Kisha Orthodhokse – faktor serioz shpirtëror dhe zhvillimi per vendin
Intervistë e Kryepiskopit të Tiranës, Durrësit dhe të gjithë Shqipërisë, Prof. Dr. Anastasit
dhënë z. Mentor Nazarko, kryeredaktor i gazetës së përjavshme “ABC”, Tiranë, dt. 13.12.2005
U bënë shumë vite, që jujeni në krye të Kishës Orthodhokse të Shqipërisë. Cilat do të konsi- deronit arritjet tuaja më të rë- ndësishme ?
Faktin që me ndihmën e Perë- ndisë, arritëm të ringremë plotë- sisht nga gërmadhat, Kishën Orthodhokse Autoqefale të Shqi- përisë, e cila ishte tërësisht e shpër- bërë për mbi 23 vjet me radhë. Në të njëjtën kohë ndërmorëm një veprimtari të gjerë sociale, me anë të programeve të zbatuara për here të parë në vend, në fushat e shë- ndetësisë, arsimit, përkujdesjes sociale, kulturës, mjedisit, gjë që kontribuoi ndjeshëm në progresin e vendit. Gjithashtu, konsideroj arritje faktin që jetoj për 14 vjet në Shqipëri, duke marrë pjesë në vuajtjet, privimet, problemet e nje- rëzve, duke shërbyer me vepra dashurie për banorët e fshatrave dhe të qyteteve, duke kultivuar besimin, kreativitetin, reciprocitetin dhe shpresën. Dhe për të mos nge- lur vetëm në konstatime të për- gjithshme, dua të theksoj: U për- kujdesëmpër arsimimin e brezit të ri të klerikëve shqiptarë. The- meluam Akademinë Theologjike Orthodhokse dhe gjer më sot ke- mi dorëzuar 135 klerikë shqiptarë. U përkujdesëm për ndërtimin e 85 kishave të reja, restaurimin e 80 monumenteve të kulturës dhe ri- parimin e mbi 140 kishave të tjera. U ndërtuan gjithashtu 20 ndërtesa të reja, për të strehuar mitropolitë, shkollat, klinikat, laboratorët dhe konviktet. Në këto vepra të mëdha ndërtuese, iu ofrua punësim mijëra njerëzve. Arritëm të kemi shtyp- shkronjën tonë, një punishte qi- rinjsh, një punishte zdrukthëtarie, atelie të ikonografisë dhe të re-
staurimit të ikonave. lu dha hov veprimtarisë botuese dhe sot kemi të publikuara shumë vepra origji- nale dhe të përkthyera si dhe një gazetë të përmuajshme, revistapër
të rinj dhe fëmijë etj. Në shumë qy- tete janë hapur qendra rinore dhe organizohen kampingje verore e dimërore të rinisë, ku zhvillohen aktivitete shpirtërore dhe kulturore.
Gjatë krizave politiko-shoqë- rore që ka kaluar vendi, ndih-
muam në mbledhjen dhe ndarjen e mijëratonëve ndihma, veshmba- thje, ilaçe, për lehtësimin e dhi- mbjes së të varfërve dhe të refu- gjatëve. Në fushën e shëndetit një
arritje e rëndësishme është Qendra Mjekësore Diagnostike në Tiranë, që përfshin 24 specialitete, me një personel të përgatitur mje- kësor, me aparatura moderne, që u shërben 5-6 mijë të sëmurëve në muaj. Kohët e fundit asaj iu
shtua edhe një prej skanerave më modernë, me 32 preije. Klinika u ngritën edhe në Kavajë, Korçë, Jergucat. Sot kemi dhe një njësi stomatologjike të lëvizshme. Në fushën e arsimit, përveç dy shko- llave fetare, themeluam 14 kopshte në qytete të ndryshme, një shkollë pilot amerikano-shqiptare, si dhe dy institute të formimit profesional, me gjashtë specialitete, të cilat janë të parat e këtij lloji që funksionojnë në Shqipëri. U përkujdesëm gjithashtu për ndërtimin e ujësjellë- save, rmgëve rurale, për furnizimin me energji elektrike dhe lidhjen telefonike të fshatrave. Kur Shqi- përia u përball me valët e refugja- tëve nga Kosova, Kisha Orthodhokse, në bashkëpunim me or- ganizma të ndryshëm ndërkombë- tarë, ndërmori një program të gjerë ndihme, që i tejkaloi të 12 milionë dollarët. Në këtë mënyrë u ndih- muan mbi 33.000 refugjatë. U zhvilluan marrëdhënie harmonike me komunitetet e tjera fetare, duke mbështetur tolerancën fetare dhe bashkëpunimin. Kisha jonë, duke u bërë anëtare e Këshillit Bo- tëror të Kishave, u bë edhe një ambasadore shpirtërore e Shqipë- risë në ambientet fetare, të cilat nuk kishin asnjë njohje të realitetit tonë kishtar. Me të gjitha këto, Kisha Orthodhokse u shfaq një faktor serioz shpirtëror dhe zhvillimi i Shqipërisë.
Identiteti juaj njerëzor dhe fetar është i ndarë midis dy po- pujve, atij grek dhe atij shqiptar. Çfarë kemfituar dhe çfarë keni lënëprej këtyre përbërësve?
Nuk mendoj se fjala “i ndarë” është e saktë. Një urë përmbi një lumë, nuk do ta quaja të ndarë
Kisha Orthodhokse – faktor serioz sb
midis dy brigjeve. Përkundrazi ajo i bashkon të dy brigjet, duke u mbështetur fort si në njërën anë, ashtu edhe në tjetrën. Në masën e mundësive të mia, përpiqem të funksionoj si urë përmbi murin ndarës të vjetër të dyshimit dhe në kohë të ndryshme të antipatisë.
Besoj thellësisht në unitetin e na- tyrës njerëzore, në nevojën e ba- shkëpunimit dhe të marrëdhënieve të ndërsjella të popuj ve të Ballka- nit. Në këtë epokë të re ku ne je- tojmë, duhet të tejkalohen sa më shpejt që është e mundur të gjitha stereotipet negative të vjetra dhe ideologjitë e së kaluarës, të cilat u kultivuan prej qarqeve të ndryshme në të dy popujt. Nuk më pël- qejnë përgjithësimet. Në të dy popujt ekzistojnë njerëz të mrekullu- eshëm, sikundër ekzistojnë edhe të tjerë, që nuk janë në lartësinë e situatave. Të dy popujt jetuan dhe bashkëpunuan nën sundimin e tri perandorive të ndryshme: nën Pe- randorinë Romake, Bizantine dhe Osmane. Bashkëjetesa harmonike dhe bashkëpunimi janë gjëra që jemi të detyruar t’i zhvillojmë më tej në periudhën e re të Evropës së Bashkuar. Për këtë pajtim dhe besim të ndërsjellë punoj në mënyrë të ndërgjegjshme dhe me durim, me besim dhe shpresë.
