Kisha e Lindjes së Hyjlindëses tek pazari i Vjetwr, Përmet
Dr. Kostantinos Gjakumis, Bizantinolog
Zoti Joan Stratoberdha, Arkitekt
Përmbledhje
Pas vlerësimit të Kishës “Lindja e Hyjlindëses” në Pazarin e vjetër të Përmetit, qëllimi i këtij artikulli është, të tregojë pikërisht vlerat e saj unike historike dhe arkitektonike. Sipas traditave vendase, kisha u ndërtua në një periudhë të panjohur, aty rreth viteve 1600. U pikturua më 1814 nga Paskal Trandafili dhe midis viteve 1816 dhe 1827 u zgjerua me kontributin e Janaq Prevezhanit. Si pjesë e domosdoshëm dhe e pandarë e Pazarit të vjetër përmet ar , As an inseparable and indispensable part of Përmet’s Old Bazaar, kisha ndoqi zhvillimin e tij the church followed the development of the first . Si pasojë, ajo u rindërtua nga themel ë t m ë 1929 dhe u riparua mb as vitit 1941, kur pësoi dëmtime s e rioze nga bombardim e t italiane të qytetit. Μ ë As a result it was rebuilt from foundation in 1929 and modified after 1941, when it suffered damages from the Italian bombardment of the city. In 1967, në kohën e regjimit komunist, kisha u transformua në ‘ Shtëpi Kulture’ during the communist regime the church was converted into a Cultural Palace . Më 2001, kisha i u kthye komunitetit ortodoks, por në kohën e fundit (2003) autoritet e t vendase e ri mor ën atë për ta kthyer përseri si ‘Shtëpi Kulture’ , duke mos njohur vlerat e kishës . In 2001 it returned to Orthodox worship, but was recently (2003) re-confiscated by state’s local authorities to re-function as a ‘cultural centre’, since the monument’s values were not evaluated properly, the church being considered as unimportant.
Nga pamja arkitektonike transformimi i 1967-tës i kishës rezultoi në një pakicë ndr y s h imesh në strukturën e kishës. From an architectural point of view, the 1967 transformation of the church resulted in a few secondary interventions to its structure. Pjesa lindore u zhmadhua në lartësi, kurse një shtesë u shtua pranë murit jugor të kishës duke përdorur atë The eastern part of the church was extended at height, while a gallery was added attached to the southern wall of the church . Finally Gjithashtu , një senazh prej çiment oje u shtua në një pik ë të lart ë të mureve të kishës the walls of the church were reinforced with concrete , dritar et dhe disa hyrje të kishës u mbyllën , kurse të tjer a u hapën some of the church’s windows and entrances were closed and others were opened , ndërsa while the pjesët e brendshme dhe të jashtme të kishës u modifikua për n e voj a t e shtëpisë së kulturës. of the church was modified for the needs of the cultural palace. Megjithatë However , del qartë së, nën këtë që duket sot si një shtëpi kulture, në realitet ndodhet një kishë me vlerë të vëçantë it is obvious that underneath the palace there is a church of remarkable value , jo vetëm për historinë, por edhe për arkitekturën e saj not only for its history, but also for its architecture . Kisha , pas Çlirimit (1912) si një lloj reagimi kundër kufizim eve të rregul l or e s osmane mbi aktivitetin ndërtimor kishtar , paraqet vu l lnetin e popullit përmetar të It portrays the tendency of Përmet’s inhabitants, following the Independence (1912) and by way of reaction against restrictions of the Ottoman legislation concerning Church building, konstruktojnë një kishë madhështor e, duke imituar modele t paleokristiane to construct a magnificent church imitating early-Christian models . Kjo zgjidhjë arkitektonike mund të gje nd et në për gjithësi nëpër qytete ballkanike të tjera , por në kontekstin e Shqipërisë është mjaft e rrallë This architectural choice could bë traced in major cities throughout the Balkans, it is quite rare, though, in Albania , sepse ndërtime kishtar ë nga kjo periudhë nuk konsideroheshin monumente k ulture dhe në shumicën e rast e ve u shkatëruan nga regjimi komunist as Church buildings of this period were not considered as monuments of culture and more often than not were destroyed by the Communist regime .
