Komb – Glob, Traditë – Përtëritje, E Tashme – E Ardhme
ΧΘΗΝΜ 2001
Tri çështje me rëndësi në çdo kohë
Fjala e mbajtur nga
Kryepiskopi Anastas
gjatë bashkëmeshimit
në Kishën Katedrale të
Athinës, ku për herë të
parë u meshua edhe në
gjuhën shqipe
I
bekuar Perëndia “që tha të
ndrijë drita nga errësira,
është ai që ndriti në zemrat to-
na që të shkëlqejë dija e lavdisë
në personin e Jisu Krishtit” (II
Korint. 4:6). Me ngrohtësi të ve-
çantë drita e pashuar e Trinisë
së Shenjtë ndriçoi përsëri qeni-
en tonë ndërkohë që Delegacio-
ni i Kishës Orthodhokse të Shqi-
përisë pati bekimin për të ba-
shkëmeshuar në këtë Kishë të
Shenjtë, madhështore, me Pri-
matin Perëndinderuar të Ki-
shës Fort të Shenjtë të Greqisë,
Hierarkët e zgjedhur dhe me
Klerin dhe popullin shpresëtar
të saj. “Emri i Zotit qoftë i
bekuar”.
Çdo Liturgji Hyjnore, qoftë
kur kryhet në mjedise të mah-
nitshme, siç është kjo kishë,
qoftë në kisha të thjeshta dhe
të rrënuara – siç e jetuam këto
vite në Shqipëri – qoftë në ka-
sollet e varfëra të Afrikës, ka
të njëjtën madhështi, të përba-
shkët, mistike. Bërthama e saj
mbetet tek përkujtimi i flijimit
të zotit në Darkën Mistike, i
Kryqit, i Ngjalljes, i ngjitjes në
qiej, i Ardhjes së Tij të Dytë me
lavdi; kungimi i trupit dhe i
gjakut të Krishtit, ndriçimi i
qenies sonë me dritën e
pashuar të hirit dhe lavdisë
hyjnore.
Por, kur meshon në Ath i lë,
padashur mendja të shkon Lek
Apostulli i kombeve, i cili foli
në mënyrë më se koherente për
“misterin e Krishtit” (Kol js.
4:3) në Areos Pagos. Aty, ai jo
thesht preku, por dhe përcaktoi
kriteret e përjetshme për zgji-
dhjen e çështjeve që vazhdojmë
të përballojmë edhe sot. Unë po
theksoj tri: Së pari: çështja
komb dhe glob. Së dyti: tradita
kulturore dhe përtëritja e vazh-
dueshme. Së treti: e tashmja
dhe “fundi” për çdo njeri dhe
për mbarë botën.
1. Dimension! dhe perspek-
tiva ekumenike nuk janë diçka
e zbuluar sot me diskutimt t e
shumta rreth globalizimit. Që
në tekstin e shkurtër që na s ell
(vijon në faqen 6)
(vijon nga faqja 1) Komb – Globw Traditë – Përtëritje, E Tashme – E Ardhme
në mënyrë konçize Ungjillor
Llukai, përmenden qartë si
nocione dhe si Qalë, kombi dhe
globi. Perëndia “bëri nga një
gjak gjithë kombet e njerëzve
që të banojnë në gjithë faqen e
dheut, pasi përcaktoi kohët që
u qenë caktuar dhe kufijtë e
vendbanimit të tyre” (Vepr.
17:26). Në epoka të mëvonshme
nuk munguan keqinterpre-
timet e ndryshme të kësaj të
vërtete parësore. Parimi i
vjetër biblik “Lum ai komb që
për Perendi të tij ka Zotin”
(Psalm. 32:12), u interpretua
me kritere nacionaliste, të dala
në shekullin e 19-të.
Apostull Pavli, i cili është
dhe themeluesi i bashkësive
eukaristike të Greqisë, përsë-
riti se “Perëndia që krijoi botën
dhe të gjitha që ndodhen në të”
(varg. 24), Ai “u jep të gjithave
jetë dhe frymë dhe gjithçka;
bëri nga një gjak gjithë kombet
e njerëzve” (varg. 25-26). Të
gjitha kombet bëjnë pjesë në të
njëjtin njerëzim, që u bë nga i
njëjti Krijues. Asnjë komb,
pavarësisht se sa fetar është,
nuk ka ekskluzivitetin në da-
shurinë e pa-
fund të Perë-
ndisë. Madje,
pas flijimit
mbi Kryq dhe
Ngjalljes së
Krishtit, hi-
qet çdo vijë
ndarëse ndërmjet njerëzve dhe
misioni i Kishës së Tij synon që
“kombet të jenë bashkë-
trashëgimtarë, dhe një trup,
dhe bashkëpjesëtarë të
premtimit të tij tek Krishti me
anën e Ungjillit” (Efes. 3:6).
