Tranzicioni ynë i pafund, ka lënë gjurmët e tij të ndjeshme edhe në komunitetet fetare, sidomos për sa i përket pronave të tyre. Eshtë afirmuar vazhdimisht me zhurmë liria dhe bashkëjetesa shembullore fetare, por asnjë qeveri nuk ka vra- rë mendjen se me se do mbijetonin këto komunitete. Ndryshe nga ve- ndet ish-komuniste, ku jo vetëm u kthye prona e komuniteteve, por shteti i ndihmoi ato konkretisht me fonde për kapërcimin e plagëve të ateizmit shtetëror, në Shqipëri, me- gjithëse ishte vendi ku besimi u go- dit më egër, deri në përpjekjen don- kishoteske për zhdukjen e tij, shteti nuk mori përsipër asgjë. Përveç ndonjë lehtësie doganore kufizuar, komunitetet fetare kanë paguar tak- sa e tatime për ndërtimet e tyre, që janë hequr nga paratë e dhuru- ara, dhe ndërkohë kanë parë me dhembje abuzimin me pronat e tyre nga turli lloj falsifikatorësh, të cilëve nuk u hynte asnjë gjemb në këmbë.
tit. Ky gjykim u zhvillua mbi bazë argumentesh të stisura dhe eksper- tizash false, që nuk merrnin para- sysh faktet dhe dokumentet, që ki- shte pranuar më parë gjyqësori në të gjitha shkallët.
Kujtojmë këtu gjithashtu, se kisha është pronare jo vetëm e truallit ku ngrihet godina, por edhe e truallit rrotull tij dhe nuk ka vetëm pak metra katrorë, siç shkruajnë disa media
Këto qëndrime apo shtrembëri- me nuk bëhen nga padija, sepse gjithkush që dëshiron e ka të lehtë
(vijon në faqen 4)
(vijon nga faqja 3) të njohë të vërtetën e bazuar mbi dokumente dhe mbi kujtesën po- pullore. Kujtojmë këtu, se vetë Kryeministri Berisha ka thënë se: “Nga ana tjetër nuk duhet harruar se një betejë konstante zhvillohet prapë midis ateizmit dhe besimeve fetare. Se kur mendoj unë historinë e Pallatit të Kulturës në Përmet, ajo është një nga më domethënëset. Aty ka qenë një kishë, për të cilën ka një memorje i gjithë qyteti…”
Por, le të ndalemi tek e vërteta për kishën dhe pallatin e kulturës: janë ato e njëjta gjë apo jo?
Duhet thënë se nga pamja ar- kitektonike transformimi i 1967″tes i kishës rezultoi në një pakicë ndry-
shimesh në strukturën e saj. Pjesa lindore u zmadhua në lartësi, kurse murit ekzistues në pjesën jugore iu bë një shtesë. Gjithashtu një brez betoni, u shtua në një pikë të lartë të mureve të kishës, dritaret dhe disa hyrje të saj u mbyllën, dhe u hapën të tjera, ndërsa pjesët e brendshme dhe të jashtme u modi- fikuan për nevojat e shtëpisë së kulturës. Megjithatë, del qartë se, nën këtë që duket sot si një shtëpi kulture, në realitet ndodhet një kishë me vlerë të veçantë, jo vetëm për historinë, por edhe për arkitekturën e saj. Kisha, pas Shpalljes së Pava- rësisë (1912) si një lloj reagimi ndaj kufizimeve të ligjit osman mbi akti- vitetin ndërtimor kishtar, paraqet vullnetin e popullit përmetar për të rindërtuar një kishë madhështore, duke imituar modelet paleokristi- ane. Kjo zgjidhje arkitektonike mund të gjendet në përgjithësi në- për qytete ballkanike të tjera, por në kontekstin e Shqipërisë është mjaft e rrallë.
Por, kisha e Lindjes së Hyjlindë-
ses në Pazarin e Vjetër të Përmetit ka pasur të paktën katër faza kon- struktive. Sipas traditës vendëse, për këtë jemi të rezervuar, kisha e parë u ndërtua afër viteve 1600 dhe ka qenë e vogël. Faza e dytë kon- struktive, që përfshinte një zgjerim të kishës, u realizua në kohën e Mitropolitit të Korçës, Meletit (1816-1827). Një pjesë e kësaj faze konstruktive ka mundësi të ndo- dhet nën strukturën e sotme të ki- shës, ndoshta në anën lindore, ku, pas gërmimit të pjesshëm dhe eksperimental në brendësinë e saj, u zbuluan gurë të muraturës me ngjyrë ndryshe nga gurët e tjerë të kishës. Sidoqoftë, vetëm pas gër- mimit të suvasë së mureve dhe re-
staurimit të plotë të kishës, mund ta mbështesim në fakte konkrete këtë hipotezë.