As a conclusion Si përfundim , kisha e Lindjes së Hyjlindësjes në Pazarin e vjetër të Përmetit duhet të konsiderohet si një monument, jo vetëm i po pu llit vendas apo ballkanik, por në përgjithësi i pasurisë botëror kulturor . Kështu, kisha duhet të ristaurohet në vlerat e saj origjinale the church of the Nativity of the Theotokos at Përmet’s Old Bazaar should bë considered as a monument not only of local or Balkan, peoples, but widely of world’s cultural heritage and, as such, should bë restored to its old values .
1. Historia e Kishës :
Kisha e Lindjes së Tërëshenjtës ka qenë gjithmonë një pikë referimi dhe një pjesë e pandarë e pazarit të vjetër të Përmetit. Përmeti është një qytet në jug të Shqipërisë, i cili është ndërtuar në breg të lumit Vjosë. Ende nuk njihet me saktësi së kur është përmendur për herë të par ë në burimet historike; prandaj është e pamundur, që në këtë moment, të vlerësojmë përcaktojm ë datën e themelimit të qytetit. Megjithatë, Përmeti si qytet është përmendur në burimet osmane të shek. të XV-t ë si një qendër administ r ative. Që atëherë është bërë e i mundur të gjurm osh imi i zhvillimi n t e të saj tij , nëpërmjet të d hënave atave të popullsisë, të nxjerra nga burimet m e besueshmëri relative [1] ndryshme të personave të besueshëm .
Zhvillimi i popullsisë së qytetit të Përmetit
Data
Numri i shtëpive (haneve) ose I popullsisë
Të Krishterë
Myslimanë
Burim e
1431/32
42 hane (2-3 shtëpi për çdo hane)
Regjistrim i osman i tokave të vitit 1431/32.
afër. 1518
136 hane ( p ë r shek . e XVI – të af ë rsisht 1 sht ë pi për çdo hane)
Regjistrimi osman i taksave të vitit 1518
afër. 1582
125 hane
Regjistrimi osman i taksave të vitit 1582
s hek. i XVII-të ( pjesa e II-të )
150 shtëpi
Udhëtari osman
Evliya Çelebi
1768
3.000 banorë
1.500
Dositej Obradoviç [2]
1806
700 shtëpi
F. Pouqueville, H. Holland
1829
4.000-5.000 banorë
Felix de Beaujour [3]
1830-1840
4.800 banorë
i panjohur [4]
1856
134 (?) shtëpi
P. Aravantinos
1873
5.000 banorë
Emile Isambert [5]
1879
600 shtëpi
Kodiku i Mitropolisë së Korçës [6]
1897
1.000 famil je
Kostandin Pishota [7]
1900-1912
i panjohur [8]
Pazari i vjetër në i Përmet it është përmend ur et për herë të parë në burimet o Oto s mane të shek. të XVI -të [9] . Që atëherë, k K a patur një mungesë informac o i o n i esh rret h saj deri në shek. e XIX -të , që kur në k ke ë mi data të dhëna konkrete të cilat janë n w ë dispozicionin ton w ë . Sipas këtyre të dhënave, datave pazari i vjetër më 1830-1840 numëronte ka patur 100 dyqane nga 1830-1840 . Nga Në fund i i të shek. të XIX -të kishte pësuar pati një zhvillim të jashtëzakonshëm konsiderueshëm; , tashmë numëroheshin 180-183 dyqane [10] . Ndërmjet 1900 dhe 1912 pazari i vjetër kishte 190 dyqane [11] . Pazari i vjetër shpesh pësonte vuajti shkatërrime të sh k aktuara nga zjarri (1865-1870, 7 Korrik 1943, 9 Tetor 1943, 28 Janar 1944 dhe 11 Qershor 1944) [12] . Si pasojë sot asgjë s’ nuk është ruajtur asgjë nga Pazari i Vjetër, megjithëse bën pjesë edhe përveç k K ish a ës së tij . Prandaj, k K jo kishë është e vetmja pjesë e pazarit të vjetër që është ruajtur ka mbijetuar deri në ditët tona.