Ndaj, Kisha “e cila është trupi
i Tij, përmbushja e atij që
përmbush çdo gjë në gjithçka”
(Efes. 1:23), përherë ka një
horizont mbarëbotëror dhe ne
në veçanti, si barinjt ashtu dhe
theologët, ftohemi ta forcojmë
këtë gjë në ndërgjegjen e çdo
besimtari dhe të çdo populli.
Gjithçka që kontribuon në
unitetin thelbësor të njerëzve,
duhet mbështetur.
Globalizimi nuk vjen në
ditët e sotme, nga jashtë. Ai ka
mbirë brenda hapësirës së
frymës greke si ekumenizëm
dhe është zhvilluar nën dritën
Asnjë komb, pavarësisht
se sa fetar është, nuk ka
ekskluzivitetin në dashu-
rinë e pafund të Perëndisë.
e Orthodhoksisë. Në vizionin e
saj, Orthodhoksia ka qënë
ekumenike. “Perëndia edhe
tani (dhe kjo zë fill nga kohët
apostolike dhe vjen deri në ditët
e sotme, për të vazhduar në jetë
të jetëve) i porosit të gjithë
njerëzit kudo, që të pendohen”
(v. 30). Perspektiva është mba-
rëbotërore.
Nuk i përket
vetëm një po
pulli, disa nje-
rëzve të zgje-
dhur; “caktoi
ditën në të
cilën do të gjy-
kojë botën me drejtësi” (v. 31).
Ndaj, nuk befasohemi sot
me këtë proçes të afrimit të
popujve dhe të njerëzve. Naty-
sisht, ne shqetësohemi për
drejtimet që mund të marrë
dhe për shfrytëzimin e mbarë
njerëzimit nga grupe indivi-
dësh me interesa të përbashkë-
ta, robër në
motivet e tyre
egocentriste.
Kemi të bëjmë
me një shtrë-
ngatë të mund-
shme. Por, nuk
ka kuptim që
Të vërtetat e mëdka nuk
kërkojnë mbështetje tek
nike. Ato rrënjosen pa
zhurmë dhejapin fryte në
një afat të gjatë.
dikush të thotë se është kundër
furtunës. Ajo që kërkohet është
se si do të përgatitet për të
përballuar shtrëngatën që po
vjen dhe ta drejtojë saktë
anijen në dallgët dhe rrymat e
rrezikshme.
2. Dhe tani, dy fjalë për
çështjen e dytë: Traditë kul-
turore dhe përtëritje e vazh-
dueshme. Apostulli i kombeve,
hapësi i rrugëve të reja, qëndroi
me respekt shpresëtar ndaj
arritjeve të kulturës greke dhe
nuk ngurroi që t’i vendoste ato
në përkujdesjen e Perëndisë, t’i
përfshinte brenda traditës
biblike. “Se
brenda tij
rrojmë, dhe
lëvizim, edhe
jemi; siç e
kanë thënë
dhe disa nga
poetët tuaj; se edhe jemi të një
fare me të” (v. 28). Një referim
i saktë tek Arati (Fenomëne, 5).
Në çastin që Apostull Pavli
guxon të artikullojë propozimin
e krishterë në kryeqytetin e
botës antike shpirtërore, bota
greke, siç kanë theksuar shumë
mendimtarë, kishte përshkuar
një rrugë të
mahnitshme
zhvillimi
shpirtëror,
me anen e vle-
rësimit të
mrekullue-
shëm të fjalës
Gjitkçka që kontribuon në
unitetin thelbësor të
njerëzve, duhet mbështetur
si vlerë universale superiore.
Duke mbërritur, pas një
trajektoreje të ndritur, në
kufirin e arsyes, kishte hisur të
shihte se përtej saj shtrihej
hapësira e paeksplorueshme e
të Parrëfyeshmit. Dhe të
ndërgjegjësohej se në këtë
hapësirë ishte e pamundur që
të depërtonte me forcat e veta.
Në këtë dëshirë të zjarrtë të
brendshme për eksplorime të
reja, për krijimtari të re, vjen
ndërhyrja e Apostull Pavlit.
