Στα ανάκτορα της Κωνσταντινούπολης, ένας νέος ράφτης από τη Μεσσηνία αρνήθηκε τον Χριστό και έγινε για έξι χρόνια μαθητής των σουλτανικών δασκάλων. Έπειτα, ο ίδιος νέος γύρισε πίσω και ζήτησε με δάκρυα να χύσει το αίμα του για την πίστη που είχε προδώσει. Ο μικρός Θεόδωρος γεννήθηκε στο χωριό Ζαπάντι, τη σημερινή Καλόβρυση της Καλαμάτας, από ευλαβείς γονείς, τον Νικόλαο και την Κύρω.

Νέος ακόμη βρέθηκε στη Βασιλεύουσα, για να μάθει τη ραπτική τέχνη κοντά σε έναν σκληρό αφέντη που τον ταλαιπωρούσε. Η σωματική του ομορφιά τράβηξε την προσοχή των μουσουλμάνων, οι οποίοι με κολακείες και τιμές τον έπεισαν να αλλαξοπιστήσει. Τον περιποιήθηκαν με πολλή φροντίδα και τον δίδαξαν τουρκικά και αραβικά μέσα στα βασιλικά ανάκτορα της πόλης.

Όμως οι πολλές μελέτες των βιβλίων άνοιξαν μέσα του δρόμο μετανοίας προς τον αληθινό Θεό. Θυμήθηκε την πίστη που είχε αρνηθεί και με τύψεις βαριές αποφάσισε να επιστρέψει κοντά στον Χριστό. Παρακαλούσε την Αγία Τριάδα να τον δυναμώσει, ώστε να μην κλονιστεί ξανά από τους φόβους και τις δυσκολίες.

Με ψυχή φλογισμένη από μετάνοια ο Θεόδωρος άρχισε να περιπλανιέται σε πολλούς τόπους, αναζητώντας πνευματικό οδηγό. Έφτασε ως τη Βενετία, όπου ποίμαινε τότε ο σοφός μητροπολίτης Φιλαδελφείας Γαβριήλ Σεβήρος, λαμπρή μορφή της εποχής. Η αριστοκρατία των Ενετών τιμούσε τον ιεράρχη ως άριστο κυβερνήτη του ελληνικού γένους και του είχε εμπιστευθεί τη φροντίδα των ομογενών.

Ο άγιος εκείνος αρχιερέας τον δίδαξε με υπομονή, τον στήριξε στις τύψεις και τον νουθέτησε με αγάπη πατρική. Έπειτα τον έκειρε μοναχό και του έδωσε το νέο όνομα Θεοφάνης, σφραγίζοντας την επιστροφή του στην Εκκλησία. Του εξήγησε πως η τέλεια ολοκλήρωση της μετανοίας του θα ήταν να μαρτυρήσει για τον Χριστό, τον οποίο είχε αρνηθεί.

Ο νέος μοναχός δέχτηκε τον λόγο με συγκίνηση και πήρε την απόφαση να γυρίσει στην πατρίδα του. Οπλισμένος με αρχιερατικές ευχές, με θεϊκή δύναμη και θερμή πίστη, ξεκίνησε για το ποθούμενο μαρτύριο. Στην καρδιά του φλεγόταν η επιθυμία να ξεπλύνει με αίμα την παλιά του άρνηση, χωρίς πλέον δισταγμό.

Από την Κωνσταντινούπολη, όπου δεν κατάφερε να μαρτυρήσει, ο Θεοφάνης κατέβηκε στην Αθήνα με νέα τόλμη. Έπειτα από τριήμερη προσευχή παρουσιάστηκε ο ίδιος στον δικαστή και ομολόγησε δημόσια τον Χριστό. Αποκήρυξε επίσημα την παλιά του άρνηση, όμως ο δικαστής δεν τον άκουσε και τον έδιωξε με περιφρόνηση.

Στη συνέχεια προχώρησε στην Εύβοια και έπειτα στη Λάρισα, προκαλώντας τους δικαστές να τον στείλουν στο μαρτύριο. Ο άγριος δικαστής της Λάρισας έδωσε διαταγή να τον μαστιγώσουν με σκληρότητα εξακόσιες φορές αλύπητα. Μέσα από τις βαθιές πληγές του ο μάρτυρας ευχαριστούσε τον Θεό και ένιωθε χαρά πραγματική.

Έλεγε πως κάποιος άλλος υπέφερε για χάρη του και όχι ο ίδιος μέσα στις βασάνους. Με την προσευχή του οι πληγές του έκλεισαν θαυμαστά και έφυγε για το Άγιον Όρος. Εκεί συνάντησε ενάρετους γέροντες και πνευματικούς, που τον στερέωσαν με τις ευλογίες και τις θερμές ευχές τους.