Ka pasur një dogmë domina- nte në kulturën greke se ortodo- ksët e Shqipërisë janë grekë. Ç’mendoni rreth saj?
. Është e qartë që nuk është e saktë. Tërësia e Orthodhoksëve
të Shqipërisë, përveç shqiptarëve që përbëjnë shumicën, ka grekë, sllavë dhe orthodhoksë me prejar- dhje të ndryshme, që jetojnë në vend. Për këtë arsye dhe Patriar- kana Ekumenike njohu në mënyrë kanonike Autoqefalinë e Kishës Orthodhokse të Shqipërisë. Gjatë
gjithë këtyre viteve kultivojmë në mënyrë sistematike frymën e përbashkët dhe bashkëpunimin vëllazëror midis të gjithë ortho- dhoksëve të Shqipërisë, pavarë- sisht prejardhjes që ata kanë.
Ju doni shtetësinë shqiptare edhe në respekt të grigjës që ju drejtoni shpirtërisht, komuni- tetit ortodoks, porndërkohë jeni një figurë e respektuar dhe e po- pullit grek. E imagjinoj që temë e rëndësishme bisede në takimet me bashkëbiseduesit grekë janë dhe problemet e shqiptarëve dhe qëju përpiqeni që marrëdhëniet midis fqinjëve të përmirësohen. Por nuk ka asgjë publike rreth këtyre përpjekjeve; a mund të na ndriçoni rreth tyre ? – Përshe- mbull kur ka largime të sfor- cuara njerëzish, kurka bllokime në kufi, raste keqtrajtimesh. Shohim shpesh njerëz të kultit në vende të tjera që thërrasin për tolerancë ndaj të huajve. Ju, a bëni të tilla?
Sigurisht. Duke filluar qysh në vitet e para të dhjetëvjeçarit të 90të e kam ngritur zërin në mënyrë të vazhdueshme dhe kam ndërmarrë hapa të ndryshëm, apo kam bërë deklarata në intervistat e mia në
Greqi për nevojën e respektimit të emigrantëve dhe të mbështetjes së tyre. P.sh. kur në vitin 1993, pas dëbimit të një bashkëpunëtori tim, qeveria greke kishte vendosur të ndërmerrte masa ndëshkuese, e lartësova zërin tim, duke protestu- ar në mënyrë të vendosur dhe duke thënë se nëse hapi i parë ishte një gabim i kryer nga ana e palës shqiptare, veprimi i dytë, për të dëbuar qytetarët shqiptarë që pu- nonin në Greqi, do të ishte një gabim shumë herë më i madh nga ana e qeverisë greke. Në vitin 1996 shkova në burgjet e Koridhalosë (Athinë) për të mbështetur të dë- nuarit shqiptarë. Disa kohë më vonë, kur filloi të përdoret në me- diat greke termi “fshesë” për dë- bimin e qytetarëve shqiptarë, bëra udhëtime enkas për këtë gjë dhe takime me politikanët kompetentë dhe me drejtues të ndryshëm të mediave të mëdha, duke prote- stuar për termin e përdorur prej tyre. Nuk vonoi shumë dhe ky po- zicion i imi u pranua. Parlamenti evropian me një vendim të tijin më 14.7.1993, theksonte faktin se “mbështet fuqimisht veprën e Kryepiskopit orthodhoks të Tira- nës, Anastasit, i cili po bën shumë
përpjekje për zgjidhjen e krizës midis dy vendeve”. I njoftuar në mjaft raste për sjelljen e papranu- eshme të nëpunësve grekë në pi- këkalimet kufitare, vura në dijeni organet e larta kompetente. Janë të shumta rastet, gjatë të cilave duhet të veprosh me takt, pa zëve-
ndësuar shërbimet e ndryshme qeveritare kompetente dhe kua- drin e institucionalizuar ndërko- mbëtar.
Ekziston nga të dyja anët një shtet i organizuar kompetent dhe Kisha nuk mund të ndërhyjë për çdo çështje të ngritur. Unë besoj dhe respektoj rolet e ndara të Ki- shës dhe të Shtetit. Megjithatë në intervistat e mia të vazhdueshme në mediat televizive greke e kam dënuar ksenofobinë dhe kam theksuar detyrimin për të pasur drejtësi dhe respekt ndaj personalitetit të emigrantëve dhe nevojën e bashkëpunimit dhe besimit re- ciprok midis popuj ve tanë. Sa i ta- kon pikës së parë të pyetjes suaj përnënshtetësinë shqiptare, me të vërtetë e quajta detyrimin tim që vite më parë, të jem i integruar edhe në mënyrë të ligjshme në vendin që i shërbej me dashuri dhe kreativitet për tërë këto vite. Por mjerisht disa gjëra në Shtet lëvizin me ngadalë.
Fortlumturi, është shënuarnë publik se ju shoqëroni rregu- llishtpresidentët grekë apo zyr- tarë të lartë që vizitojnë Shqipë- rinë, veçanërisht në vizita në ^e-
nde simbolike për grekët. A nuk ju duket se ka një shpërpjesëtim në imazhin tuaj publik në lidhje me këto shfaqje? Pra, ju që shoqëroni presidentët grekë për ditë me radhë, që merrni pjesë në promovime shkollash gre- qisht, etj., a nuk mendoni se
>z shpirtëror dhe zhvillimi për vendin
sedra e shqiptarëve mund të preket nga ky privilegjim i kë- tyre Uoj aktiviteteve? A ka ndo- një përpjekje tuajën për she- mbull që edhe në Greqi të ketë ndonjë shkollë shqipe për fëmi- jët e emigrantëve ?
