Abstrakt
Kjo kumtes\u00eb trajton procesin e p\u00ebrputhjes s\u00eb teksteve liturgjike n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb p\u00ebrkthyera nga Fan S. Noli me melodit\u00eb tradicionale psaltike bizantine, duke shqyrtuar dy fazat kryesore t\u00eb pun\u00ebs s\u00eb tij liturgjiko-muzikore (1908\u20131914 dhe 1941\u20131952). N\u00eb faz\u00ebn e par\u00eb, p\u00ebrkthimet e Nolit ishin kryesisht literal\u00eb dhe synonin furnizimin urgjent t\u00eb komuniteteve ortodokse shqiptare me tekste shqipfol\u00ebse t\u00eb kultit, duke sh\u00ebrbyer si instrument p\u00ebr jet\u00ebsimin e adhurimit n\u00eb gjuh\u00ebn komb\u00ebtare dhe si baz\u00eb p\u00ebr organizimin e kishave shqiptare n\u00eb diaspor\u00eb. Por k\u00ebto p\u00ebrkthime shpesh nuk p\u00ebrputheshin me metrik\u00ebn e melodive bizantine, duke mos lejuar k\u00ebndimin e tyre t\u00eb sakt\u00eb sipas modeleve tradicionale.
Faza e dyt\u00eb (1941\u20131952) sh\u00ebnon p\u00ebrpjekjen e vet\u00eb Nolit p\u00ebr t\u00eb rishikuar dhe rip\u00ebrpunuar tekstet, me q\u00ebllim p\u00ebrputhjen e tyre me melosit bizantin. N\u00eb veprat Uratorja, Kremtorja dhe Triodi dhe Pes\u00ebdhjetorja, Noli ndjek parimin e kanonit izosilabik dhe homotonik, duke p\u00ebrshtatur troparet sipas modeleve melodike t\u00eb t\u00eb p\u00ebrshembulltave. Megjithat\u00eb, analiza muzikologjike tregon se, ndon\u00ebse n\u00eb shumic\u00ebn e rasteve arrihet nj\u00eb p\u00ebrputhje e k\u00ebnaqshme tekst-melodi, ka raste ku metrika nuk ndjek besnik\u00ebrisht origjinalin, ku troparet shkurtohen ose ku modelet melodike sinoptike z\u00ebvend\u00ebsojn\u00eb ato t\u00eb plota, duke sjell\u00eb nj\u00eb reduktim t\u00eb thell\u00ebsis\u00eb poetike e teologjike.
Kumtesa v\u00eb n\u00eb dukje gjithashtu tendenc\u00ebn e Nolit p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrgjith\u00ebsuar sh\u00ebrbesat e shenjtor\u00ebve, duke e vendosur at\u00eb n\u00eb nj\u00eb rol t\u00eb dyfisht\u00eb: p\u00ebrkthyes dhe himnograf. Nj\u00eb tjet\u00ebr v\u00ebrejtje p\u00ebrfshin trajtimin e idiomelave si t\u00eb p\u00ebrshembullta p\u00ebr arsye praktike melodike, gj\u00eb q\u00eb tregon qart\u00eb se Noli i jep ep\u00ebrsi tradit\u00ebs melodike bizantine n\u00eb raport me tekstin.
Studimi konkludon se puna e Nolit, pavar\u00ebsisht kufizimeve dhe v\u00ebshtir\u00ebsive, p\u00ebruron tradit\u00ebn shqipfol\u00ebse t\u00eb adhurimit, duke vendosur themelet e nj\u00eb identiteti liturgjiko-muzikor komb\u00ebtar. Ajo e lidh organikisht kish\u00ebn shqiptare me tradit\u00ebn e p\u00ebrbotshme t\u00eb muzik\u00ebs bizantine, duke u b\u00ebr\u00eb orientuese p\u00ebr brezat e ardhsh\u00ebm dhe nj\u00eb trash\u00ebgimi e vyer e kultur\u00ebs son\u00eb shpirt\u00ebrore dhe muzikore.