Μέσα από τη γη και το νερό, ένα ολόκληρο σώμα αναδύθηκε ακέραιο, μαζί με τα ίδια του τα ρούχα ανέπαφα. Ο ίδιος ο Όσιος Σέργιος εμφανίστηκε σε έναν ευσεβή λαϊκό και ζήτησε να σταματήσει η μακρά παραμονή του μέσα στο χώμα. Η εύρεση των τιμίων λειψάνων του μεγάλου ηγουμένου του Ραδονέζ έγινε στις πέντε Ιουλίου του χιλίων τετρακοσίων είκοσι δύο, όταν ηγούμενος της μονής ήταν ο Όσιος Νίκων.

Λίγα χρόνια πριν, το χίλια τετρακόσια οκτώ, η περιοχή της Μόσχας είχε δεχθεί την επιδρομή των Τατάρων του Εδιγέι, και η μονή της Αγίας Τριάδος είχε λεηλατηθεί και παραδοθεί στις φλόγες. Οι μοναχοί, με επικεφαλής τον Νίκωνα, κατέφυγαν στα δάση και πρόλαβαν να σώσουν εικόνες, ιερά σκεύη και βιβλία που συνδέονταν με τη μνήμη του Σεργίου. Λίγο πριν την επιδρομή, ο Όσιος είχε φανερωθεί σε όραμα στον μαθητή και διάδοχό του και τον προετοίμασε για όσα έρχονταν.

Του είπε ότι η δοκιμασία δεν θα κρατούσε πολύ και ότι η μονή θα ανθούσε ξανά μέσα από τις στάχτες της. Όταν αποφασίστηκε να κτιστεί νέος ναός της Αγίας Τριάδος στη θέση του παλαιού ξύλινου, ο οποίος είχε καθιερωθεί στις είκοσι πέντε Σεπτεμβρίου του χιλίων τετρακοσίων δώδεκα, ο Όσιος Σέργιος εμφανίστηκε ξανά σε ευλαβή πιστό. Του ζήτησε να μεταφέρει στον ηγούμενο και στους αδελφούς ένα παράπονο, γιατί τόσο καιρό τον άφηναν μέσα στο χώμα και στο νερό που στένευε το σώμα του.

Καθώς οι εργάτες έσκαβαν τα θεμέλια του νέου καθολικού, αποκαλύφθηκαν τα άφθαρτα λείψανα του Οσίου και ανασύρθηκαν με δέος. Όλοι θαύμασαν που όχι μόνο το σώμα, αλλά και τα ενδύματά του παρέμεναν ανέπαφα, παρότι νερό περιέβαλλε τον τάφο του. Μέσα σε μεγάλο πλήθος πιστών και κληρικών, παρουσία του πρίγκιπα Γιούρι Ντμίτριεβιτς του Ζβενιγκόροντ, γιου του Δημητρίου του Ντονσκόι, τα ιερά λείψανα τοποθετήθηκαν προσωρινά στον ξύλινο ναό.

Με την καθιέρωση του πέτρινου καθολικού της Αγίας Τριάδος, το χίλια τετρακόσια είκοσι έξι, τα λείψανα μεταφέρθηκαν εκεί, όπου παραμένουν ως σήμερα και αγιάζουν τη μονή. Όλα τα νήματα της πνευματικής ζωής της Ρωσικής Εκκλησίας συγκλίνουν προς τον μεγάλο άγιο και θαυματουργό του Ραδονέζ. Από τη μονή της Αγίας Τριάδος, που εκείνος θεμελίωσε, ξεχύνονται σε όλη την Ορθόδοξη Ρωσία ρεύματα χάριτος και πνευματικής ζωής.

Η συνήθεια να αφιερώνονται ναοί στην Αγία Τριάδα μέσα στη ρωσική γη ξεκίνησε από την ισαπόστολο Όλγα, η οποία ανήγειρε τον πρώτο τέτοιο ναό στο Πσκοφ. Έπειτα ακολούθησαν παρόμοιες εκκλησίες στο Μεγάλο Νόβγκοροντ και σε άλλες πόλεις του ρωσικού κράτους. Η συμβολή όμως του Οσίου Σεργίου στη θεολογία της Αγίας Τριάδος υπήρξε καθοριστική και βαθύτατη.