Vendi i kishës: k K isha e Lindjes së Hyjlindëses tështë e vendosur në pjesën lindore të pazarit të vjetër në Përmet [13] në një lagje e të quajtur
“ lagj j a e Qoshkut dhe e Lumit” . K k jo lagje është e vendosur në pjesën lindore të bre g d ut të lumit të Vjosës. Ishte Lagj j a ishte emëruar sipas një “Qos h ke” e cila është ka qenë e ndërtuar në pjesën perëndimore të vendit të kishës dhe përdorej nga udhëheqësit krerët lokal e vendit si një vend për t’u mbledh ur j eje me zyrtarët e qeveri tarë zyrtarë së që për të flisnin bashkë bise d uar rreth rreth ç ë shtj eve të ndry shme problemeve të tyre . Është Për këtë kjo arsye ja përse sheshi i kishës isht ë qu hej ajtur “ sheshi i hyqymetit” ( i administrat ës ) , në të cil in ën zyrat e nën-prefekturës, e kadastr ës a dhe gjyqi lokal funksionuan. Ky vend i Asamblesë u shkatërrua plotësisht nga zjarri rreth viteve 1865-1870 [14] . Materialet e vjetra u përdorën më vonë për ngritjen e një zyre të re qeveritare, si rezultat i të cilit lagjet e pazarit të vjetër kurrë nuk e humbën kurrë rëndësinë e tyre për Përmetin. Në një dorëshkrim të shkruar prej një banori të moshuar nga Përmeti, përmendet së dikur k e ë mban e a e kishës ë përdorej për sahatin e pazarit dhe vetëm në vitin 1913 iu ë rikthye kishës. Siç do të shohim më poshtë, kisha e Lindjes së Hyjlindëses ka qenë një pjesë e nevojshme dhe e pandarë e historisë së pazarit të vjetër.
Sipas Taqi Kristos kisha e Hyjlindëses në Pazar ishte kisha më e vjetër brenda qytetit të Përmetit [15] . Tempulli [16] përmendet në shënimet e kodikut të Mitropolisë së Korçës [17] . Themelet e tij ishin bërë me kontributin e Zoto Lolit nga Përmeti në një periudhë të rrezikshme dhe trazirash, sipas St. Adhamit, p w ë r arsye t w ë kund w ë rvënies t w ë ashp w ë r t w ë fanatikëve myslimanë. Më 1814-tën, gjatë sundimit të Ali Pashë Tepelenës kisha u pikturua nga Paskal Trëndafilli, banor i Rupshës së Pogonit, me patronazhim (= kontributin dhe kujdesin) e Janaq Prevezhanit (ndoshta nga Prezeva, Greqi). Në mbishkrimin përkatës që u botua i përkthyer shqip, lexohet: “O Zot, ndihmo shërbëtorin tënd Janaq Prevezhani” [18] . Më vonë gjatë viteve të kryepriftërisë së Meletit, Mitropolitit të Korçës (1816-1827) [19] kisha u zgjerua nëpërmjet kontributet e mbledhura nga banorët vendas , të cilët jetonin e punonin si tregtarë dhe zejtarë në Pazarin e vjetër të Përmetit. Kisha e Lindjes së Hyjlindëses u ndërtua tek pazari i vjetër, në mënyrë që të shërbente në nevojat shpirtrore të zejtarëve dhe tregtarëve të Krishterë, të cilët jetonin me familjet e tyre në lagjet jo të Krishtera të qytetit.