Më pak se 100 vjet pas fazës së dytë konstruktive, më 1929, ndoshta për arsyen e dëmtimeve të shumta të kishës nga djegiet, si ajo midis viteve 1865-1870 dhe sigu- risht për shkak të përmasave të vo- gla të saj, pati një fazë të tretë konstruktive. Kjo fazë ka qenë një ri- ndërtim komplet i kishës me për- masa madhështore. Siç paraqitet në disa fotografi të kishës, të marra pas 1934, kisha paraqitet e përfu- nduar…
Gjatë Luftës së IFtë Botërore qyteti u dëmtua nga bombardimet italiane. Edhe kisha pësoi dëmtime prej 40 m2 muraturë, 60 m2 suva, 25 m2 çati dhe 15 m2 tavan.
Ndërsa kur u vendos kthimi i saj në shtëpi kulture, ndërhyrjet për- fshinë: 1) Shkatërrimin e pjesës së lartë të kishës (kupola etj.). 2) Mby- lljen e dritareve dhe hyrjeve origjinale (përveç asaj jugore) me tulla të kuqe dhe hapjen e dritareve dhe
hyrjeve të reja. 3) Lartësimin prej 2 metrash të pjesës lindore të ki- shës për nevojat e fuajesë (sallë pushimi) së teatrit, duke përdorur tulla të kuqe. 4) Futjen e një brezi çimentoje në një pikë të lartë të mureve për të siguruar qëndrue- shmërinë statike të ndërtesës dhe për të lidhur muraturën me një mënyrë më të fortë.
Pavarësisht nga këto ndërhyrje, një seri faktesh tregojnë se në pa- mjen e dukshme të objektit gjendet e ruajtur forma origjinale e ndërtimit të kishës. Këto fakte janë: 1) Ekzi- stenca e fragmentit të kambanores së ngritur në lartësinë e murit perë- ndimor, që mund të shihet nga zona e katit të dytë, ku qëndronin spek-
tatorët. 2) Ekzistenca e mureve të kishës, që janë të ndryshëm nga muret shtesë (në gjerësi, në përbër- jen e materialeve dhe në stilin e mu- raturës). 3) Ekzistenca në brendë- sinë e kishës, e harkut të pjesës lindore të saj, që është ndoshta fakti më i qartë i ruajtjes së skeletit të kishës me gjithë punën transfor- muese që iu bë asaj.
Ndërhyrja më e madhe që u realizua pas vitit 1967 në formën e kishës ka qenë ndërtimi i një shtese plotësisht të re gjatë murit jugor të kishës. Kjo shtesë u ndërtua me gu- rë, siç del qartë nga pjesët ku u gër- mua suvaja për të krahasuar mura- turën e saj me atë të kishës. Por cilësia e muraturës së shtesave, siç u zbulua, është shumë e dobët në krahasim me atë të kishës. Gurët e përdorur janë skalitur trashë, dhe janë vendosur me një mënyrë të palidhur, duke krijuar jo fuga midis tyre, si në muraturën e mureve të kishës, por boshllëqe të cilat janë mbushur me një shtresë të trashë llaçi me cilësi jo të mirë. Më tej,
gjerësia e mureve të kishës është 90cm, kurse ajo e mureve të dy shtesave, të ndërtuara pas 1967, është 60cm. Të dyja ato shtesa, gjithashtu edhe e treta në lartësinë e pjesës lindore të kishës janë krejt ndryshe nga tempulli në tip, zgjidhje funksionale dhe konstruktive, ko- mpozim i pjesëve përbërëse, trajti- me arkitektonike dhe dekorative të pjesës së brendshme dhe të jashtme, si edhe në stil.
Të gjitha këto detaje, të dhëna vetëm në linjë të përgjithshme, mjaftojnë për të dëshmuar se shtë- pia e kulturës ishte një transformim i kishës, siç ka ndodhur dhe në raste të tjera të ngjashme dhe jo një ndërtim i ri. Gjithashtu, fotot dhe dëshmitë hedhin poshtë pretendi- min se ajo ishte e pambaruar në kohën që ndodhi ky kthim.
