της κρύπτης βρέθηκαν περίπου εκατό θραύσματα οστών από δύο άντρες ηλικίας σαράντα πέντε έως πενήντα ετών. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι οι δύο αυτοί άγνωστοι άντρες μαρτύρησαν στον φοβερό διωγμό του αυτοκράτορα Δεκίου, στα μέσα του τρίτου αιώνα. Τα λείψανά τους μεταφέρθηκαν αργότερα στη Νικολιτσέλ και ενταφιάστηκαν ξανά γύρω στα τριακόσια εβδομήντα έως τριακόσια ογδόντα.

Τα ονόματα αυτών των δύο μαρτύρων δεν διασώθηκαν, μένουν όμως γνωστοί στον Θεό που στεφανώνει τους αθλητές του. Το Συριακό Μαρτυρολόγιο και το Μαρτυρολόγιο του Αγίου Ιερωνύμου ορίζουν την τέταρτη Ιουνίου ως ημέρα του μαρτυρίου τους. Στα Συναξάρια αναφέρονται μαζί με τους τέσσερις αυτούς και άλλοι έξι μάρτυρες, ο Ευτύχιος, ο Κυρίνος, η Ιουλία, ο Σατουρνίνος, η Νινίτα και ο Φορτούνιος.

Μαζί τους αποκεφαλίστηκαν ακόμη είκοσι πέντε χριστιανοί, που τα ονόματά τους δεν διασώθηκαν στις πηγές. Όλοι αυτοί στέκουν ενώπιον του Θεού ως ένας χορός νικητών, που σφράγισαν με αίμα την ομολογία της πίστεως. Τα ιερά λείψανα των τεσσάρων μαρτύρων μεταφέρθηκαν στη Μονή Κοκός της επαρχίας Τούλτσεα, όπου σήμερα τα ασπάζονται με βαθιά ευλάβεια οι πιστοί χριστιανοί της Ρουμανίας.