Ο ταπεινός αυτός μοναχός έβλεπε με τα πνευματικά μάτια του ασκητή τα μυστήρια της θεολογίας και ζούσε την προσευχητική άνοδο προς τον Τριαδικό Θεό. Γνώριζε από προσωπική εμπειρία το μυστήριο της Ζωοποιού Τριάδος, αφού στη ζωή του ενώθηκε με τον Θεό και έγινε κοινωνός της θείας ζωής. Έφθασε όσο επιτρέπεται σε άνθρωπο στο μέτρο της θεώσεως και έγινε αληθινός κατά χάριν μέτοχος της θείας φύσεως.

Ο Αββάς Σέργιος, τηρώντας σε όλα τις εντολές του Χριστού, ανήκει στη χορεία των αγίων στις ψυχές των οποίων κατασκήνωσε η Αγία Τριάδα. Έγινε ο ίδιος κατοικητήριο της Τριάδος και όσους πλησίαζαν τον ανύψωνε σε κοινωνία μαζί Της. Με τους μαθητές και τους συνομιλητές του πλούτισε τη ρωσική και την οικουμενική Εκκλησία με νέα γνώση και θεωρία της Ζωοποιού Τριάδος.

Στην πνευματική σύναξη της Ρωσίας μέσα στην ενότητα και την αγάπη, ο ιστορικός μόχθος του έθνους έγινε ναός της Αγίας Τριάδος, για να νικηθεί ο φόβος της μισητής διχόνοιας. Η λατρεία της Αγίας Τριάδος, με τις μορφές που χάραξε ο ηγούμενος του Ραδονέζ, έγινε ένα από τα βαθύτερα γνωρίσματα της ρωσικής εκκλησιαστικότητας. Στη διδασκαλία του, η Τριάδα δεν είναι μόνο τελειότητα αιώνιας ζωής αλλά και πρότυπο για τον άνθρωπο.

Η θεολογική ενόραση του Οσίου αποτυπώθηκε στη θαυματουργή εικόνα της Αγίας Τριάδος, που ζωγράφισε ο μαθητής του Ανδρέας Ρουμπλιόφ με την ευλογία του Οσίου Νίκωνος. Η Σύνοδος του Στόγκλαβ, το έτος χίλια πεντακόσια πενήντα ένα, καθιέρωσε την εικόνα αυτή ως υπόδειγμα κάθε μεταγενέστερης απεικόνισης της Τριάδος. Η μισητή διχόνοια και οι ταραχές του κόσμου ξεπεράστηκαν μέσα από την κοινοβιακή μοναστική ζωή, την οποία φύτεψε ο Όσιος Σέργιος σε όλη τη Ρωσία.

Οι μοναχοί, νικώντας μαζί με τον Σωτήρα την αμαρτία του διχασμού και απαρνούμενοι το ίδιον θέλημα, αποκαθιστούσαν την αρχική ενότητα της ανθρώπινης φύσεως κατά τη διδασκαλία του Μεγάλου Βασιλείου. Η μονή του Οσίου έγινε για τη Ρωσική Εκκλησία πρότυπο ανανέωσης και αναγέννησης. Εκεί διαμορφώθηκαν άγιοι μοναχοί που μετέφεραν τα γνωρίσματα της αληθινής οδού του Χριστού σε μακρινές περιοχές.

Η σχολή του Οσίου, μέσα από τα μοναστήρια που ίδρυσαν εκείνος, οι μαθητές του και οι μαθητές των μαθητών του, αγκάλιασε ολόκληρη τη ρωσική γη. Ένα τέταρτο από όλα τα ρωσικά μοναστήρια ιδρύθηκαν από τον Αββά Σέργιο ή τους μαθητές του. Ο λαός τον ονόμαζε ηγούμενο της ρωσικής γης.

Ο Νίκων και ο Μιχαήλ του Ραδονέζ, ο Σύλβεστρος του Ομπνόρα, ο Στέφανος του Μαχρίστς, ο Αθανάσιος του Σερπούχοφ, ο Σάββας του Στοροζέφσκ, ο Κύριλλος της Λευκής Λίμνης και πολλοί άλλοι υπήρξαν μαθητές και συνομιλητές του θαυμαστού Γέροντα. Η Εκκλησία τιμά ακόμη και άλλους μαθητές και συνασκητές του Οσίου, που δεν αναφέρονται ξεχωριστά στο εορτολόγιο. Πρώτος έφθασε κοντά στον Σέργιο, στον λόφο του Μάκοβετς, ο Γέροντας Βασίλειος ο Ισχνός, ο οποίος ονομάστηκε έτσι λόγω της ασύγκριτης νηστείας του.