Por, sidoqoftë, këtu nuk kemi të bëjmë thjesht me një çështje përqindjesh ndërtimi, por me një të drejtë themelore të besimtarëve. E drejta dhe liria e besimit nuk mund të jetë vetëm teorike. Ajo ka nevo- jë për objektet e kultit ku besimta- rët kryejnë shërbesat e tyre dhe i falen Perëndisë. Vendet ku ngrihen këto objektejanë të shenjta përta!. Ndaj edhe sikur ato të jenë plotë- sisht të shkatërruar është e drejta tyre që të kthejnë shenjtërinë e hu- mbur për disa dekada.
Thoma Dhima, gazetar
Gentian Stratobërdha, arkitekt
E drejta dhe liria e besimit
nuk mund të jetë vetëm me fjalë
Kisha e Përmetit – tentativë për përjetësimin e
cënimit të pronës të rrëmbyer
nga regjimi komunist
T
ranzicioni ynë i pafund, ka lënë
gjurmët e tij të ndjeshme edhe
në komunitetet fetare, sidomos për
sa i përket pronave të tyre. Eshtë
afirmuar vazhdimisht me zhurmë
liria dhe bashkëjetesa shembullore
fetare, por asnjë qeveri nuk ka vra-
rë mendjen se me se do mbijetonin
këto komunitete. Ndryshe nga ve-
ndet ish-komuniste, ku jo vetëm u
kthye prona e komuniteteve, por
shteti i ndihmoi ato konkretisht me
fonde për kapërcimin e plagëve të
ateizmit shtetëror, në Shqipëri, me-
gjithëse ishte vendi ku besimi u go-
dit më egër, deri në përpjekjen don-
kishoteske për zhdukjen e tij, shteti
nuk mori përsipër asgjë. Përveç
ndonjë lehtësie doganore kufizuar,
komunitetet fetare kanë paguar tak-
sa e tatime për ndërtimet e tyre,
që janë hequr nga paratë e dhuru-
ara, dhe ndërkohë kanë parë me
dhembje abuzimin me pronat e tyre
nga turli lloj falsifikatorësh, të cilëve
nuk u hynte asnjë gjemb në këmbë.
Jo vetëm nuk u dhanë fonde për
asgjë, por shteti nuk ktheu as ar-
kivat dhe objektet e sekuestruara,
që ka në zotërim. Kështu asistojmë
në groteskun, që dikush që do një
vërtetim pagëzimi të para vitit 1967,
duhet të paguajë Arkivin e Shtetit
për ta marrë, duke i shtuar padrej-
tësisë edhe shfrytëzimin abuziv.
Një dëshmi e këtyre padrejtë-
sive është edhe çështja e kishës së
Përmetit. Një vend i shenjtë, vatër
shpirtërore e kulturore, që u mor
dhe u transformtia për t’i shërbyer
formimit të njeriut të ri. Emri i Nairn
Frashërit ishte vetëm një dekor dhe
jo thelbi i saj, sepse me mjediset e
veprimtarinë e saj i shërbeu politi-
kës ateiste të komunistëve në pu-
shtet dhe aspak vizionit prej besim-
tari dhe atdhetari të Naimit. Madje,
pas viteve ’90, ajo u degraduaplo-
tësisht dhe u rrethua nga kioska,
ndërsabrenda saj zhurmonin jo ve-
primtaritë kulturore, por topat e
bilardos.
Por, në vitin 2000 u duk se më
në fund çdo gjë ishte zgjidhur. Me
vendime të të tri shkallëve të gjy-
qësorit godina iu njoh Kishës, e cila
jo vetëm rifilloi atje shërbesat e
ndërprera për një çerek shekulli,
por hapi edhe kopsht për fëmijët
dhe organizonte veprimtari me të
rinjtë përmetarë. Ndaj ishte befa-
suese dhe e dyshimtë kur gjykata
e shkallës së parë, kundër çdo
logjike juridike, rihapi një proces
tjetër, kësaj radhe me palë drejto-
rinë e kulturës të qytetit, proces i
cili në mënyrë të habitshme kon-
kludoi që kisha duhej t’i rikthej shte
tit. Ky gjykim u zhvillua mbi bazë
argumentesh të stisura dhe eksper-
tizash false, që nuk merrnin para-
sysh faktet dhe dokumentet, që ki-
shte pranuar më parë gjyqësori në
të gjitha shkallët.