Mendoj se e keni fjalën për vizitën e ish-presidentit z. Stefano- pulos, sepse nuk mbaj mend të kem shoqëmar të tjerë “presidentë grekë”. Ju kujtoj se ai ishte i ftuar zyrtarisht nga Qeveria shqiptare, si mik. Si Primat i Kishës Ortho- dhokse të Shqipërisë nuk kisha asnjë arsye që të shqetësohesha për keqkuptime, kur u desh, vetëm për një ditë, ta shoqëroj bashkë me përfaqësues të tjerë zyrtarë të shtetit shqiptar. Veç kësaj, mez. Ste- fanopulos na lidh një miqësi e vje- tër personale. Ai është orthodhoks i devotshëm. Gjithashtu, edhe fshatrat e minoritetit grek bëjnë pjesë në juridiksionin kishtar të Kishës, Primat i së cilës jam. As që e mendova se “kështu mund të preket sedra e shqiptarëve”. Për sa i përket pjesëmanjes në përuri- me shkollash greke, imagjinoj, se i referoheni shkollës greko-shqip- tare “Homeri”, që u hap në Korçë në prani edhe të Ministrit të Arsimit të Shqipërisë. Nuk kuptoj pse në përurimin e kësaj shkolle, që në shumicë ka fëmijë orthodhoksë, ndalohet pjesëmarrja e Kryepi- skopit orthodhoks, dhe gjoja kë- shtu “mund të preket sedra e di- kujt”. Unë besoj se në epokën e re në të cilën përparon Shqipëria, mësimi i gjuhëve të huaja, dhe sidomos të fqinjëve, është veçanë- risht i dobishëm për brezin e ri. Ekzistojnë shumë shkolla në gjuhë të huaj. Nuk konsideroj se funksi-
oni i tyre përbën kërcënim. Përku-
ndrazi, është avantazh dhe bekim për perspektivat kulturore dhe tregtare të vendit. Nuk është e saktë që “u jap përparësi” këtyre aktiviteteve. Përparësitë e mia i përshkrova me ato që thashë shkurtimisht në pyetjen tuaj të parë. Kam marrë shumë herë pjesë në përurime institucionesh arsimore shqiptare, kopshtesh, shkollash nëntëvjeçare, të mesme, institutesh të formimit profesional që Kisha jonë ka pëmmar, gjithashtu edhe në sa aktivitete institucionesh e organizmash të tjerë shqiptarë që më ftojnë. Për sa i përket Greqisë, sa herë që vizitoj dhe takohem me persona të ndry-
shëm kompetentë, mbështes të drejtën dhe nevojën e ruajtjes së gjuhës së emigrantëve, për të njëjtën arsye që thashë më sipër. Në përgjithësi besoj se njohja e shumë gjuhëve nga banorët e një vendi është avantazh dhe jo rrezik. Por për vendimet institucionale, e përsëris, kompetentë janë Shërbi- met e të dy vendeve, ndërmjet të cilëve ekzistojnë marrëdhënie miqësore, që duhet të zhvillohen edhe më shumë.
Fortlumturi, gjatë drejtimit të Kishës prej jush, ka pasur zëra autoritarë që kanëfolur për re- duktim dhe minimizim të rolit të Nolit në historinë dhe dokume- ntet e saj kishtare. Cila është e
vërteta, si e shihni jufigurën e tij dhe kontributin e tij në Ki- shën tonë ? A mendoni se duhet të ketë ndonjë ndjeshmëri publike tuajën më të zëshme ndaj figurave që përbëjnë ndërgje- gjen kombëtare të shqiptarëve ?
Informacionet tuaja nuk janë aspak të sakta. Nga çasti i parë që arrita në Shqipëri fola me re- spektin më të madh për persona- litetin e Episkopit orthodhoks Theofan Noli. Që atëherë nuk kam pushuar, në çdo Liturgji Hyjnore, në kohën e veçantë të Paravënies së Blatës, kur kujtojmë persona të respektuar dhe të dashur, të kujtoj vëllain në Krishtin, Theo- fanin. Në udhëtimin tim të parë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës si Kryepiskop i Shqipërisë vizitova varrin e Theofan Nolit dhe kreva një shërbesë përkujtimore. Po përdorim shumë përkthime të tij
në jetën adhuruese të Kishës sonë; në zyrën e Kishës Katedrale të Ungjillëzimit të Hyjlindëses Mari që në fillim është varur fotografia e tij. Sigurisht Noli dha shumë në zhvillimin e Kishës sonë vendore. Çdo personalitet që ka kontribuar në luftën për lirinë dhe zhvillimin shpirtëror të popullit ne e nderoj- më dhe e respektojmë.
Ka pasurzëra se ka ndryshim të stilit arkitektonik të ki shave shqiptare në procesin e rindër- timit. Nuk dua t’ju p^es rreth kë- tij spekullimi, por ndryshe. A ka një stil të veçantë ndërtimi që ka gjurmë shqiptare dhe në ç’ki- shë përshembull e gjeniju këtë?
Ju kujtoj se zona ku bën pjesë Shqipëria nga ana kulturore i ka përkitur në mënyrë të pandërprerë tri perandorive. Edhe pamja arki- tekturore e kishave ruan ndikime nga të tri periudhat: paleokristiane, bizantine me kupolë, pasbizantine njënefëshe ose trinefëshe. Pamja që iu dha gjatë viteve të sundimit otoman u përgjigjej urdhrave të administratës otomane që të jenë ndërtesa të thjeshta dhe pa kupolë. Që atëherë kur Shqipëria u bë shtet i pavarur, më 1912, deri në fillimin e përndjekjes, më 1967, nuk mendoj që u krijua ndonjë stil i veçantë arkitekturor shqiptar kishash. Madje, shumë pak u ndër- tuan, më duket katër, dhe të gjitha me kupolë (në Korçë, kisha katedrale e Burimit Jetëdhënës, kopje e kishës katedrale të Athinës; në Përmet kisha e Shën Marisë; në Tiranë, kishat e Shën Prokopit si dhe e Ungjillëzimit – për të zëve- ndësuar katedralen e vjetër që u shemb, për t’u ndërtuar hotel “Tirana”). Periudha e re që fillon me vendosjen e demokracisë në Shqi- përi (1991), nuk më duket se duhet të kopjonte kisha të periudhës së vjetër të robërisë shekullore. Jetojmë në një epokë të re me mu- ndësi të reja ndërtimore dhe zhvi-
Kisha Orthodhokse – faktor serioz shpirtëror dhe zhvillimi per vendin
llimesh arkitekturore. Kështu, nga 85 kishat që u ngritën këto 14 vjet kemi ndjekur edhe traditën e vje- tër me bazilika të thjeshta njëne- fëshe ose trinefëshe, edhe tipin bizantin me kupolë; por kërkojmë edhe një shprehje të re arkitekturore që t’ u përgjigjet priijeve dhe kushteve të shekullit të 21-të. Një kishë e gjallë paralelisht me re- spektin ndaj traditës, guxon edhe krijimtari të re.