Me kalimin e kohës, kisha nuk ngeli e paprekur. Për këtë arsye dhe duke marrë parasysh përmasat e vogla të tempullit, i cili nuk mundej të vazhdonte të plotësonte nevojat e banorëve vendas , të krishterët e ndjenë të nevojshme të ndërtonin një kishë të re me përmasa më të mëdha në 1929 [20] . Por duket së ambiciet tejkaluan fondet n w ë dispozicion. Kjo fazë konstruktive w tregohet n w ë dy fotografi t w ë vjetra, e para përpara përfundimit, më 1930-tën, e dyta pas atij. Sipas një dokumenti, në vitin 1941, pas bombardimeve të qytetit të Përmetit nga forcat italiane, kisha pësoi dëme të konsiderueshme [21] . Për këtë arsye, tempulli pësoi një tjetër fazë konstruktive, kështu që u zgjerua mëtej dhe mori formën e sotme, që duket poshtë shtesave që iu shtuan atij, me qëllim që të funksiononte si ‘Shtëpi Kulture’. Prandaj në shek. e XX-të u dha përshtypja së kjo ndertesë ka qenë gjithmonë karabina duke mos patur ndonjë vlerë kulturore apo historike [22] , kështu që regjimi komunist e ktheu at w ë n w ë w teat w ë r.
Stiliam Adhami, kontributit t w ë të cilit i detyrohemi shum w ë , për shkak së mblodhi s w ë bashku shumë të dhëna që i përkasin w historis w ë s w ë kish w ë s s w ë Hyjlind w ë ses në pazarin e vjet w ë r w të P w ë rmetit, duket së nuk ka qenë w i informuar ë p w ë r faktin q w ë “Sht w ë pia e Kultur w ë s”, që ka funksionuar n w ë sheshin e kish w ë s, nuk ishte veçse nj w ë transformim i thjeshtë dhe jo i gjer w ë i kish w ë s s w ë re. w Për këtë arsye ai i referohet kish w ë s m w ë shum w ë si nj w ë toponim sesa si monument; prandaj shkr uan o n: “ si nj ë toponim ishte p w ë rfshi r w nte zonën p r a s pa dyqaneve t w ë pazarit t w ë vjet w ë r, pak a shum w ë rreth e rrotull tok w truallit s ku është ndërtuar “Sht w ë pia e k K ultur w ë s” ishte nd w rtuar ”. I nj w ë jti autor pranoi se ë të dh w ë nat e vetme nga kisha q w ë mund të ’i sh w ë rbenin w historisë dhe veçan w ë risht historisë së artit jan w ë emrat e ktitorit dhe të patronit (= të sponsorve) dhe t w ë piktor w ë ve t w ë tempullit në shek. e XIX-të, t w ë cil w ë t nuk paraqiten n w ë asnj w ë vend tjet w ë r t w ë Shqip w ë ris w ë . Faktet q w ë na dha vetë Adhami n w ë publikimet e tij tregojnë vler w at e kish w ë s të cilat w janë të nevojshme dhe të pandarë ë s w ë bashku me kujtimet historike t w ë pazarit t w ë vjet w ë r n w ë P w ë rmet.
2. Ar k ite k tur a e Kishës :
Siç kemi përmendur më përpara, Kisha e Lindjes së Hyjlindësjes në Pazarin e vjetër të Përmetit ka patur të paktë n katër faza konstruktive . Ndryshim e t që këto faza i kryën kishës u bënë për të plotësuar nevoj a t e zhmadhimit të ndertëses kishtar e për arsyen e përmasave të v ogla të saj nga njera anë, dhe nga tjetra për ‘nderim’ . Studimi i arkitekturës së saj u bazua kryesisht mbi të dhëna të mbledhura në dy ekspedita, gjithashtu edhe pas kërk imeve në burime bibliografike dhe dokumentare .
Faktkeqësisht , nuk disponojmë të dhëna mbi fazën e parë të konstruksionit të kishës [s hih pl . ]. Sipas traditës vendas e , që transm en tojmë duke qenë të rezervuar, kisha u ndërtua afër viteve 1600 [23] dhe ka qenë e vogël . Sot, a s gj ë nuk ka mbetur nga kjo kishë, për të cilën vetëm gërmime ose kërkime sistematike në bibliografi mund të na j apin të dhëna të reja .
