“TERMINOLOGJIA FETARE DHE GJUHA SHQIPE”
Mbi disa probleme në terminologjinë e teksteve filozofiko-fetare
Nga Imzot Joan Pelushi
(vijon nga numri i kaluar)
Për dy terma të tjerë të rëndësi- shëm të Shkrimit të Shenjtë na duhen përsëri dy terma në shqip. Bëhet fjalë për termat Perëndi dhe Zot. Në përdorimin popullor kanë të njëjtin kuptim, por në Shkrimin e Shenjtë përdoren me nuanca të ndryshme. Te Jahve shihet një Perëndi dhe Zot personal dhe ima- nent, një Hyjni e zbuluar te populli ilzraelit, emri personal i Perëndisë së Moisiut. Në përkthimin e LXX term! hebraik Elohim zakonisht, me përj ashtime të vogla, përkthe- het me Theos.9 Ndërsa Jahve (më saktë Adonai, sepse shkruhej Jahve por lexohej Adonai dhe pikësi- met e zanoreve ishin ato të fjalës Adonai) përkthehet në mënyrë strikte me Kirios. Në latinisht janë ruajtur po ato ekuivalente: Elohim me Deus dhe Jahve me Dominus. Po i njëjti kalkulim është ruajtur edhe në gjuhët moderne, si në frë- ngjisht, anglisht, gjermanisht ita- lisht, spanjisht, rusisht etj, jo vetëm për Elohim dhe Jahve, por edhe për ruah/pnevma dhe nejesh/psiki.
Në shqip zakonisht, por jo gjith- monë, është ruajtur po i njëjti kalkulim: Elohim me Perëndi (ose Hyu) dhe Jahve me Zot. Por në shumë përkthime ato janë përdorur në vend të njëra-tjetrës. Këtu nuk flitet për gabime doktrinale, por për të pasur një përkthim të qartë dhe që të ruajë tërë nuancat e me- ndimit biblik. Buzuku përdor fja- lën Zot për të dy termat Elohim/ Theos dhe Jahve/Kirios. Tek Kri- stoforidhi ruhet kalku Elohim/Theos me Perëndi dhe Jahve/Kirios me Zot. Po ashtu në përkthimin e Dom Simon Filipajt kemi Elohim/ Theos/Deus me Hyji dhe Jahve/ Kirios/Dominus me Zot.
Fjala Perëndi i përshtatet ter- mave Elohim/Theos, sepse tregon
Hyjninë në përgjithësi dhe nuk përdoret për njerëzit. Termi hebraik Adon/Adonai, fjala që lexohej në vend të Tetragramit, përdo- rej edhe për njerëzit. Po ashtu edhe ekuivalenti aramaik Mare përdorej për Zot, por edhe për njerëzit në kuptimin e sunduesit, zotit. Fjala Zot i ka të gjitha kuptimet e Adon/ Kirios. Ky term edhe në shqip përdoret jo vetëm për Hyjninë, por edhe për njerëzit. Për këtë arsye
mendoj se është e domosdoshme të kemi dy terma në shqip për të ruajtur nuancat e të dy termave të Shkrimit të Shenjtë. Dhe tashmë ne i kemi në përdorim këto dy terma në shqip: për Elohim/Theos fjala Perëndi dhe për Jahve/Kirios fjala Zot. Ajo që mbetet është ve- tëm konsensusi për t’i përdorur kë- to dy terma në kuptimet e mësi- përme.