Jemi duke asistuar në një konflikt midis kishave serbe dhe maqedonase. Dhe në debatin mbi vendosjen tuaj në krye të Kishës Shqiptare mund të shtro- het një pyetje: A është një dësh- mi e mungesës së paragjykime-
ve të shqiptarëve ky fakt? Për shembull nuk mund të mendo- nim se në krye të Kishës greke të vendosej një serb, pale një shqiptar…
Është e çuditshme që harroni diçka themelore. Rasti i Kishës Orthodhokse në Shqipëri është unik në historinë e Krishterimit. Kjo Kishë është e vetmja që iu nënshtrua një shkatërrimi të plotë nga shteti i vetëm ateist në botë dhe mbeti e shpërbërë për 23 vjet. U shpërbënë gjithë strukturat drejtuese. Të gjithë klerikët pa përjashtim u zhveshën nga funk- sionet e tyre klerikale me dhunë dhe tërë prona kishtare, toka, enë të shenjta, arkiva, u shtetëzuan. U shembën pothuajse të gjitha kishat, përveç disa të paktave. Diç-
ka e tillë nuk i ka ndodhur sigurisht as Kishës së Serbisë, as Kishës së Greqisë. Kur m’u kërkua të vij në Shqipëri, nuk ishte ftesë për t’ u ulur në një fron të gatshëm të ndonjë ndërtese madhështore ose qoftë për të drejtuar diçka ekzi- stuese, por ishte nxitje për një punë misionare për ringritjen nga rrënojat, pa asnjë ndihmë ose mbështetje shtetërore, të një Ki- she Orthodhokse Autoqefale. Në vizitën e parë, kërkova me këmbë- ngulje ndonjë shtetas shqiptar që do të mund të merrte përsipër këtë detyrë dhe përgjegjësi të ndërli- kuar. Isha gati të kthehesha në detyrat e mia, sepse, siç dihet, isha mitropolit, pedagog i rregullt në Universitetin e Athinës dhe kandi-
dat për Akademinë e Athinës dhe me poste të rëndësishme ndërko- mbëtare. Atëherë orthodhoksët, pavarësisht nga prejardhja, m’u lutën të rri dhe të marr përsipër këtë punë të vështirë dhe të paparë kishtare të ringritjes nga themeli të Kishës Orthodhokse Autoqefale të Shqipërisë. E dija se nuk ishte fare e thjeshtë, se do të përballoja dyshime të vazhdueshme dhe ar- miqësi nga qarqe të ndryshme dhe se nuk ishte i sigurt përfundimi me sukses i kësaj përpjekjeje. Megji- thatë e pranova përgjegjësinë dhe rreziqet me besim, dashuri dhe du- rim, si shërbesë misionare. Ajo që u bë, nuk gjeti thjesht miratimin dhe entuziazmin e orthodhoksëve në Shqipëri, por edhe pranimin e pël- qimin e të gjithë orthodhoksëve
dhe gjerësisht të Kishave të tjera në të gjithë botën.
Dhe në fund: a po punoni ju që drejtimi i Kishës të jetë në duar të sigurta dhe ndjeshmëri- të e shqiptarëve për të pasur në krye të Kishës së tyre Ortodokse një shqiptar, do të respektohen ?
Që nga viti i parë përpjekja ime ishte krijimi i klerit vendës. Për këtë themeluam Akademinë Theologjike dhe Liceun kishtar, në më- nyrë që të përgatiten kuadrot e përshtatshëm për Kishën tonë. Siç thashë, kam dorëzuar 135 klerikë, të gjithë shqiptarë. Sot vetëm 5 klerikë të huaj shërbejnë në Ki- shën Orthodhokse të Shqipërisë, ndërsa në komunitetet e tjera fe- tare ka në mënyrë të pakrahasue- shme më shumë. Përgatitja e epi- skopëve të përshtatshëm është di- çka shumë kërkuese, sepse duhet të jenë në mënyrë të ndërgjegj- shme të pamartuar dhe me edukim të rëndësishëm teologjik, kishtar dhe social. Që prej 1998-ës është dorëzuar episkopi i parë, shtetas shqiptar, Mitropoliti i Korçës, Hi- rësia e Tij Joani, dhe shumë shpejt do të mbarojnë studimet dhe për- gatitjen e përgjithshme disa kandi- datë të tjerë për episkopë, të cilët
do të përbëjnë kryesinë e Kishës, në përputhje me sistemin e saj sinodik.
Së fundi, që Kisha jonë të du- rojë trysninë e kohëve dhe të zhvi- llohet normalisht, duhen akoma përpjekje të stërmëdha, në mënyrë që të arrihet edhe autonomia e saj ekonomike – nëse doni ta quani ndryshe “autoqefalia ekonomike”. Nuk është fare e thjeshtë të sigu- rohen rroga dinjitoze për episko- pët, për klerikët dhe kuadrot e tjerë të Kishës Orthodhokse pa pasur asnjë mbështetje ekonomike të qëndrueshme, me pronat e Kishës të shtetëzuara prej vitesh. Gjatë periudhës së shërbesës sime këtu, arritëm të krijojmë një kapital shumë të rëndësishëm, që do të kontribuojë në të ardhmen si në drejtimin ashtu edhe në pavarësinë ekonomike të Kishës. Mos harroni nga ku filluam dhe ku, me hirin e Perëndisë dhe mbështetjen e mi- jëra miqve, kemi arritur vetëm bre- nda pak vitesh. Orthodhoksët në shumicën e tyre e njohin gjithë këtë punë që u krye me një mijë vështi- rësi dhe pengesa. Dhe e dinë se kurrë në të kaluarën Kisha Orthodhokse e Shqipërisë nuk kishte pasur gjallërinë dhe krijimtarinë e viteve të fundit·
Kisha Orthodhokse – faktor serioz shpirtëror dhe zhvillimi per vendin
Intervistë e Kryepiskopit të Tiranës, Durrësit dhe të gjithë Shqipërisë, Prof. Dr. Anastasit
dhënë z. Mentor Nazarko, kryeredaktor i gazetës së përjavshme “ABC ”, Tiranë, dt. 13.12.2005
1. U bënë shumë vite, që jujeni
në krye të Kishës Orthodhokse
të Shqipërisë. Cilat do të konsi-
deronit arritjet tuaja më të rë-
ndësishme ?
Faktin që me ndihmën e Perë-
ndisë, arritëm të ringremë plotë-
sisht nga gërmadhat, Kishën
Orthodhokse Autoqefale të Shqi-
përisë, e cila ishte tërësisht e shpër-
bërë për mbi 23 vjet me radhë.
Në të njëjtën kohë ndërmorëm një
veprimtari të gjerë sociale, me anë
të programeve të zbatuara për he
re të parë në vend, në fushat e shë-
ndetësisë, arsimit, përkujdesjes
sociale, kulturës, mjedisit, gjë që
kontribuoi ndjeshëm në progresin
e vendit. Gjithashtu, konsideroj
arritje faktin që jetoj për 14 vjet
në Shqipëri, duke marrë pjesë në
vuajtjet, privimet, problemet e nje-
rëzve, duke shërbyer me vepra
dashurie për banorët e fshatrave
dhe të qyteteve, duke kultivuar
besimin, kreativitetin, reciprocitetin
dhe shpresën. Dhe për të mos nge-
lur vetëm në konstatime të për-
gjithshme, dua të theksoj: U për-
kujdesëmpër arsimimin e brezit
të ri të klerikëve shqiptarë. The-
meluam Akademinë Theologjike
Orthodhokse dhe gjer më sot ke-
mi dorëzuar 135 klerikë shqiptarë.
U përkujdesëm për ndërtimin e 85
kishave të reja, restaurimin e 80
monumenteve të kulturës dhe ri-
parimin e mbi 140 kishave të tjera.