Zhvillimi i Pazarit të vjetër të Përmetit gjatë shekullit të XIX-të dhe rritja e popullsisë së k rishterë që kishin nevojë për kishën , rezultuan në zhmadhimin gradual të kishës . Faza e dytë konstruktive , që përfshinte një zgjarim i kishës, u realizua , siça thamë më përpara në kohën e Mitropolitit të Korçës Meletit (1816-1827). Një pjesë e kësaj faze konstruktive ka mundësi të ndodhet nën strukturën e sotme të kishës , ndoshta në anën lindore , ku, pas gërmimi t të pje sshëm dhe eksp e rimental në brendësinë e kishës , u zbuluan gurë të muraturës me ngjyrë të ndryshëm nga gurë të tjer ë të kishës . S i doqoftë , vetëm pas gërmimit të s u vasë së mureve dhe restaurimit të plot të kishës , mund t a mbesh te sim në fakte konkrete këtë hipotezë .
Më pak së 100 vjet pas fazes së dytë konstruktive, më 1929, ndoshta për arsyen e dëmtimeve të shumta të kishës nga d je g iet , si at ë midis viteve 1865-1870 dhe sigurisht për shkak të përmasës së vogël të kishës që nuk kishte më mundesinë të plotësonte n e vojat e shumta të k rishterëve , kisha pati një fazë të tretë konstruktive . Kjo fazë ka qenë një rind ë rtim komplet i kishës me përmasa madhështore . Në një fotografi të vjetër , të marrë rreth vitit 1930 [fig. ], vëre hej kisha përpara fundit të fazës së tretë konstruktive, që sipas vendas i t i përkiste viti t 19 34. Në atë kohë s truktura e poshtm e e kishës kishte përfunduar, por jo struktura e sipërm e e saj . Megjithatë , ashtu si ç paraqitet në disa fotografi të tjera të kishës, të marr a pas 1934 [s hih fig. [24] ] , kisha paraqitet e përfunduar . Duke u bazuar në të gjith a fotografi të , tempulli duket së ishte i tipit të bazilikës , me kupolë, me një këmbanor e dy-dimensionale në lart ë sinë e murit perëndimor , me k atër pillastra q ë ndrore , të cilat nda nin nefin horizontal nga nefi tërthor , ku mbështetej kupol a . Ana veriore e kishës , në pjesën e lartë të saj, kishte një grup dritar esh katrore, posht ë të cilave ndodhesin tre dritare të tjera dhe një hyrje, shkalla e së cilës kishte një bazament që duket deri më sot nga jashtë . Muratura e kishës përbëhet nga blloqe të bardhë guri, të prerë dhe të përpunuar me mjeshtri. Gurët janë lidhur fort njëri me tjetrin nga një shtresë e hollë gëlqereje [fig. ] . Ky stil murature u përdor shpesh në ndërtesa të arkitekturës neo-klasike të fillimit të shek. të XX-të . Muratura e këtij stili paraqitet në pjesë të ndryshme të kishës, në murin verior dhe në atë lindor të jashtëm, por edhe në murin lindor, atë verior dhe jugor të brendshëm . Një çati dyujse, e ndryshme nga ajo ekzistuesja, mbulonte kishën.
Si rezultat i përplasjes së Luftës së II-të Botërore, qyteti u dëmtua nga bombardimet italiane . Atëherë , kisha pësoi dëmtime prej 40 m 2 m uraturë , 60 m 2 suva , 25 m 2 çati dhe 15 m 2 tavan [25] . Mandej, duket së dëmtimet që pësoi Pazari i Përmetit nga zjarri ( ndërmjet viteve 1865-1870, si dhe më 6 Korrik 1943 , në 9 Tetor 1943, në 28 Jana r 1944 dhe në 11 Qershor 1944) [26] kishin intensifikuar dëmtimet e tempullit . Si pasojë , tempulli kishte nevojë për riparime të mëdha, që, siç duket, rezultuan edhe në zhmadhimin e kishës me një shtesë në anën perëndimore .
