Kisha “Fjetja e
Hyjlindëses së Përmbi-
shenjtë Mari” ose siç
njihet në popull Kisha e
Shën Marisë, konside-
rohet nga tradita popu-
llore dhe nga shumë
autorë, si tempulli më i
vjetër në trevën e Korçës,
si dhe një nga më të
vjetrat në gjithë Shqi-
përinë
Shumë gojëdhëna
tregohen për fillimet e
kësaj kishe. Disa i çojnë
fillimet e saj që nga koha
kur krishterimi ishte i
ndaluar, duke u nisur
edhe nga ekzistenca e
qimitireve të nëndhe-
shme të saj.
Disa të tjera e
lidhnin me ekzistencën e
ndonjë tempulli pagan
në fushën pranë qytetit
të lashtë, që ndodhej në
kodrat pranë. Ndër to, po
përmendim gojëdhënën
më të përhapur, me të
cilën u njohëm nga disa
burime, e cila na thotë:
”Në kohët shumë të
vjetra, në qytetin e vjetër
që ka qenë në ato kohë
pranë Mborjes ishte një
pasanik feudal që kishte
një vajzë shumë të bukur
dhe këtë vajzë ia
kërkuan pushtuesit e ligj
e barbarë të dyndur nga
larg në këto anë. Për ta
shpëtuar vajzën e tij ai e
fshehu në mes të
shelgjishteve, në arat
pranë lumit, atje ku
është sot kisha e Shën
Marisë. Thuhet që ndë-
rtoi dhe një kishëz të nën-
dheshme, që ajo t’i falej
Virgjëreshës Mari, ma
dje thuhet, që i ndërtoi
dhe një dalje të nën-
dheshme në rast rreziku.
Pas largimit të barbarë-
ve, ky feudal ndërtoi në
këtë vend një kishë ku-
shtuar Shën Marisë, e ci
la ia shpëtoi vajzën. Më-
sojmë se kjo gojëdhënë e
ka burimin nga Mesjeta
Kisha “Fjetja e Hyjlindëses
së Përmbishenjtë Mari”
(Bërthama më e vjetër e qytetit të Korçës)
e hershme, në kohën e
dyndjeve sllave.
Pra, siç e përmend
dhe tradita gojore po-
pullore, kisha e Shën
Marisë e ka marrë fo-
rmën si e tillë aty nga
shekulli VII. Shumë
shpejt kjo kishëz do të
fitonte famë ndër ba-
norët përreth kodrave të
Korçës dhe më tutje. Kjo
do të bënte, që gjatë
shek. IX, në kohën kur
edhe këto treva qenë nën
sundimin e carit të madh
bullgar Boris Mihalit, i
cili pranoi krishterimin
orthodhoks si fe për
popujt e tij sllavë, u ri-
ndërtua kisha dhe ma
nastiri i Fjetjes së Hyj-
lindëses së Përmbi-
shenjtë Mari.
Ky manastir, në
këndvështrimin e sotëm
shtrihej nga plepat e
vjetër që ndan sot ish –
kombinatin e trikotazhit
deri tek Banka e Shtetit.
Ai ishte i rrethuar me
mure të trashë e të lartë
në formë kështjelle.
Porta e madhe e mana
stirit ndodhej në cepin
juglindor të rrethimit,
atje ku sot ndodhet Ban
ka e Shtetit.
Në vitet e para të
shekullit XIII, në kohën
e kryqëzatave të tretë
dhe të katërt, të or-
ganizuara nga latinët,
gjatë rrugës për në Kos-
tandinopojë kryqtarët
bënë shkatërrime e
barbarizma dhe në te-
mpujt e Zotit, deri në
rrënime.
Edhe manastiri ynë
i famshëm i Shën Marisë
në këtë periudhë pësoi
një djegie dhe u rrënua.
Por shumë shpejt me
fuqizimin e despotatit të
Epirit të Ri, i cili përfshiu
dhe zonën e Deabolisit të
madh, sot zona e Korçës,
çdo gjë do të ndryshonte.