U ndërtuan gjithashtu 20 ndërtesa
të reja, për të strehuar mitropolitë,
shkollat, klinikat, laboratorët dhe
konviktet. Në këto vepra të mëdha
ndërtuese, iu ofrua punësim mijëra
njerëzve. Arritëm të kemi shtyp-
shkronjën tonë, një punishte qi-
rinjsh, një punishte zdrukthëtarie,
atelie të ikonografisë dhe të re-
staurimit të ikonave. lu dha hov
veprimtarisë botuese dhe sot kemi
të publikuara shumë vepra origji-
nale dhe të përkthyera si dhe një
gazetë të përmuajshme, revistapër
<----------------------------------------------------------------------------------------------------->
Një urë përmbi një lumë, nuk do ta quaja të
ndarë midis dy brigjeve. Përkundrazi ajo i
bashkon të dy brigjet, duke u mbështetur fort si
në njërën anë, ashtu edhe në tjetrën.
x________________ _ __________________ -______________________ /
të rinj dhe fëmijë etj. Në shumë qy-
tete janë hapur qendra rinore dhe
organizohen kampingje verore e
dimërore të rinisë, ku zhvillohen
aktivitete shpirtërore dhe kulturore.
Gjatë krizave politiko-shoqë-
rore që ka kaluar vendi, ndih-
muam në mbledhjen dhe ndarjen
e mijëratonëve ndihma, veshmba-
thje, ilaçe, për lehtësimin e dhi-
mbjes së të varfërve dhe të refu-
gjatëve. Në fushën e shëndetit një
arritje e rëndësishme është Qe
ndra Mjekësore Diagnostike në
Tiranë, që përfshin 24 specialitete,
me një personel të përgatitur mje-
kësor, me aparatura moderne, që
u shërben 5-6 mijë të sëmurëve
në muaj. Kohët e fundit asaj iu
shtua edhe një prej skanerave më
modernë, me 32 preije. Klinika u
ngritën edhe në Kavajë, Korçë,
Jergucat. Sot kemi dhe një njësi
stomatologjike të lëvizshme. Në
fushën e arsimit, përveç dy shko-
llave fetare, themeluam 14 kopshte
në qytete të ndryshme, një shkollë
pilot amerikano-shqiptare, si dhe
dy institute të formimit profesional,
me gjashtë specialitete, të cilat janë
të parat e këtij lloji që funksionojnë
në Shqipëri. U përkujdesëm gji
thashtu për ndërtimin e ujësjellë-
save, rmgëve rurale, për furnizimin
me energji elektrike dhe lidhjen
telefonike të fshatrave. Kur Shqi-
përia u përball me valët e refugja-
tëve nga Kosova, Kisha Ortho
dhokse, në bashkëpunim me or-
ganizma të ndryshëm ndërkombë-
tarë, ndërmori një program të gjerë
ndihme, që i tejkaloi të 12 milionë
dollarët. Në këtë mënyrë u ndih-
muan mbi 33.000 refugjatë. U
zhvilluan marrëdhënie harmonike
me komunitetet e tjera fetare, du
ke mbështetur tolerancën fetare
dhe bashkëpunimin. Kisha jonë,
duke u bërë anëtare e Këshillit Bo-
tëror të Kishave, u bë edhe një
ambasadore shpirtërore e Shqipë-
risë në ambientet fetare, të cilat
nuk kishin asnjë njohje të realitetit
tonë kishtar. Me të gjitha këto,
Kisha Orthodhokse u shfaq një
faktor serioz shpirtëror dhe zhvilli
mi i Shqipërisë.
2. Identiteti juaj njerëzor dhe
fetar është i ndarë midis dy po-
pujve, atij grek dhe atij shqiptar.
Çfarë kemfituar dhe çfarë keni
lënëprej këtyre përbërësve?
Nuk mendoj se fjala “i ndarë”
është e saktë. Një urë përmbi një
lumë, nuk do ta quaja të ndarë
Kisha Orthodhokse – faktor serioz sb
midis dy brigjeve. Përkundrazi ajo
i bashkon të dy brigjet, duke u
mbështetur fort si në njërën anë,
ashtu edhe në tjetrën. Në masën e
mundësive të mia, përpiqem të
funksionoj si urë përmbi murin
ndarës të vjetër të dyshimit dhe në
kohë të ndryshme të antipatisë.
Bashkëjetesa harmonike dhe bashkëpunimijanë
gjëra që jemi të detyruar t’i zhvillojmë më tej në
periudhën e re të Evropës së Bashkuar, Për këtë
pajtim dhe besim të ndërsjellë punoj në mënyrë të
ndërgjegjshme dhe me durim, me besim e shpresë.
Besoj thellësisht në unitetin e na-
tyrës njerëzore, në nevojën e ba-
shkëpunimit dhe të marrëdhënieve
të ndërsjella të popuj ve të Ballka-
nit. Në këtë epokë të re ku ne je-
tojmë, duhet të tejkalohen sa më
shpejt që është e mundur të gjitha
stereotipet negative të vjetra dhe
ideologjitë e së kaluarës, të cilat u
kultivuan prej qarqeve të ndry
shme në të dy popujt. Nuk më pël-
qejnë përgjithësimet. Në të dy po
pujt ekzistojnë njerëz të mrekullu-
eshëm, sikundër ekzistojnë edhe
të tjerë, që nuk janë në lartësinë e
situatave. Të dy popujt jetuan dhe
bashkëpunuan nën sundimin e tri
perandorive të ndryshme: nën Pe-
randorinë Romake, Bizantine dhe
Osmane. Bashkëjetesa harmonike
dhe bashkëpunimi janë gjëra që
jemi të detyruar t’i zhvillojmë më
tej në periudhën e re të Evropës
së Bashkuar. Për këtë pajtim dhe
besim të ndërsjellë punoj në
mënyrë të ndërgjegjshme dhe me
durim, me besim dhe shpresë.
3. Ka pasur një dogmë domina-
nte në kulturën greke se ortodo-
ksët e Shqipërisë janë grekë.
Ç’mendoni rreth saj?
. Është e qartë që nuk është e
saktë. Tërësia e Orthodhoksëve
të Shqipërisë, përveç shqiptarëve
që përbëjnë shumicën, ka grekë,
sllavë dhe orthodhoksë me prejar-
dhje të ndryshme, që jetojnë në
vend. Për këtë arsye dhe Patriar-
kana Ekumenike njohu në mënyrë
kanonike Autoqefalinë e Kishës
Orthodhokse të Shqipërisë. Gjatë
gjithë këtyre viteve kultivojmë në
mënyrë sistematike frymën e
përbashkët dhe bashkëpunimin
vëllazëror midis të gjithë ortho-
dhoksëve të Shqipërisë, pavarë-
sisht prejardhjes që ata kanë.
4. Ju doni shtetësinë shqiptare
edhe në respekt të grigjës që ju
drejtoni shpirtërisht, komuni-
tetit ortodoks, porndërkohë jeni
një figurë e respektuar dhe e po-
pullit grek. E imagjinoj që temë
e rëndësishme bisede në takimet
me bashkëbiseduesit grekë janë
dhe problemet e shqiptarëve dhe
qëju përpiqeni që marrëdhëniet
midis fqinjëve të përmirësohen.