Deri atëhere, inteligjenca
greke ishte mbështetur dhe
ishte shpalosur në konceptimin
e njeriut si një qenie që
mendon, që ndërgjegjëson
vetveten dhe botën përreth me
zhvillimin e arsyes së tij. Për
Pavlin, kthesa bazë, “pendesa”
e njerëzimit, duhet të bëhet në
drejtimin e dashurisë së
Perëndisë, që është e pakap-
shme për mendjen e njeriut,
dashuri të cilën e zbuloi Jisu
Krishti. “Kohët e padijes
Perëndia nuk i vuri re, dhe tani
i porosit të gjithë njerëzit kudo
që të pendohen” (v. 30). Nevoja
e pendesës do të mbetet gjithnjë
një burim i vazhdueshëm
përtëritjeje. Për Apostull Pavlin
kriter përfundimtar mbetet
pikërisht Jisui i Kryqëzuar dhe
i Ngjallur së
vdekuri, në
bazë ë she-
mbullit dhe të
doktrinës të
të cilit Perë-
ndia “do të
gjykojë botën me drejtësi.
Pavli nuk u shqetësua nëse
buzëqeshën dhe u tallën me
mesazhin e tij revolucionar.
Apostulli mbolli mu në zemër
të botës së kulturuar antike një
të vërtetë. Ai e dinte se ajo
fshihte një dinamikë mahnitëse
zhvillimi dhe qytetërimi. As
nuk mendoi fare që ta
impononte atë politikisht apo
ushtarakisht, siç do të vepronte
më vonë, pas 7 shekujsh, një
tjetër krijues feje. Të vërtetat
e mëdha nuk kërkojnë mbë-
shtetje teknike. Ato rrënjosen
pa zhurmë dhe japin fryte në
një afat të gjatë. Detyrë e
Kishës do të mbetet gjithnjë që
ajo të jetë mbartëse e së vër-
tetës dhe e jetës më Krishtin,
pa asnjë tendencë agresiviteti,
siç ndodh në sisteme të tjera
fetare.
3. Çdo Liturgji Hyjnore na
rivendos në perspektivën që ka
përcaktuar Pavli lidhur me “të
tashmen” dhe “fundin e botës”;
me thënien “edhe tani” dhe
“ditën që do të gjykojë botën”.
E tashmja personale, e tashmja
e popullit tonë, e rajonit tonë, e
botës, na përket drejtpërsë-
drejti. Dhe Bashkësia Euka-
ristike, e mbledhur në emrin e
Krishtit më Shpirtin e Shenjtë,
ftohet që të japë gjënë më të
çmuar që ka.
Orthodhoksia duhet të mbe-
tet mbartëse e lirisë shpirtëro-
re, ngushëllimit dhe shpresës
në botën e sotme; njeridashëse
në kuptimin fillestar të termit.
E mbushur me dhembshuri dhe
dashuri pa hipokrizi për çdo
njeri, sidomos për atë njeri që
ndodhet në nevojë dhe në trish-
tim, pavarësisht nga prejar-
dhja, raca, ngjyra, seksi, bindja
fetare; për njeriun që i bëhen
padrejtësi ose që persekutohet
për shkak të ndryshimeve
shoqërore apo kulturore; duke
mbështetur pa rezerva bara-
zinë ndërmjet të gjithë njerëzve
dhe detyrën e vëllazërimit. Ajo
ftohet që të bëhet mbrojtëse për
çdo njeri, madje edhe për
mekatarin dhe “vëllanë më të
vogël”, të cilin njërëz të fuqi-
shëm në vende të ndryshme
dhe nga pozita të ndryshme e
nënvleftësojnë dhe
përbuzin. Orthodhoksia
është zotuar për të thek-
suar vlerën dhe bukurinë
e jetës së shenjtë dhe për
të kultivuar persona të
lirë, që me moralin,
karakterin dhe frymën e
tyre krijuese, lartësojnë
vetveten dhe shoqërinë.
Në trazirat e ndry
shme, në rivendosjet
mbarëbotërore shoqërore
dhe politike, që na
trembin, vështrimi ynë
qetësohet ndërsa është
drejtuar nga fundi, drejt
sigurisë se historia nuk
zhvillohet në mungesë të
Atij, të Cilit i është dhënë
“çdo pushtet në qiell e mbi
dhë” (Matt. 28:18) dhe që
do të vijë “të gjykojë
botën me drejtësi”. Ne të
krishterët për asnjë arsye nuk
duhet të mashtrohemi nga
metoda e kundërshtarit, nga
agresiviteti dhe ndjenja e
hakmarrjes, por duhet që
përherë të jemi faktorë
drejtësie.