Στη μονή Βατοπαιδίου γνώρισε τον ιεροδιάκονο Συνέσιο, ο οποίος έμελλε να γίνει βιογράφος και υμνογράφος του αργότερα. Ενισχυμένος από τους πατέρες του Άθωνα, ο μάρτυρας γύρισε πάλι στην Κωνσταντινούπολη για την εκπλήρωση του πόθου του. Εκεί τον περίμενε ο νέος του πνευματικός Ευθύμιος, που τον προετοίμασε κατάλληλα για τη μεγάλη του δοκιμασία.

Κοινώνησε των αχράντων μυστηρίων και μετά από ολονύκτια προσευχή πορεύτηκε με τόλμη στο δικαστήριο. Εκεί ομολόγησε με όλη τη δύναμη της ψυχής του τον σταυρωθέντα και αναστάντα Χριστό ως μόνο αληθινό Θεό. Δήλωσε ανοιχτά τη μετάνοιά του για την παλιά εκτροπή στη μουσουλμανική θρησκεία, χωρίς κανέναν φόβο.

Ο δικαστής, θυμωμένος και ταραγμένος, έδωσε εντολή να τον φυλακίσουν αμέσως, για να σκεφτεί τη χειρότερη τιμωρία. Οι φρουροί τον οδηγούσαν στη φυλακή με ειρωνείες, κλωτσιές και βαριά ραπίσματα στο πρόσωπο. Όταν τον κάλεσαν ξανά, ο μάρτυρας μίλησε με ευφράδεια, λογική και αποδείξεις πειστικές.

Επέμενε ότι αμάρτησε φρικτά μέσα στην ασέβεια και τώρα χαιρόταν για την επιστροφή του στον Χριστό. Ο δικαστής τότε διέταξε να τον μαστιγώσουν επτακόσιες φορές και να τον κλείσουν δεμένο στη φυλακή. Μέσα στη φυλακή οι δεσμοφύλακες τον βασάνιζαν συνέχεια με διάφορα και βαριά μαρτύρια.

Τον ειρωνεύονταν και τον προκαλούσαν να κάνει κάποιο θαύμα μπροστά τους, για να πιστέψουν. Ο άγιος προσευχόταν με γαλήνη στον Χριστό, τον ήλιο της δικαιοσύνης, και την Υπεραγία Θεοτόκο. Μετά από τρεις ώρες προσευχής, μόλις είπε το «αμήν», έγινε μεγάλος σεισμός στον τόπο.

Τα θεμέλια της φυλακής συγκλονίστηκαν και μέσα στη νύχτα όλος ο χώρος έλαμψε από υπερουράνιο φως. Ο μάρτυρας στεκόταν λυμένος από τα δεσμά του, φωτεινός και χαρούμενος, και δόξαζε τον Θεό. Οι σκληροί βασανιστές του μεταβλήθηκαν από άγρια θηρία σε ήμερα πρόβατα μέσα σε λίγη ώρα.

Έπεφταν στα πόδια του, ζητούσαν συγχώρεση και τον ικέτευαν να τους ελεήσει για όσα κακά τους έκαναν. Μερικοί μάλιστα, ακούοντας την ωραία διδασκαλία του οσιομάρτυρα, πίστεψαν με όλη την ψυχή τους στον Χριστό. Όταν οι άρχοντες έμαθαν τα γενόμενα, τον κάλεσαν εκ νέου στο δικαστήριο για απολογία.

Ο μάρτυρας προσήλθε άφοβος, αδιαφορώντας για τις απειλές κατά της ζωής του και για τις υποσχέσεις των ισχυρών. Του πρόσφεραν ζωή πολυτελή και άνετη αν αρνιόταν εκ νέου τον Χριστό, αλλά εκείνος αρνήθηκε σταθερά. Υποστήριξε με δύναμη τη χριστιανική πίστη ως μόνη αληθινή και διέλυσε τα ανόητα επιχειρήματα των δικαστών.

Στηλίτευσε με παρρησία τη μεγάλη άγνοιά τους, χωρίς να φοβηθεί τίποτε από όσα μπορούσαν να του κάνουν. Οι δικαστές απογοητεύτηκαν από την υπομονή και την επιμονή του γενναίου αθλητή του Χριστού. Και οι ίδιοι οι βασανιστές παραξενεύονταν, βλέποντάς τον να χαίρεται μέσα στις τιμωρίες που του επέβαλλαν.

Αποφάσισαν λοιπόν να τον βασανίσουν φρικτότερα και να τον θανατώσουν με τρόπο παραδειγματικό. Τον ανασκολόπισαν και έγδαραν λωρίδες από το στήθος και την πλάτη του. Έπειτα τον ανέβασαν επάνω σε μουλάρι και τον περιέφεραν στους δρόμους της Πόλης για εξευτελισμό.