Por nuk ka asgjë publike rreth
këtyre përpjekjeve; a mund të
na ndriçoni rreth tyre ? – Përshe-
mbull kur ka largime të sfor-
cuara njerëzish, kurka bllokime
në kufi, raste keqtrajtimesh.
Shohim shpesh njerëz të kultit
në vende të tjera që thërrasin
për tolerancë ndaj të huajve. Ju,
a bëni të tilla?
Sigurisht. Duke filluar qysh në
vitet e para të dhjetëvjeçarit të 90 të
e kam ngritur zërin në mënyrë të
vazhdueshme dhe kam ndërmarrë
hapa të ndryshëm, apo kam bërë
deklarata në intervistat e mia në
Greqi për nevojën e respektimit të
emigrantëve dhe të mbështetjes së
tyre. P.sh. kur në vitin 1993, pas
dëbimit të një bashkëpunëtori tim,
qeveria greke kishte vendosur të
ndërmerrte masa ndëshkuese, e
lartësova zërin tim, duke protestu-
ar në mënyrë të vendosur dhe du
ke thënë se nëse hapi i parë ishte
një gabim i kryer nga ana e palës
shqiptare, veprimi i dytë, për të
dëbuar qytetarët shqiptarë që pu-
nonin në Greqi, do të ishte një ga
bim shumë herë më i madh nga ana
e qeverisë greke. Në vitin 1996
shkova në burgjet e Koridhalosë
(Athinë) për të mbështetur të dë-
nuarit shqiptarë. Disa kohë më
vonë, kur filloi të përdoret në me-
diat greke termi “fshesë” për dë-
bimin e qytetarëve shqiptarë, bëra
udhëtime enkas për këtë gjë dhe
takime me politikanët kompetentë
dhe me drejtues të ndryshëm të
mediave të mëdha, duke prote-
stuar për termin e përdorur prej
tyre. Nuk vonoi shumë dhe ky po-
zicion i imi u pranua. Parlamenti
evropian me një vendim të tijin më
14.7.1993, theksonte faktin se
“mbështet fuqimisht veprën e
Kryepiskopit orthodhoks të Tira-
nës, Anastasit, i cili po bën shumë
—
…në intervistat e mia të vazhdueshme në mediat
televizive greke e kam dënuar ksenofobinë dhe
kam theksuar detyrimin për të pasur drejtësi dhe
respekt ndaj personalitetit të emigrantëve dhe
nevojën e bashkëpunimit dhe besimit reciprok
midis popujve tanë.
përpjekje për zgjidhjen e krizës
midis dy vendeve”. I njoftuar në
mjaft raste për sjelljen e papranu-
eshme të nëpunësve grekë në pi-
këkalimet kufitare, vura në dijeni
organet e larta kompetente. Janë
të shumta rastet, gjatë të cilave
duhet të veprosh me takt, pa zëve-
ndësuar shërbimet e ndryshme
qeveritare kompetente dhe kua-
drin e institucionalizuar ndërko-
mbëtar.
Ekziston nga të dyja anët një
shtet i organizuar kompetent dhe
Kisha nuk mund të ndërhyjë për
çdo çështje të ngritur. Unë besoj
dhe respektoj rolet e ndara të Ki-
shës dhe të Shtetit. Megjithatë në
intervistat e mia të vazhdueshme
në mediat televizive greke e kam
dënuar ksenofobinë dhe kam
theksuar detyrimin për të pasur
drejtësi dhe respekt ndaj persona
litetit të emigrantëve dhe nevojën
e bashkëpunimit dhe besimit re-
ciprok midis popuj ve tanë. Sa i ta-
kon pikës së parë të pyetjes suaj
përnënshtetësinë shqiptare, me të
vërtetë e quajta detyrimin tim që
vite më parë, të jem i integruar
edhe në mënyrë të ligjshme në
vendin që i shërbej me dashuri dhe
kreativitet për tërë këto vite. Por
mjerisht disa gjëra në Shtet lëvizin
me ngadalë.
5. Fortlumturi, është shënuarnë
publik se ju shoqëroni rregu-
llishtpresidentët grekë apo zyr-
tarë të lartë që vizitojnë Shqipë-
rinë, veçanërisht në vizita në ^e-
nde simbolike për grekët. A nuk
ju duket se ka një shpërpjesëtim
në imazhin tuaj publik në lidhje
me këto shfaqje? Pra, ju që
shoqëroni presidentët grekë për
ditë me radhë, që merrni pjesë
në promovime shkollash gre-
qisht, etj., a nuk mendoni se
>z shpirtëror dhe zhvillimi për vendin
Unë besoj se në epokën e re në të cilën përparon
Shqipëria, mësimi i gjuhëve të huaja, dhe sidomos të
fqinjëve, është veçanërisht i dobishëm për brezin e ri.
\_ ________________ /
sedra e shqiptarëve mund të
preket nga ky privilegjim i kë-
tyre Uoj aktiviteteve? A ka ndo-
një përpjekje tuajën për she-
mbull që edhe në Greqi të ketë
ndonjë shkollë shqipe për fëmi-
jët e emigrantëve ?
Mendoj se e keni fjalën për
vizitën e ish-presidentit z. Stefano-
pulos, sepse nuk mbaj mend të
kem shoqëmar të tjerë “presidentë
grekë”. Ju kujtoj se ai ishte i ftuar
zyrtarisht nga Qeveria shqiptare,
si mik. Si Primat i Kishës Ortho-
dhokse të Shqipërisë nuk kisha
asnjë arsye që të shqetësohesha
për keqkuptime, kur u desh, vetëm
për një ditë, ta shoqëroj bashkë
me përfaqësues të tjerë zyrtarë të
shtetit shqiptar. Veç kësaj, mez. Ste-
fanopulos na lidh një miqësi e vje-
tër personale. Ai është orthodhoks
i devotshëm. Gjithashtu, edhe
fshatrat e minoritetit grek bëjnë
pjesë në juridiksionin kishtar të
Kishës, Primat i së cilës jam. As
që e mendova se “kështu mund të
preket sedra e shqiptarëve”. Për
sa i përket pjesëmanjes në përuri-
me shkollash greke, imagjinoj, se
i referoheni shkollës greko-shqip-
tare “Homeri”, që u hap në Korçë
në prani edhe të Ministrit të Arsimit
të Shqipërisë. Nuk kuptoj pse në
përurimin e kësaj shkolle, që në
shumicë ka fëmijë orthodhoksë,
ndalohet pjesëmarrja e Kryepi-
skopit orthodhoks, dhe gjoja kë-
shtu “mund të preket sedra e di-
kujt”. Unë besoj se në epokën e
re në të cilën përparon Shqipëria,
mësimi i gjuhëve të huaja, dhe
sidomos të fqinjëve, është veçanë-
risht i dobishëm për brezin e ri.