Në vitin 1225, ky
manastir do të rindër-
tohej për herë të dytë si
manastir dhe për së treti
si kishë, mjaft më i
bukur dhe më i fuqishëm
se më parë. Po gjatë
shekullit XIII do të pi-
kturoheshin me afreske
muret e kishës. Këtë e
faktojnë si personat që i
kanë parë në fillim të
shekullit IX, po ashtu
dhe mbeturinat e afre-
skeve të mbetura deri
vonë në katakombet e
kishës, të cilat cilësohe-
shin si të shekullit XIII,
shekull në të cilin është
bërë rindërtimi.
Fama e këtij manas
tiri, i ngritur buzë kryqë-
zimit të rrugëve, në vend
të hapur fushor, do të rri-
tej përsëri. Vetë ndër-
timi në fushë, në vend të
ekspozuar si rrallë ma-
nastire të tjera, tregon
për shenjtërinë e këtij
(uijon në faqen )
Kisha “Fjetja e Hyjlindëses së Përmbishenjtë Mari”
(vijon nga faqja 9)
vendi. Me invazionet turke ai do
të pësonte dëme e gjymtime të
mëdha, madje një pjesë e te-
rritorit të tij do të kthehej në
varrezë për turqit e më vonë për
komunitetin mysliman të
Korçës.
Le të përmendim disa
autorë, të cilët flasin në lidhje
me këtë kishë. Në librin “Alba
nia” të B. Bobev dhe Th. Kacorri
nga Sofja, përmendet se
tempulli, apo manastiri i parë
në qytetin e Korçës është
ndërtuar gjatë shekullit IX.
Gjithashtu, patrioti e studiuesi
Thimi Mitko shkruan se kjo
kishë i përket kohës kur Barçi
e Mborja ishin qytete në lulë-
zim. Ai na përshkruan të dhëna
faktike gjatë gërmimeve për
rindërtimin e fundit të kësaj
kishe, pasi ai ka qenë vetë i pra-
nishëm në to. Në shkrimet e tij
për qytetin e Korçës ai thotë që
themelet gjigande në kishën e
rindërtuar të Fjetjes së Shën
Marisë, e cila në rindërtimin e
dytë të saj mban datën 1225′,
tregon se ajo kishë ishte një
godinë kolosale. Kurse varrezat
myslimane pranë kishës thuhet
se përfshiheshin brenda terri-
torit të manastirit të Fjetjes së
Shën Marisë para pushtimit
turk (1385), gjë që provohej
edhe nga themelet e vjetra që
gjendeshin rreth varrezës si dhe
copa kolonash prej mermeri, që
ende qëndronin në këmbë në
kohën e Mitkos, duke formuar
portën e manastirit në anën e
këndit jug-lindor të varrezës
myslimane, atje ku sot është
dera e bankës së Shtetit…
…Ai nuk i shpëtoi dot
shkatërrimit ateist të vitit 1967.
Duke parë pikturat e fundit, të
cilat qenë ripikturime të vitit
1928, e cilësuan gabimisht si
kishë të re dhe e vunë në listën e
kishave që duheshin prishur.
Edhe pse specialistë të Akade-
misë së Shkencave ndërhynë për
mosprishjen e saj, ajo me një ngu-
tësi të madhe u rrëzua rrafsh me
tokën, duke kryer një nga krimet
I më të mëdha ndaj kulturës së
këtij qyteti e më gjerë.
Megjithatë, vendi i kësaj
kishe shërbeu si burim fry-
mëzimi shpirtëror e hyjnor për
nënat tona. Ato asnjëherë nuk
e lanë të shuar kandilin dhe
qiririn e kësaj kishe. Natën dhe
fshehurazi ato gërmonin vendin
e themeleve të saj duke ndezur
në to dritën Hyjnore. Edhe pa u
lejuar besimi fetar, vendi i kësaj
kishe u kthye në simbol të rin-
gjalljes së besimit ndaj Zotit. Të
krishterë e myslimanë e shndë-
rruan këtë vend për çdo të enjte,
duke gdhirë e premte, në një
vend që dukej sikur kish marrë
zjarr nga qirinjtë e shumtë. Aq
dritë vezullonte nga këta qirinj
të panumërt, sa dhe neonet e lu-
lishtes dukeshin si të venitur.
Me thonj qytetarët e Korçës
zbuluan një nga qimitiret e saj,
e cila edhe sot mbjell besë e
shpresë te të gjithë njerëzit…
Arben Gjata
Marrë me shkurtime nga
revista ‘Tempulli”, nr. 4