Këto faza të njëpasnjëshme konstruktive të shek. të XX-të i krijuan banorëve vendas të sotme përshtypjen së kjo kishë mbetej gjithmonë e papërfunduar , prandaj edhe mendohej së nuk paraqiste asnjë vlerë [27] . Kështu , më 1967, kur regjimi komunist, gjatë ‘revolucionit të tij kulturor’, konfiskoi kishat dhe manastiret në Shqipëri, kisha e Lindjes së Hyjlindëses në Pazarin e vjetër të Përmetit u kthye në ‘shtëpi kulture’. Ndërhyrjet në skeletin e kishës pas 1967 -tës përfshinin: i) shkatërrimin e pjesës së lartë të kishës (kupolë, etj.). ii) Mbylljen e dritareve dhe hyrjeve origjinale (përveç atë jugore) me tulla të kuqe dhe hapjen e dritareve dhe hyrjeve të reja. iii) Lartësimin prej 2 metrash të pjesësh lindore të kishës për nevojat e fuajesë (sallës pushimi) së teatrit duke përdorur tulla të kuqe [see pl. ] . iv) Futjen i një senazh i çiment oje në një pikë të lartë të mureve për të siguruar qëndrueshmërinë statike të ndërtesës dhe për të lidhur muraturën me një m ë nyrë më të fort ë .
Pavarësisht nga këto ndërhyrje, një seri faktesh tregojnë së nën pamjen e dukshme të objektit gjendet e ruajtur forma origjinale e ndërtimit të kishës. Këto fakte janë: i) Ε ksistenca e fragmentit të këmbanores së ngritur në lartësinë e murit perëndimor , që mund të shihet nga zona e katit të dytë, ku qëndronin e spektatorët. ii) Ekzistenca e mureve të kishës që janë të ndryshëm nga muret e shtesave (në gjerësi, në përbërjen e materialeve dhe në stilin e muratures). iii) Ekzistenca në brendësinë e kishës e harkut të pjesës lindore të saj [fig. ] , që është ndoshta fakti më i qartë i ruajtjes së skeletit të kishës me gjithë punën transformuese që iu bë asaj .
Ndërhyrja më e madhe që u realizua pas viti t 1967 në formën e kishës ka qenë ndërtimi i një shtes e kompletisht të re gjatë mur i t jugor të kishës . K j o shtes a u ndërtua me gurë , siç del qartë nga pjesat ku u gërmua s u vaja për të krahasuar muraturen e saj me at ë të kishës . Por c ilësia e muratures së shtes ave , siç u zbulua, është shumë e dobët në krahasim me atë të kishës [s hih krahasimisht pl. ]. Gur ët e përdorur [fig. ] janë skalitur trashë, dhe janë vendosur me një menyrë të palidhur, duke krijuar jo fuga midis tyre, si në muraturen e mureve të kishës, por boshllëqe të cilët janë mbushur me një shtresë të trashë llaçi me cilësi jo të mirë . Më tej , gjerësia e mureve të tempullit është 90cm, kurse ajo e mureve të dy shtesave, të ndërtuara pas 1967, është 60cm. Të dyja ato shtesa, gjithashtu edhe e treta në lartësinë e pjesës lindore të kishës janë qartë ndryshe nga tempulli në tip, zgjidhje funksionale dhe konstruktive, kompozim i pjesave përbërese , trajtim arkitektonike dhe dekorative të pjesës së brendshëm dhe së jashtëm, siç edhe në stil .
Në fund i fundit , kisha paraqet një vlerë të vëçantë arkitektonike . Sipas historianit të shquar të histories së arkitekturës kishtare Ćurcić, aty nga fundi i sundimit osman në Ballkan, dhe veçanërisht pas tij, subjekte të krishterë të perandorisë ndjenë nevojën të rilindin madhështinë e modeleve klasike paleokristianë të arkitekturës bizantine . Rastësisht ndertimët paraqiteshin një lloj ekzagjerimi si një menyrë reagjimi kundërt kufizimet e rregulorjes osmane mbi ndërtimin e kishave dhe veçanërisht e këmbanoreve . Ky rezultoi në rizbulimin e tipit të bazilikës në përgjithësi, me ose pa kupolë. Ćurcić cit on shumë shembuj të tilla , kryesisht nga qytete të mëdha të Ballkanit, përveç Shqipërisë . P.sh. në Athinë , që u çlirua në shek. e XIX-të , shumë prej kishave, të ndërtuara para ose pas pak viteve nga çlirimi , paraqesin këtë modë të arkitekturës kishtare , ndoshta me shembullin më karakteristik katedraljen e saj [28] . veçanërisht , një tip të ri bazilike u krijua , me narteks (nganjëherë të ngritur duke përfshirë edhe ginekonit) gjatë fasadave jugore, perëndimore dhe veriore . Ky tip u paraqit për herën e parë në Selanik, në kishën e Shën Minait edhe në kisha të tjera, të gjitha të datuara nga fundi i shek. të XIX-të deri në fillimët e shekullit XX-të, duke patur parasysh së Selaniku bashkë me venda të tjera të Maqedonisë u çliruan nga sundimi osman vetëm në 1912. Nga Selaniku tipi u shërdau nëpërmjet viseve të ndryshme të Ballkanit.