Ekzistojnë shumë shkolla në gjuhë
të huaj. Nuk konsideroj se funksi-
oni i tyre përbën kërcënim. Përku-
ndrazi, është avantazh dhe bekim
për perspektivat kulturore dhe
tregtare të vendit. Nuk është e
saktë që “u jap përparësi” këtyre
aktiviteteve. Përparësitë e mia i
përshkrova me ato që thashë
shkurtimisht në pyetjen tuaj të
parë. Kam marrë shumë herë
pjesë në përurime institucionesh
arsimore shqiptare, kopshtesh,
shkollash nëntëvjeçare, të mesme,
institutesh të formimit profesional
që Kisha jonë ka pëmmar, gjitha
shtu edhe në sa aktivitete institu
cionesh e organizmash të tjerë
shqiptarë që më ftojnë. Për sa i
përket Greqisë, sa herë që vizitoj
dhe takohem me persona të ndry-
Që atëherë nuk kam pushuar, në çdo Liturgji
Hyjnore, në kohën e veçantë të Paravënies së
Blatës, kur kujtojmë persona të respektuar dhe të
dashur, të kujtoj vëllain në Krishtin, Theofanin.
shëm kompetentë, mbështes të
drejtën dhe nevojën e ruajtjes së
gjuhës së emigrantëve, për të
njëjtën arsye që thashë më sipër.
Në përgjithësi besoj se njohja e
shumë gjuhëve nga banorët e një
vendi është avantazh dhe jo rrezik.
Por për vendimet institucionale, e
përsëris, kompetentë janë Shërbi-
met e të dy vendeve, ndërmjet të
cilëve ekzistojnë marrëdhënie
miqësore, që duhet të zhvillohen
edhe më shumë.
6. Fortlumturi, gjatë drejtimit të
Kishës prej jush, ka pasur zëra
autoritarë që kanëfolur për re-
duktim dhe minimizim të rolit të
Nolit në historinë dhe dokume-
ntet e saj kishtare. Cila është e
vërteta, si e shihni jufigurën e
tij dhe kontributin e tij në Ki-
shën tonë ? A mendoni se duhet
të ketë ndonjë ndjeshmëri pu
blike tuajën më të zëshme ndaj
figurave që përbëjnë ndërgje-
gjen kombëtare të shqiptarëve ?
Informacionet tuaja nuk janë
aspak të sakta. Nga çasti i parë
që arrita në Shqipëri fola me re-
spektin më të madh për persona-
litetin e Episkopit orthodhoks
Theofan Noli. Që atëherë nuk kam
pushuar, në çdo Liturgji Hyjnore,
në kohën e veçantë të Paravënies
së Blatës, kur kujtojmë persona
të respektuar dhe të dashur, të
kujtoj vëllain në Krishtin, Theo-
fanin. Në udhëtimin tim të parë në
Shtetet e Bashkuara të Amerikës
si Kryepiskop i Shqipërisë vizitova
varrin e Theofan Nolit dhe kreva
një shërbesë përkujtimore. Po
përdorim shumë përkthime të tij
në jetën adhuruese të Kishës sonë;
në zyrën e Kishës Katedrale të
Ungjillëzimit të Hyjlindëses Mari
që në fillim është varur fotografia
e tij. Sigurisht Noli dha shumë në
zhvillimin e Kishës sonë vendore.
Çdo personalitet që ka kontribuar
në luftën për lirinë dhe zhvillimin
shpirtëror të popullit ne e nderoj-
më dhe e respektojmë.
…nga 85 kishat që u ngritën këto 14 vjet kemi
ndjekur edhe traditën e vjetër me bazilika të thje
shta njënefëshe ose trinefëshe, edhe tipin bizantin
me kupolë; por kërkojmë edhe një shprehje të re arki-
tekturore që t’u përgjigjet pnrjeve dhe kushteve të she-
kullit të 21-të. Një kishë e gjaUë paralelisht me re-
spektin ndaj traditës, guxon edhe krijimtari të re.
v_______________________ _______________ _ ______________ /
7. Ka pasurzëra se ka ndryshim
të stilit arkitektonik të ki shave
shqiptare në procesin e rindër-
timit. Nuk dua t’ju p^es rreth kë-
tij spekullimi, por ndryshe. A ka
një stil të veçantë ndërtimi që
ka gjurmë shqiptare dhe në ç’ki-
shë përshembull e gjeniju këtë?
Ju kujtoj se zona ku bën pjesë
Shqipëria nga ana kulturore i ka
përkitur në mënyrë të pandërprerë
tri perandorive. Edhe pamja arki-
tekturore e kishave ruan ndikime
nga të tri periudhat: paleokristiane,
bizantine me kupolë, pasbizantine
njënefëshe ose trinefëshe. Pamja
që iu dha gjatë viteve të sundimit
otoman u përgjigjej urdhrave të
administratës otomane që të jenë
ndërtesa të thjeshta dhe pa kupolë.
Që atëherë kur Shqipëria u bë
shtet i pavarur, më 1912, deri në
fillimin e përndjekjes, më 1967,
nuk mendoj që u krijua ndonjë stil
i veçantë arkitekturor shqiptar ki
shash. Madje, shumë pak u ndër-
tuan, më duket katër, dhe të gjitha
me kupolë (në Korçë, kisha kate
drale e Burimit Jetëdhënës, kopje
e kishës katedrale të Athinës; në
Përmet kisha e Shën Marisë; në
Tiranë, kishat e Shën Prokopit si
dhe e Ungjillëzimit – për të zëve-
ndësuar katedralen e vjetër që u
shemb, për t’u ndërtuar hotel “Ti
rana”). Periudha e re që fillon me
vendosjen e demokracisë në Shqi-
përi (1991), nuk më duket se du
het të kopjonte kisha të periudhës
së vjetër të robërisë shekullore.
Jetojmë në një epokë të re me mu-
ndësi të reja ndërtimore dhe zhvi-
Kisha Orthodhokse – faktor serioz shpirtëror dhe zhvillimi per vendin
llimesh arkitekturore. Kështu, nga
85 kishat që u ngritën këto 14 vjet
kemi ndjekur edhe traditën e vje-
tër me bazilika të thjeshta njëne-
fëshe ose trinefëshe, edhe tipin
bizantin me kupolë; por kërkojmë
edhe një shprehje të re arkitek
turore që t’ u përgjigjet priijeve dhe
kushteve të shekullit të 21-të. Një
kishë e gjallë paralelisht me re-
spektin ndaj traditës, guxon edhe
krijimtari të re.