Kujtojmë këtu gjithashtu, se ki
sha është pronare jo vetëm e truallit
ku ngrihet godina, por edhe e trua
llit rrotull tij dhe nuk ka vetëm pak
metra katrorë, siç shkruajnë disa
media
Këto qëndrime apo shtrembëri-
me nuk bëhen nga padija, sepse
gjithkush që dëshiron e ka të lehtë
(vijon në faqen 4)
Kisha e Përmetit – tentativë për përjetësimin e cënimit të pronës
të rrëmbyer nga regjimi komunist
(vijon nga faqja 3)
të njohë të vërtetën e bazuar mbi
dokumente dhe mbi kujtesën po-
pullore. Kujtojmë këtu, se vetë
Kryeministri Berisha ka thënë se:
“Nga ana tjetër nuk duhet harruar
se një betejë konstante zhvillohet
prapë midis ateizmit dhe besimeve
fetare. Se kur mendoj unë historinë
e Pallatit të Kulturës në Përmet,
ajo është një nga më domethënëset.
Aty ka qenë një kishë, për të cilën
ka një memorje i gjithë qyteti…”
Por, le të ndalemi tek e vërteta
për kishën dhe pallatin e kulturës:
janë ato e njëjta gjë apo jo?
Duhet thënë se nga pamja ar-
kitektonike transformimi i 1967″tes i
kishës rezultoi në një pakicë ndry-
shimesh në strukturën e saj. Pjesa
lindore u zmadhua në lartësi, kurse
murit ekzistues në pjesën jugore iu
bë një shtesë. Gjithashtu një brez
betoni, u shtua në një pikë të lartë
të mureve të kishës, dritaret dhe
disa hyrje të saj u mbyllën, dhe u
hapën të tjera, ndërsa pjesët e
brendshme dhe të jashtme u modi-
fikuan për nevojat e shtëpisë së
kulturës. Megjithatë, del qartë se,
nën këtë që duket sot si një shtëpi
kulture, në realitet ndodhet një kishë
me vlerë të veçantë, jo vetëm për
historinë, por edhe për arkitekturën
e saj. Kisha, pas Shpalljes së Pava-
rësisë (1912) si një lloj reagimi ndaj
kufizimeve të ligjit osman mbi akti-
vitetin ndërtimor kishtar, paraqet
vullnetin e popullit përmetar për të
rindërtuar një kishë madhështore,
duke imituar modelet paleokristi-
ane. Kjo zgjidhje arkitektonike
mund të gjendet në përgjithësi në-
për qytete ballkanike të tjera, por
në kontekstin e Shqipërisë është
mjaft e rrallë.
Por, kisha e Lindjes së Hyjlindë-
ses në Pazarin e Vjetër të Përmetit
ka pasur të paktën katër faza kon-
struktive. Sipas traditës vendëse,
për këtë jemi të rezervuar, kisha e
parë u ndërtua afër viteve 1600 dhe
ka qenë e vogël. Faza e dytë kon-
struktive, që përfshinte një zgjerim
të kishës, u realizua në kohën e
Mitropolitit të Korçës, Meletit
(1816-1827). Një pjesë e kësaj fa
ze konstruktive ka mundësi të ndo-
dhet nën strukturën e sotme të ki-
shës, ndoshta në anën lindore, ku,
pas gërmimit të pjesshëm dhe
eksperimental në brendësinë e saj,
u zbuluan gurë të muraturës me
ngjyrë ndryshe nga gurët e tjerë të
kishës. Sidoqoftë, vetëm pas gër-
mimit të suvasë së mureve dhe re-
staurimit të plotë të kishës, mund
ta mbështesim në fakte konkrete
këtë hipotezë.
Më pak se 100 vjet pas fazës së
dytë konstruktive, më 1929, ndo
shta për arsyen e dëmtimeve të
shumta të kishës nga djegiet, si ajo
midis viteve 1865-1870 dhe sigu-
risht për shkak të përmasave të vo-
gla të saj, pati një fazë të tretë kon
struktive. Kjo fazë ka qenë një ri-
ndërtim komplet i kishës me për-
masa madhështore. Siç paraqitet
në disa fotografi të kishës, të marra
pas 1934, kisha paraqitet e përfu-
nduar…
Gjatë Luftës së IFtë Botërore
qyteti u dëmtua nga bombardimet
italiane. Edhe kisha pësoi dëmtime
prej 40 m2 muraturë, 60 m2 suva,
25 m2 çati dhe 15 m2 tavan.