Në përpjekjet për të qartësuar terminologjinë ne duhet të mbë- shtetemi edhe në trashëgiminë tonë. Përpjekja për të ndryshuar gjëra që tashmë janë konsoliduar në shekuj nuk është serioze. Një term i tillë i rëndësishëm është ngjallja. Në botimet e fundit po përdoret gjithnjë e më tepër ringjallja. Për të rujatur traditën unë mendoj se duhet të përdoret ngjallja. Në këtë formë përdoret tek Anonimi i Ungjilli të Pashkëve,
si edhe nga autorët e vjetër si Buzuku, etj. Po në këtë formë është në traditën gojore. Gjithmonë shpallja është bërë duke thënë Krishti u Ngjall. Nëse përdorimi i ringjall ka ardhur nga imitimi i gjuhëve perëndimore, apo nga mendimi se ky term është më i saktë, sepse tregon që Krishti u ringjall, në të dyja rastet nuk ka bazë, as gjuhësore dhe aq më pak doktrinale. Në aramaisht, gjuha që
ishte më afër me ngjarjen historike dhe nëpërmjet të cilave u përhap në tërë botën veprimi i ngjalljes së Krishtit, jepet me fjalët kum, që ka kuptimin e ngritjes. Përshëndetjet në aramaisht, hebraisht dhe ara- bisht përsëri kanë rrënjën kum (arab. El Messieh kahm!; hebr. Ha Masheeha houh kam!) Në greqisht Christos anesti! dhe lat Christus resurrexit!, kuptimi është i ringri- tjes. Ndërsa në angl. Christ is Risen!, përsëri kuptimi është Krishti u ngrit.
Një tjetër term i rëndësishëm i literaturës fetare në përgjithësi dhe i asaj liturgjike në veçanti është kungimi. Me fjalën kungim është përkthyer fjala greke koinonia, në latinisht communionis (që do të thotë bashkësi, shoqëri, pjesëma- rrje, bashkëpërjetim). Shën Pavli (II Kor. 13:14 ) e përdor këtë fjalë për pjesëmarrjen në fazat e detaj u-
ara të jetës së Krishtit. Në shqip është përkthyer me fjalë të ndryshme (të gjitha i kanë kuptimet e koinonia), si kungimi, bashkësia, pjesëmarrja dhe shoqëria. Buzuku e përdor fjalën kungim, por për II Kor. 13:14 përdor ijalët të ngjëruo- mit me paqt të Shpirtit të Shenjtë. Kostandin Kristoforidhi dhe Imzot Theofan Noli e kanë përkthyer “dhe shoqëria e Shpirtit të She- njtë”, ndërsa në Librin e Shërbesa- ve të Shenjta (botuar më 1961) është përkthyer “dhe pjesëmarrja e Shpirtit të Shenjtë”; po ashtu është dhe në Librin e Shërbesave të Shenjta të Kishës Orthodhokse (botuar 1994). Në përkthimin e Dom Simon Filipajt dhe në disa përkthime të tjera është bashkësia e Shpirtit të Shenjtë. Mendoj se duhet përdorur fjala kungim, ngaqë kjo fjalë, së pari, është një fjalë e vjetër e fondit terminologjik fetar shqiptar, dhe ka po atë kuptim, siç ka fjala e përdorur në greqisht dhe latinisht, prandaj do ishte mirë të ringjallet; dhe së dyti, duket sikur e shpreh më mirë kuptimin lingui- stiko-teologjik të koinonia. Fjalët e tjera si pjesëmarrje, shoqëria, bashkësia, ndonëse janë të sakta, japin vetëm një aspekt të koinonia. Ndërsa fjala kungim i përfshin tërë kuptimet e tjera, si pjesëmarrje, ba- shkësi, shoqëri dhe bashkëpërjetim.