8. Jemi duke asistuar në një
konflikt midis kishave serbe dhe
maqedonase. Dhe në debatin
mbi vendosjen tuaj në krye të
Kishës Shqiptare mund të shtro-
het një pyetje: A është një dësh-
mi e mungesës së paragjykime-
Kur m’u kërkua të vij në Shqipëri, nuk ishte
ftesë për t’u ulur në njëfron të gatshëm të ndonjë
ndërtese madhështore ose qoftëpër të drejtuar diçka
ekzistuese, por ishte nxitje për një punë misionare
për ringritjen nga rrënbjat, pa asnjë ndihmë ose
mhështetje shtetërore, të një Kishe Orthodhokse
Autoqefale.
_ ______________________________________________)
ve të shqiptarëve ky fakt? Për
shembull nuk mund të mendo-
nim se në krye të Kishës greke
të vendosej një serb, pale një
shqiptar…
Është e çuditshme që harroni
diçka themelore. Rasti i Kishës
Orthodhokse në Shqipëri është
unik në historinë e Krishterimit.
Kjo Kishë është e vetmja që iu
nënshtrua një shkatërrimi të plotë
nga shteti i vetëm ateist në botë
dhe mbeti e shpërbërë për 23 vjet.
U shpërbënë gjithë strukturat
drejtuese. Të gjithë klerikët pa
përjashtim u zhveshën nga funk-
sionet e tyre klerikale me dhunë
dhe tërë prona kishtare, toka, enë
të shenjta, arkiva, u shtetëzuan. U
shembën pothuajse të gjitha ki
shat, përveç disa të paktave. Diç-
ka e tillë nuk i ka ndodhur sigurisht
as Kishës së Serbisë, as Kishës
së Greqisë. Kur m ’u kërkua të vij
në Shqipëri, nuk ishte ftesë për t’ u
ulur në një fron të gatshëm të
ndonjë ndërtese madhështore ose
qoftë për të drejtuar diçka ekzi-
stuese, por ishte nxitje për një
punë misionare për ringritjen nga
rrënojat, pa asnjë ndihmë ose
mbështetje shtetërore, të një Ki-
she Orthodhokse Autoqefale. Në
vizitën e parë, kërkova me këmbë-
ngulje ndonjë shtetas shqiptar që
do të mund të merrte përsipër këtë
detyrë dhe përgjegjësi të ndërli-
kuar. Isha gati të kthehesha në
detyrat e mia, sepse, siç dihet, isha
mitropolit, pedagog i rregullt në
Universitetin e Athinës dhe kandi-
dat për Akademinë e Athinës dhe
me poste të rëndësishme ndërko-
mbëtare. Atëherë orthodhoksët,
pavarësisht nga prejardhja, m ’u
lutën të rri dhe të marr përsipër
këtë punë të vështirë dhe të paparë
kishtare të ringritjes nga themeli të
Kishës Orthodhokse Autoqefale
të Shqipërisë. E dija se nuk ishte
fare e thjeshtë, se do të përballoja
dyshime të vazhdueshme dhe ar-
miqësi nga qarqe të ndryshme dhe
se nuk ishte i sigurt përfundimi me
sukses i kësaj përpjekjeje. Megji-
thatë e pranova përgjegjësinë dhe
rreziqet me besim, dashuri dhe du-
rim, si shërbesë misionare. Ajo që
u bë, nuk gjeti thjesht miratimin dhe
entuziazmin e orthodhoksëve në
Shqipëri, por edhe pranimin e pël-
qimin e të gjithë orthodhoksëve
—
Oë nga viti i parë përpjekja ime ishte krijimi i
klerit vendës. Për këtë themeluam Akademinë
Theologjike dhe Liceun kishtar, në mënyrë që të
përgatiten kuadrot e përshtatshëm për Kishën tonë.
Siç thashë, kam dorëzuar 135 klerikë, të gjithë
shqiptarë.
dhe gjerësisht të Kishave të tjera
në të gjithë botën.
9. Dhe në fund: a po punoni ju
që drejtimi i Kishës të jetë në
duar të sigurta dhe ndjeshmëri-
të e shqiptarëve për të pasur në
krye të Kishës së tyre Ortodokse
një shqiptar, do të respektohen ?
Që nga viti i parë përpjekja ime
ishte krijimi i klerit vendës. Për
këtë themeluam Akademinë Theo
logjike dhe Liceun kishtar, në më-
nyrë që të përgatiten kuadrot e
përshtatshëm për Kishën tonë. Siç
thashë, kam dorëzuar 135 klerikë,
të gjithë shqiptarë. Sot vetëm 5
klerikë të huaj shërbejnë në Ki-
shën Orthodhokse të Shqipërisë,
ndërsa në komunitetet e tjera fe-
tare ka në mënyrë të pakrahasue-
shme më shumë. Përgatitja e epi-
skopëve të përshtatshëm është di-
çka shumë kërkuese, sepse duhet
të jenë në mënyrë të ndërgjegj-
shme të pamartuar dhe me edukim
të rëndësishëm teologjik, kishtar
dhe social. Që prej 1998-ës është
dorëzuar episkopi i parë, shtetas
shqiptar, Mitropoliti i Korçës, Hi-
rësia e Tij Joani, dhe shumë shpejt
do të mbarojnë studimet dhe për-
gatitjen e përgjithshme disa kandi-
datë të tjerë për episkopë, të cilët
…që Kisha jonë të durojë trysninë e kohëve dhe
të zhvillohet normalisht, duhen akoma përpjekje
të stërmëdha, në mënyrë që të arrihet edhe auto
nomia e saj ekonomike – nëse doni ta quani ndry
she “autoqefalia ekonomike”.
<____________ _________________________________)
do të përbëjnë kryesinë e Kishës,
në përputhje me sistemin e saj
sinodik.
Së fundi, që Kisha jonë të du-
rojë trysninë e kohëve dhe të zhvi-
llohet normalisht, duhen akoma
përpjekje të stërmëdha, në mënyrë
që të arrihet edhe autonomia e saj
ekonomike - nëse doni ta quani
ndryshe “autoqefalia ekonomike”.
Nuk është fare e thjeshtë të sigu-
rohen rroga dinjitoze për episko-
pët, për klerikët dhe kuadrot e
tjerë të Kishës Orthodhokse pa
pasur asnjë mbështetje ekono
mike të qëndrueshme, me pronat
e Kishës të shtetëzuara prej vitesh.
Gjatë periudhës së shërbesës sime
këtu, arritëm të krijojmë një kapital
shumë të rëndësishëm, që do të
kontribuojë në të ardhmen si në
drejtimin ashtu edhe në pavarësinë
ekonomike të Kishës. Mos harro
ni nga ku filluam dhe ku, me hirin
e Perëndisë dhe mbështetjen e mi-
jëra miqve, kemi arritur vetëm bre-
nda pak vitesh. Orthodhoksët në
shumicën e tyre e njohin gjithë këtë
punë që u krye me një mijë vështi-
rësi dhe pengesa. Dhe e dinë se
kurrë në të kaluarën Kisha Ortho
dhokse e Shqipërisë nuk kishte
pasur gjallërinë dhe krijimtarinë e
viteve të fundit·