Ndërsa kur u vendos kthimi i saj
në shtëpi kulture, ndërhyrjet për-
fshinë: 1) Shkatërrimin e pjesës së
lartë të kishës (kupola etj.). 2) Mby-
lljen e dritareve dhe hyrjeve origji
nale (përveç asaj jugore) me tulla
të kuqe dhe hapjen e dritareve dhe
hyrjeve të reja. 3) Lartësimin prej
2 metrash të pjesës lindore të ki-
shës për nevojat e fuajesë (sallë
pushimi) së teatrit, duke përdorur
tulla të kuqe. 4) Futjen e një brezi
çimentoje në një pikë të lartë të
mureve për të siguruar qëndrue-
shmërinë statike të ndërtesës dhe
për të lidhur muraturën me një
mënyrë më të fortë.
Pavarësisht nga këto ndërhyrje,
një seri faktesh tregojnë se në pa-
mjen e dukshme të objektit gjendet
e ruajtur forma origjinale e ndërtimit
të kishës. Këto fakte janë: 1) Ekzi-
stenca e fragmentit të kambanores
së ngritur në lartësinë e murit perë-
ndimor, që mund të shihet nga zona
e katit të dytë, ku qëndronin spek-
tatorët. 2) Ekzistenca e mureve të
kishës, që janë të ndryshëm nga
muret shtesë (në gjerësi, në përbër-
jen e materialeve dhe në stilin e mu-
raturës). 3) Ekzistenca në brendë-
sinë e kishës, e harkut të pjesës li
ndore të saj, që është ndoshta fakti
më i qartë i ruajtjes së skeletit të
kishës me gjithë punën transfor-
muese që iu bë asaj.
Ndërhyrja më e madhe që u
realizua pas vitit 1967 në formën e
kishës ka qenë ndërtimi i një shtese
plotësisht të re gjatë murit jugor të
kishës. Kjo shtesë u ndërtua me gu-
rë, siç del qartë nga pjesët ku u gër-
mua suvaja për të krahasuar mura-
turën e saj me atë të kishës. Por
cilësia e muraturës së shtesave, siç
u zbulua, është shumë e dobët në
krahasim me atë të kishës. Gurët
e përdorur janë skalitur trashë, dhe
janë vendosur me një mënyrë të
palidhur, duke krijuar jo fuga midis
tyre, si në muraturën e mureve të
kishës, por boshllëqe të cilat janë
mbushur me një shtresë të trashë
llaçi me cilësi jo të mirë. Më tej,
gjerësia e mureve të kishës është
90cm, kurse ajo e mureve të dy
shtesave, të ndërtuara pas 1967,
është 60cm. Të dyja ato shtesa,
gjithashtu edhe e treta në lartësinë
e pjesës lindore të kishës janë krejt
ndryshe nga tempulli në tip, zgjidhje
funksionale dhe konstruktive, ko-
mpozim i pjesëve përbërëse, trajti-
me arkitektonike dhe dekorative të
pjesës së brendshme dhe të jasht
me, si edhe në stil.
Të gjitha këto detaje, të dhëna
vetëm në linjë të përgjithshme,
mjaftojnë për të dëshmuar se shtë-
pia e kulturës ishte një transformim
i kishës, siç ka ndodhur dhe në raste
të tjera të ngjashme dhe jo një
ndërtim i ri. Gjithashtu, fotot dhe
dëshmitë hedhin poshtë pretendi-
min se ajo ishte e pambaruar në
kohën që ndodhi ky kthim.
Por, sidoqoftë, këtu nuk kemi të
bëjmë thjesht me një çështje
përqindjesh ndërtimi, por me një të
drejtë themelore të besimtarëve. E
drejta dhe liria e besimit nuk mund
të jetë vetëm teorike. Ajo ka nevo-
jë për objektet e kultit ku besimta-
rët kryejnë shërbesat e tyre dhe i
falen Perëndisë. Vendet ku ngrihen
këto objektejanë të shenjta përta!.
Ndaj edhe sikur ato të jenë plotë-
sisht të shkatërruar është e drejta
tyre që të kthejnë shenjtërinë e hu-
mbur për disa dekada.
Thoma Dhima, gazetar
Gentian Stratobërdha, arkitekt