Një tjetër çështje në unifikimin e Shkrimit të Shenjtë, në rastin to- në Biblës, është përdorimi i emra- ve. Në botime të ndryshme emrat shkruhen ndryshe. Në traditën orthodhokse dhe katolike kemi disa prej emrave, pavarësisht nga ar- syet, që kanë shqiptime të ndryshme. Tashmë ka ardhur koha që të unifikohen dhe të përcaktohen sa më shumë që të jetë e mundur. Pavarësisht nga preferencat e shu- mëkujt nuk është e lehtë të prano- het diçka që duket si e huaj për një komunitet. Duhet punuar që, duke ruajtur trashëgiminë dhe veçorinë
(vijon nëfaqen 8)
Mbi disa probleme në terminologjinë e teksteve
filozofiko-fetare
I për diorasis termin tejshikim. I Tejshikimi ka një ndryshim të vo- I gël nga termi tjetër asketik (gr. I diakrisis, lat. discerna), i cili tre- ‘ gon më tepër një dhuratë shpirtëro- re që e lejon dikë të dallojë ndër- । mjet tipeve të mendimeve që hyjnë । në mendjen e njeriut. Nëpërmjet । kësaj dhurate, fitohet dallimi i fry- । mërave – domethënë, aftësia për të । dalluar ndërmjet mendimeve apo I vizioneve të frymëzuara nga Perë- | ndia dhe atyre të ardhura nga de- | monët. Për këtë term ne kemi për- | dorur fjalën dallim.
Në këtë paraqitje të shkurtër, । vetëm sa i kemi prekur disa nga । problemet kryesore dhe si përfu- । ndim mund të themi: se qëllimi i । këtij shkrimi nuk është për ta zgji- | dhur problemin, por për ta hapur , I atë, sepse përcaktimi i një termino-
munitetet e krishtera, proces që । … . . · .. . . . . · . … .
r n | Gjithashtujanedy termatekni- logjie, te pranuar nga nje rreth i është në vazhdim dhe për të cilin । . .. . ….. .. . ….. . .. . . …….. r · … ..
r I ke shume te perdorur ne hteraturen | gjere, eshte frut i nje pune dhe di-
dëshiroimë që të ketë sukses. i , ,. . . . ..
J n ! asketike: gr. diakrisis dhe diorasis,
Një tjetër aspekt i rëndësishëm I përkthyer në latinisht e para me është edhe përcaktimi i termave në I togfjalëshin clarus-qartë dhe vide- përkthimet e shkrimeve asketike, j re-shikoj (në gjuhët neolatine chia- ngaqë këto shkrime flasin shpesh : roveggema, clairvoyance etj.) dhe për teknikalitete të përcaktuara ; i dyti me discerna. Në përkthimet qartë. Duke bërë analiza të sofisti- , shqip herë janë përkthyer me të kuara të natyrës dhe psikologjisë : njëjtën fjalë dhe herë me fjalë të njerëzore, ato kanë krijuar një ter- । ndryshme. Mendoj se duhet të për- minologji pothuajse shkencore. | dorim dy fjalë të dalluara qartë, Ashtu si në çdo fushë të shkencës, j ngaqë të dy termat teknikë të litera- si p.sh. në atë të psikologjisë dhe | turës asketike tregojnë dy gjëra të të psikiatrisë, ku tashmë është kri- | ndryshme. Diorasis, clairvoyance, juar një terminologji e përcaktuar, | shpreh atë aftësi apo fuqi mbinaty- ndryshimi i së cilës do të sillte një I rore, dhuratë e hirit të Shpirtit të konfuzion të madh, po ashtu edhe I Shenjtë, që mundëson për të parë në literaturën asketike, përdorimi ■ apo ndjerë objekte ose veprime, që me vend i termave të caktuar është i ndodhin larg në hapësirë apo në i domosdoshëm. Duke u nisur nga j kohë, tej shikimit të zakonshëm disa përkthime, jo direkte të litera- j fizik. Fjala greqisht ka kuptimin e turës asketike, të bëra nga persona ‘ shikimit përmes diçkaje nga di papërgatitjenteologjike, shihetnjë ; përmes dhe orasis shikoj. D.m.th. përdorim jo i saktë i termave, gjë । shikoj përmes, tejshikoj. Edhe në që tradhton përmbajtjen. Do të | gjuhë të tjera ka po atë kuptim. Në
i përkthimet tona ne kemi përdorur