Τέλος τον κρέμασαν σε τσιγγέλια που διαπέρασαν το σώμα του, καταξεσκίζοντάς τον και ματώνοντάς τον. Μέσα στους φρικτούς πόνους ο άγιος έμενε ατάραχος και προσευχόταν θερμά στην Αγία Τριάδα. Την ευχαριστούσε εγκάρδια που τον αξίωσε του ποθουμένου και ζητούσε να φανεί κάποιο σημείο στους απίστους.

Μετά την προσευχή του κατέβηκε από τον ουρανό ένα ολόλευκο πτηνό, που έμοιαζε με περιστέρι. Στη θέα του ο μάρτυρας γέμισε χαρά, ενώ όλοι οι παρόντες έμειναν απορημένοι και έκπληκτοι μπροστά στο θαύμα. Οι Τούρκοι έλεγαν μεταξύ τους πως αληθινός Θεός είναι ο Χριστός που κηρύττει ο μάρτυρας.

Το πτηνό έμεινε εκεί τρεις ώρες και μετά αναχώρησε προς τα ύψη, ενώ ο τόπος σκοτείνιαζε. Ο άγιος φώναξε όπως ο Χριστός επάνω στον σταυρό τη βαριά λέξη «διψώ». Οι δήμιοι άρπαξαν την ευκαιρία και τον πείραζαν, λέγοντας πως θα του δώσουν νερό αν αρνηθεί την πίστη.

Εκείνος όμως απάντησε ήρεμα πως τον δροσίζει ο ίδιος ο Χριστός και διψά μόνο τη σωτηρία. Η ψυχή του ήταν πλημμυρισμένη από ουράνια αγαλλίαση και ανέγγιχτη από τους ανθρώπινους πειρασμούς. Μέσα στη νύχτα που ακολούθησε σηκώθηκαν δυνατές βροντές και αστραπές γύρω από τον τόπο του μαρτυρίου.

Ουράνιο φως τύλιξε το καταταλαιπωρημένο σώμα του ένδοξου νεομάρτυρα μπροστά σε όλους τους παρισταμένους. Οι Τούρκοι θαύμαζαν και διακήρυσσαν φανερά πως μόνη η ευσέβεια των χριστιανών είναι καθαρά αληθινή. Τότε οι δήμιοι φοβήθηκαν μήπως ο λαός προσχωρήσει στον Χριστό από τα θαυμαστά σημεία που έβλεπε.

Με αγριότητα άρπαξαν ό,τι αιχμηρό αντικείμενο βρήκαν μπροστά τους και έγδαραν βάρβαρα το πρόσωπο του μάρτυρα. Του έβγαλαν επιπλέον τα μάτια, ολοκληρώνοντας τη φρικτή κακοποίηση του τιμίου σώματός του. Ο άγιος εξέπνευσε και παρέδωσε το πνεύμα στον Πλάστη του, που τόσο πολύ αγάπησε.

Έπειτα οι ευλαβείς χριστιανοί έδωσαν δώρα και χρήματα στους δημίους, για να πάρουν τα τίμια λείψανα. Μάζεψαν με προσοχή το άγιο αίμα του και το φύλαξαν μέσα σε αγγεία ως πολύτιμο θησαυρό. Τα ιερά λείψανα έγιναν αμέσως πηγή πολλών θαυμάτων σε όσους πλησίαζαν με πίστη και ευλάβεια.

Χωλοί, λεπροί, δαιμονισμένοι και ανίατα ασθενείς θεραπεύονταν, όταν προσκυνούσαν τα λείψανα και επικαλούνταν τη βοήθεια του μάρτυρα. Όσοι όμως από τους δημίους πρωτοστάτησαν στην κατακρεούργησή του είχαν τέλος αξιοθρήνητο και φρικτό. Άλλοι τυφλώθηκαν, άλλοι έχασαν τα λογικά τους και μανιασμένοι πνίγηκαν στη θάλασσα από την παραφροσύνη.

Άλλων τα χέρια ξεράθηκαν και ο καθένας απέλαβε τη δίκαιη τιμωρία για την παρανομία του. Ορισμένοι όμως μετάνιωσαν, επικαλέστηκαν τον άγιο και έγιναν μάρτυρες των θαυμάτων και κήρυκες της πίστεως. Έτσι αναδείχθηκε η δύναμη της Εκκλησίας, που γεννά αγέρωχες ιερές μορφές, όπως τον γενναίο Θεοφάνη.

Το μαρτύριό του τοποθετείται από την παράδοση του αγίου Νικοδήμου την όγδοη Ιουνίου του χιλίοστού πεντακοσιοστού πεντηκοστού ένατου έτους. Όμως ο σοφός αγιολόγος Παναγιώτης Πάσχος μετέθεσε το γεγονός στο έτος χίλια πεντακόσια ογδόντα οκτώ. Αυτό στηρίζεται σε κώδικες του Παναγίου Τάφου και της Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου, που συμφωνούν με τα χρόνια του Γαβριήλ Σεβήρου.