Rrethet krishterë ortodokse në Shqipëri nuk mbetën të larguar nga arritjet e arkitekturës kishtar në Ballkan . Katedralja e vjetër e Korçës, e ndërtuar më 1897, e shkatërruar pa dallim nga regjimi komunist ndoshta ishte shembulli më i shquar, që i përket edhe tipit të ri të bazilikës që u krijua në Selanik . Shembuj të tjera që shfaqen këtë modë të arkitekturës përfshijnë një seri ndërtimesh kishtare madhështorë, por të ekzagjeruara dhe të shpërpjesëtuar – në krahasim me kishat me të cilat ato janë ngicur – këmbanorje në rrethe të ndryshme, si në Korçë ( p . sh . këmbanorja jashtë kishës së Shën Nikollës në Boboshticë më 1928, e.tj.), në Myzeqe ( p . sh . këmbanorja në pjesën jug-perëndimore të katholikoit të manastirit të Ardenicës më 1925, e . t j .) , në Himarrë, e.tj. Duke qenë ndërtuar pak djetëvjeçarëve përpara vendosjes së sistemit komunist , nuk u kushtua rëndësi ndërtimëve kishtarë të tillë dhe u konsideruan të parëndësishme nga pamja kulturore . Prandaj , shumica prej atyre , veçanërisht kishat , u shkatërruan për të konstruktuar ndërtime të tjera në vendin e tyre . Kisha e Lindjes së Hyjlindësjes në Pazarin e vjetër të Përmetit është një nga të paktat, ndoshta unike, shembull i kishave të saj modë që ruhet deri më sot dhe, pra, duhet të konsiderohet si monument i vlërave të vëçanta arkitektonike .
Si monument kulturor dhe fetar , ka nevojë të tërheqjë vëmendjen tonë , jo vetëm për rivendosjen e tij në vlerat e vjetra funksionale dhe fetar të tij, por edhe për restaurim . Me gjithë ato vlerat historike dhe arkitektonike, japin mëndimin së Kisha e Lindjes së Hyjlindësjes në Pazarin e vjetër të Përmetit duhet të konsiderohet jo thjeshtë si një monument të Përmetit dhe të banorëve të tij, ose të popullit shqiptar apo të atij balklkanike , por si një monument të pasurisë botëror kulturor .
Bibliografi – Shkurtërime
Adhami S., ‘Urbanistika dhe Arkitektura’ = Adhami S., ‘Mbi Urbanistikën dhe Arkitekturën e Pazarit të Vjetër të Përmetit’ (Sur l’ urbanisme et l’ architecture du vieux bazaar de Përmet), Monumentet , v. 2 (1982), p. 43-41 (French resumé on p. 52-53).
Adhami S., Vështrim = Adhami S., Vështrim mbi Kulturën Popullore të Trevës së Përmetit , Tiranë 2001: Ada Publications.
Adhami S., Përmeti dhe përmetarët = Adhami S., Përmeti dhe Përmetarët në Udhëpërshrkimet e të Huajve dhe në Kujtimet e Popullit , Tiranë 2001.
Adhami S., Përmeti në histori = Adhami S., Përmeti dhe Përmetarët në Faqet e Historisë – Nga Lashtësia deri në 1939 , Tiranë 2001: Neraida Publications.