Emri tjetër i
drejtësisë
quhet zhvi-
llim, zhvillim
për të gjithë,
brenda vendit
dhe jashtë ve
ndit. Greqia
ka zënë sot një
vend të privi-
legjuar në
Ballkan dhe,
madje, edhe
në botë; prej
20 shekujsh pret bamirësitë e
Perëndisë sa shumë pak vende
të tjera; por, çdo dhuratë e
Perëndisë jepet për përmbu-
shjen e detyrës së dashurisë
dhe të drejtësisë ndaj të tjerëve
që u janë privuar. “Kujtdo që i
është dhënë shumë, do t’i
kërkohet shumë, dhe atij që i
janë besuar shumë, do t’i kërko-
hen më tepër” (Lluk. 12:48).
* * *
Kisha Orthodhokse që u
zhvillua në hapësirën e shtetit
të sotëm grek, ka nxjerrë
Orthodhoksia duhet të
mbetet mbartëse e lirisë
shpirtërore, ngushëllimit
dhe shpresës në botën e
sotme…
… pavarësisht nga pre-
jardhja, raca, ngjyra,
seksi, bindja fetare; për
njeriun që i bëhenpadrej-
tësi ose që persekutohet
për shkak të ndryshimeve
shoqërore apo kulturore.
vazhdimisht imitues të
Apostull Pavlit. Një figurë e
tillë e shkëlqyer ka mbështetur
Orthodhoksinë në vite errësire
të thellë, në krahinat ku
shtrihet shteti i sotëm shqiptar.
Shën Kozmai i Etolisë, i cili,
duke qënë
besnik ndaj
frymës dhe
moralit hiera-
postolik të
Apostullit të
kombeve, ka
përkthyer në
kushte të tjera
dhe në epoka
të tjera tra-
ditën aposto-
like. Ai nuk
qëndroi në
përgjithësime.
Ka ecur, e ka dashur, e ka
organizuar Orthodhoksinë në
vende të ndryshme të Ballka-
nit, sidomos në krahina ku
vendoseshin kufijtë midis
Orthodhoksisë dhe Islamit.
Mësimi, shembulli i ndritur
dhe martirizimi i tij fuqizuan
besimin në zemrat e të gjithë
atyre që duruan trysninë nga
persekutimet e njëpasnjëshme.
Por, persekutimi më i ashpër, i
cili çrrënjosi çdo strukturë
kishtare, u bë gjatë viteve 1967
-1990. Fatmirësisht, me hirin
e Perëndisë, me iniciativën e
Patrikanës Ekumenike, Kisha
Autoqefale e Shqipërisë gjatë
dhjetëvjeçarit të fundit, u rilind
dhe, me mbështetjen e saj
prindërore, zuri vendin që i
takonte në Orthodhoksinë e
mbarë botës.
Gjatë kësaj vizite të parë të
një Delegacioni të Kishës së
Shqipërisë në Kishën Fort të
Shenjtë të Greqisë, menduam
që në vend të çdo gjëje tjetër, të
sjellim gjënë më të çmuar që
kishim: diçka nga Lipsani i
shënjtë i Shën Kozmait. Sjellja
shpresëtare e një Lipsani të
Shenjtë në vendin ku lindi
Shën Kozmai i Etolisë, është
shprehje mirënjohjeje dhe
shprese. Ne shpresojmë se
shumë pelegrinë do të frymë-
zohen nga fizionomia e shenjtë
e tij dhe do të marrin vendimin
për të imituar shembullin e tij,
duke braktisur komoditetin
dhe ngurrimet, për të përkra-
hur të munduarit dhe të uri-
turit për të vërtetë dhe dashuri,
kudo në këtë tokë. Natyrisht,
pa harruar të gjithë ata që kanë
pranë, ose relativisht afër.
Fortlumturi, pranoni edhe
një herë falenderimet tona të
përzemërta për ditët e bekuara,
të cilat na falët me rastin e
kësaj vizite paqësore. Thellë-
sisht, të gjithë sa bëjmë pjesë
në delegacionin e Kishës Ortho
dhokse të Shqipërisë, urojmë që
Shpirti i Tërëshenjtë të
ndriçojë gjithnjë me-
ndimin Tuaj, të udhë-
heqë vendimet Tuaja, të
përkrahë veprimet Tuaja
dhe të shenjtërojë gjithë
jetën Tuaj, që ta udhë-
hiqni popullin e vyer të
Kishës së Greqisë në një
prani dhe veprimtari
krijuese në këto ditë
kritike që jetojmë, edhe
në epokën që po vjen.
Lutja jonë përmblidhet
në fjalët e Psalmistit: “O
Zot, me dritën e fytyrës
Tënde ecin dhe përherë
do të gëzojnë në emrin
Tënd dhe do të mburren
me drejtësinë Tënde”
(Psalm. 88:16-17).