Δεύτερος ήρθε ο μοναχός Γιακούτα, απλός χωρικός, που πέρασε χρόνια ολόκληρα σε σκληρές υπακοές χωρίς γογγυσμό. Μεταξύ των μαθητών συγκαταλέγονταν και ο διάκονος Ονήσιμος με τον υιό του Ελισσαίο, συμπατριώτες από το Ραδονέζ. Όταν συγκεντρώθηκαν δώδεκα μοναχοί και υψώθηκε ψηλός φράκτης γύρω από τα κελιά, ο Αββάς όρισε τον Ονήσιμο πυλωρό.

Στη σκιά της μονής έζησε τα τελευταία του χρόνια ο ηγούμενος Μητροφάνης, ο οποίος είχε κουρέψει τον ίδιο τον Σέργιο μοναχό και τον είχε καθοδηγήσει. Το χίλια τριακόσια πενήντα επτά ήλθε από το Σμολένσκ ο Αρχιμανδρίτης Σίμων, αφήνοντας τη θέση του προεστώτος για να γίνει απλός υποτακτικός. Ο μακάριος Γέροντας Ισαάκ ο Σιωπηλός ανέλαβε με ευλογία του Αββά το έργο της προσευχητικής σιωπής.

Μία μόνο φορά μίλησε, για να μαρτυρήσει ότι είδε άγγελο Κυρίου να συλλειτουργεί με τον Σέργιο στη θεία Λειτουργία. Ένας ακόμη μάρτυρας της χάριτος ήταν ο εκκλησιάρχης Σίμων, που είδε ουράνιο πυρ να κατέρχεται στα Τίμια Δώρα και τον άγιο του Θεού να κοινωνεί το πυρ χωρίς να καεί. Αργότερα, στα χρόνια του ηγουμένου Νίκωνος, έζησε ο Γέροντας Επιφάνιος, που η Εκκλησία ονόμασε Σοφό για τη βαθιά μάθηση και τα πνευματικά του χαρίσματα.

Εκείνος συνέταξε τον Βίο του Οσίου Σεργίου και του συνομιλητή του Στεφάνου του Περμ, καθώς και διήγηση για τον μέγα ηγεμόνα Δημήτριο τον Ντονσκόι. Ο Βίος, γραμμένος είκοσι έξι χρόνια μετά την κοίμηση του Οσίου, ξαναδουλεύτηκε αργότερα από τον αγιορείτη Παχώμιο τον Σέρβο, τον Λογοθέτη. Στον Όσιο Σέργιο, ως σε ακένωτη πηγή προσευχής και χάριτος, έτρεχαν πάντοτε χιλιάδες πιστοί.

Ζητούσαν διδαχή και θεραπεία, παρηγοριά και ελπίδα. Καθένας που προσέρχεται με πίστη στα θαυματουργά λείψανά του δέχεται ίαση, ανανέωση και δύναμη. Όμως ο Όσιος δεν χάριζε μόνο πνευματικά δώρα.

Έλαβε από τον Θεό τη χάρη να υπερασπίζεται και τη ρωσική γη από τους εχθρούς, με τις προσευχές και τις θαυμαστές παρουσίες του στις κρίσιμες ώρες του έθνους. Με τις προσευχές του στάθηκε δίπλα στον στρατό του Δημητρίου του Ντονσκόι κατά τη μάχη του Κουλίκοβο και ευλόγησε τους μοναχούς του Αλέξανδρο Περεσβέτ και Ανδρέα Οσλιάμπη να πολεμήσουν. Υπέδειξε στον Ιβάν τον Τρομερό πού να κτίσει το φρούριο του Σβιγιάζσκ και βοήθησε στη νίκη κατά του Καζάν.

Κατά την πολωνική εισβολή, εμφανίστηκε σε όνειρο στον Κοσμά Μίνιν από το Νίζνι Νόβγκοροντ και τον προέτρεψε να συγκεντρώσει στρατό για την απελευθέρωση της Μόσχας. Όταν, το χίλια εξακόσια δώδεκα, η λαϊκή στρατιά του Μίνιν και του Ποζάρσκι κίνησε για την πρωτεύουσα, ευνοϊκός άνεμος ανέμιζε τα ορθόδοξα λάβαρα. Στην ίδια εποχή ανήκει και η ηρωική πολιορκία της Λαύρας.