Giakoumis K., Monasteries = Giakoumis K., The Monasteries of Jorcucat and Vanishtë in Dropull and of Spelaio in Lunxhëri, as Monuments and Institutions during the Ottoman Period (15 th -19 th Centuries) in Southern Albania , Ph.D. thesis submitted at the Centre for Byzantine, Ottoman and Modern Greek Studies, The University of Birmingham, Birmingham 2002.
Inalcik H., ‘Arnawutluk’ = Inalcik H., ‘Arnawutluk’, Encyclopaedia of Islam , v. 1 (1960), p. 651-658.
Pulaha S., Popullsia e Kosovës = Pulaha S., Popullsia shqiptare e Kosovës gjatë shek. XV-XVI (studime dhe dokumente) , Tiranë 1983.
Pulaha S. ‘Qytetet shqiptare’ = Pulaha S. ‘Qytetet shqiptare nën regjimin feudal ushtarak osman gjatë shekujve XV-XVI (Les villes albanaises sous le regime féodal militaire ottoman au cours des XVe et XVIe siècles)’, Monumentet , v. 1 (1984), p. 17-42; French synopsis, p. 43-49.
Shkodra Z., Esnafët = Shkodra Z., Esnafët shqiptarë. (Shek. XV-XX) , Tiranë 1973.
Shkodra Z., Qyteti = Shkodra Z., Qyteti shqiptar gjatë Rilindjes Kombëtare , Tiranë 1984: Instituti i Historisë Ed.. Adhami S., ‘Urbanistika dhe Arkitektura’ = Adhami S., ‘Mbi Urbanistikën dhe Arkitekturën e Pazarit të Vjetër të Përmetit’ (Sur l’ urbanisme et l’ architecture du vieux bazaar de Përmet), Monumentet , v. 2 (1982), p. 43-41 (French resumé on p. 52-53).
Shkodra Z., Qyteti = Shkodra Z., Qyteti shqiptar gjatë Rilindjes Kombëtare , Tiranë 1984: Instituti i Historisë Ed..
Shenime
* I detyrohemi studentëve të Akademisë Teologjike Ortodokse ‘Ngjallja e Krishtit’, Kristaq Nikulit dhe Eleni Nanit, për ndihmën që na dhanë në përkthimin dhe redaktimin e artikullit nga origjinali në anglisht.
[1] Për popullsinë e Përmetit kemi përdorur këta botime: Inalcik H., ‘Arnawutluk’, f. 655; Pulaha S., Populsia e Kosovës , f. 651-652; Pulaha S., ‘Qytetet shqiptare’, f. 26-27; Adhami S., Vështrim , f. 22-36; ibid, Përmeti dhe përmetarët , f. 69-76; and ibid., ‘Urbanistika dhe Arkitertura’, f. 43-44, I i cili citon të dhëna nga udhëtarë të huaj duke pa referuar burimeve të tij. Mandej, ka një kundërshtim midis të dhënave që citon nga udhëtarë të huaj dhe të dhënave citiuan prej atij duke pa referuar burimët e tij [Adhami S., Vështrim , f. 39]. Është të nëvojshëm të theksojmë së regjistrimët osmane të taksave që u përdorën këtu për shekullin e XV-të nuk i regjistrojnë zyrtarët dhe oficierët osmanë. Prandaj, popullsia e myslimanëve në Përme duhet të ishin më shumë sesa paraqiteshin në këta dokumenta. Për një krahasim i të dhënave të popullsisë në visët e Epirit (Greqi dhe Shqipëri) deri në fund i shek. XVI-të, shih Giakoumis K., Monasteries , v. II, f. 526-531. Numra të rrumbullakosura duhet të konsiderohen të pasakta.
[2] Cited in Adhami S., Përmeti dhe përmetarët , f. 37.
[3] Cited in Adhami S., Përmeti dhe përmetarët , f. 24.
Arkiv historik i faqes së vjetër. Burimi: OldWebpage/Shqip/Shtypi & Publikimet/Permet2 – Schip.htm