Για ενάμισι χρόνο, από τις είκοσι τρεις Σεπτεμβρίου του χιλίων εξακοσίων οκτώ έως τις δώδεκα Ιανουαρίου του χιλίων εξακοσίων δέκα, οι Πολωνοί απέκλεισαν τη μονή. Με τις πρεσβείες της Θεοτόκου και του Οσίου Σεργίου, αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν ντροπιασμένοι, ενώ ο αρχηγός τους Λισόφσκι βρήκε σκληρό τέλος την ημέρα της μνήμης του αγίου. Το χίλια εξακόσια δεκαεννέα ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Θεοφάνης επισκέφθηκε τη Λαύρα και ευλόγησε τους μοναχούς που είχαν πολεμήσει με όπλα πάνω στα τείχη.

Ανάμεσα σε όσους παρουσιάστηκαν στον Πατριάρχη ξεχώρισε ο γηραιός Αθανάσιος Οσέριν, με τα γκρίζα μαλλιά του ασκητή. Όταν τον ρώτησε ο Πατριάρχης αν είχε οδηγήσει στρατιώτες στη μάχη, εκείνος απάντησε με ταπείνωση πως ναι, και ότι αυτό το επέβαλαν τα ματωμένα δάκρυα της εποχής. Στη συνέχεια ερωτήθηκε τι αρμόζει περισσότερο σε μοναχό, η προσευχητική ησυχία ή ο πόλεμος ενώπιον του λαού.

Ο Αθανάσιος υποκλίθηκε και απάντησε ότι κάθε πράγμα και κάθε έργο έχει τον καιρό του. Έδειξε στο κεφάλι του το σημάδι ενός λατινικού όπλου και είπε ότι κρατούσε ακόμη έξι μολυβένια μνημόσυνα μέσα στο σώμα του. Όλα τα είχε πράξει όχι για δική του ευχαρίστηση αλλά για την ευλογία της διακονίας του Θεού.

Ο Πατριάρχης τον αγκάλιασε συγκινημένος και ευλόγησε όλη την αδελφότητα. Τα γεγονότα κατέγραψαν αργότερα ο οικονόμος Αβραάμ Παλίτσιν και ο Σίμων Αζάριν, ενώ το χίλια εξακόσια πενήντα ο Συμεών Σαχόφσκι συνέθεσε Ακάθιστο Ύμνο προς τον Όσιο ως γενναίο αρχιστράτηγο της ρωσικής γης. Άλλος Ακάθιστος γράφτηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα, και αποδίδεται στον Μητροπολίτη Μόσχας Πλάτωνα Λέφσιν, ο οποίος κοιμήθηκε το χίλια οκτακόσια δώδεκα.

Στα μετέπειτα χρόνια, η μονή παρέμεινε άσβεστος φάρος πνευματικής ζωής και εκκλησιαστικής παιδείας για ολόκληρο τον ρωσικό λαό. Από τους κόλπους της προήλθαν πολλοί ξακουστοί ιεράρχες, που υπηρέτησαν τη Ρωσική Εκκλησία σε διάφορες περιόδους και σε δύσκολες ώρες. Το έτος χίλια επτακόσια σαράντα τέσσερα, για την προσφορά της στην πατρίδα και στην πίστη, η μονή ανακηρύχθηκε επίσημα Λαύρα.

Δύο χρόνια νωρίτερα, το χίλια επτακόσια σαράντα δύο, είχε ιδρυθεί στον περίβολό της ιερατική σχολή, ενώ το χίλια οκτακόσια δεκατέσσερα μεταφέρθηκε εκεί και η Θεολογική Ακαδημία της Μόσχας. Σήμερα η μονή της Ζωοποιού Τριάδος παραμένει ένα από τα σημαντικότερα κέντρα χάριτος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Εκεί, με την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος, συνέρχονται οι Τοπικές Σύνοδοι της Ρωσικής Εκκλησίας.

Στη Λαύρα βρίσκεται και η έδρα του Πατριάρχη Μόσχας και πάσης Ρωσίας, ο οποίος φέρει την ευλογημένη προσωνυμία του Αρχιμανδρίτη της Ιεράς Λαύρας του Αγίου Σεργίου. Η πέμπτη Ιουλίου, η ημέρα της εύρεσης των τιμίων λειψάνων του Αββά Σεργίου, ηγουμένου της ρωσικής γης, παραμένει λαμπρή και πολυσύχναστη εκκλησιαστική εορτή στη μονή. Πλήθη πιστών συρρέουν για να τιμήσουν τον φωτεινό προστάτη τους.