Ulliri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kultur\u00eb e Mesdheut q\u00eb \u00ebsht\u00eb q\u00eb ndeshet n\u00eb vendin ton\u00eb qysh n\u00eb periudh\u00ebn antike. Edhe Myzeqeja dhe ve\u00e7an\u00ebrisht treva e Fierit e favorizuar kryesisht nga klima dhe relievi i alternuar fushoro-kodrinor, ka nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr dhe shekullore n\u00eb kultivimin e k\u00ebsaj bime. I njohur p\u00ebr vlerat e tij ushqyese, kuruese dhe ekonomike, p\u00ebr ullirin \u00ebsht\u00eb treguar kujdes i ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb shekujve t\u00eb kaluar. N\u00eb vepr\u00ebn e tij \u2018\u2019Gjeografia\u2019\u2019, t\u00eb shkruar n\u00eb shek. I pk, Straboni, kur p\u00ebrshkruan Ilirin\u00eb, shkruan se: \u2018\u2019Ky vend i ngoht\u00eb dhe frytdh\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb plot me ullishta dhe vreshta\u2019\u2019 (1). Q\u00eb nga kjo koh\u00eb ulliri \u00ebsht\u00eb kultivuar p\u00ebrgjat\u00eb Myzeqes\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb zonat kodrinore q\u00eb shtrihen n\u00eb q\u00ebnd\u00ebr t\u00eb saj por edhe n\u00eb periferi, atje ku tokat bujq\u00ebsore nuk mbanin lag\u00ebshti. P\u00ebr tradit\u00ebn vendase t\u00eb ullirit flet edhe nj\u00eb literatur\u00eb e pasur historike si dhe materialet e shumta q\u00eb vijn\u00eb nga g\u00ebrmimet arkeologjike kryesisht n\u00eb qytetin antik t\u00eb Apolonis\u00eb (2). Nd\u00ebrkoh\u00eb duhet theksuar se kjo tradit\u00eb e vjet\u00ebr ka vijuar edhe gjat\u00eb shekujve t\u00eb mesjet\u00ebs, kur Apolonia, u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb q\u00ebnd\u00ebr manastiriale dhe hap\u00ebsira ku ajo shtrihej u mboll me dhjetra rr\u00ebnj\u00eb ullinjsh. Ekzistenca e tyre shihet edhe sot p\u00ebrgjat\u00eb kurrizit t\u00eb saj kodrinor dhe kryesisht n\u00eb zon\u00ebn e shenjt\u00eb t\u00eb qytetit, pran\u00eb sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb Misionit Arkeologjik Francez. Po k\u00ebshtu, n\u00eb k\u00ebt\u00eb manastir midis objekteve t\u00eb shumta arkeologjike ruhen edhe dy rrotulla t\u00eb cilat i sh\u00ebrbenin dikur mullirit t\u00eb vajit q\u00eb funksiononte n\u00eb k\u00ebt\u00eb institucion fetar. Nd\u00ebrsa t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb tjera rreth kultur\u00ebs s\u00eb ullirit n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb gjejm\u00eb koh\u00eb m\u00eb pas edhe n\u00eb defter\u00ebt osman\u00eb. Sipas regjistrit kadastror t\u00eb sanxhakut t\u00eb Vlor\u00ebs, t\u00eb vitit 1570, fshati Levan, midis taksave dhe detyrimeve n\u00eb grur\u00eb, elb, mel, ko\u00e7kulla, kumbulla, qiqra, thjerr\u00ebza, tagji, rrush, etj, paguante edhe ato t\u00eb ullinjve (3). Kujtojm\u00eb se Levani \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vendbanim q\u00eb ndodhet disa kilometra n\u00eb juglindje t\u00eb Apolonis\u00eb, kodrat e t\u00eb cilit p\u00ebrfshir\u00eb edhe ato t\u00eb Frakull\u00ebs m\u00eb n\u00eb jug, p\u00ebrb\u00ebnin n\u00eb antikitet prapatok\u00ebn bujq\u00ebsore t\u00eb saj. Nd\u00ebrsa t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb tjera na vijn\u00eb edhe nga autor\u00ebt bashk\u00ebkohor\u00eb rreth kultivimit t\u00eb k\u00ebsaj bime n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb. K\u00ebshtu, ullirin e ndeshim edhe p\u00ebrgjat\u00eb fush\u00ebs n\u00eb per\u00ebndim t\u00eb Apolonis\u00eb, pran\u00eb kish\u00ebs mesjetare t\u00eb \u2018\u2019Sh\u00ebn e Premtes\u2019\u2019. \u2018\u2019Mbaj mend mir\u00eb se n\u00eb t\u00eb majt\u00eb t\u00eb k\u00ebtij pylli ndodheshin edhe disa rr\u00ebnj\u00eb ullinj, n\u00eb grup, si nj\u00eb korije e vog\u00ebl ngjitur me drur\u00ebt pyjor\u00eb. Ishin ullinj me kok\u00ebrra t\u00eb vogla dhe b\u00ebrtham\u00eb t\u00eb madhe, por shum\u00eb vaj\u00ebs. N\u00eb t\u00eb folmen e vendit quheshin \u201cullastra\u201d, mbase nga latinishtja \u201coleastro\u201d, ulli i eg\u00ebr. Prania e atyre ullinjve af\u00ebr kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebne-Premtes t\u00eb kujtonte me nj\u00eb her\u00eb ullinjt\u00eb tek kodra e Apolonis\u00eb, atje tek hyrja e tempullit t\u00eb Artemid\u00ebs\u2019\u2019, shkruan rreth tij n\u00eb artikullin e tij studimor, \u2018\u2019Spinarica, porti detar i Apolonis\u00eb\u2019\u2019, shkrimtari dhe publicisti Aristotel Mici (4). Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb ullinjt\u00eb jan\u00eb kultivuar edhe p\u00ebrgjat\u00eb vargjeve e tjera kodrinor\u00eb t\u00eb Myzeqes\u00eb, si ato t\u00eb Divjak\u00ebs dhe Ardenic\u00ebs. N\u00eb manastirin bizantin t\u00eb Ardenic\u00ebs ruhet n\u00eb gjendje shum\u00eb t\u00eb mir\u00eb mulliri i vajit, nj\u00eb vep\u00ebr e mir\u00ebfillt\u00eb e \u2018\u2019inxhinjeris\u00eb popullore\u2019\u2019. Deri n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb kaluar ai ishte n\u00eb gjendje pune dhe p\u00ebrpunonte sasi t\u00eb konsiderueshme t\u00eb vajit t\u00eb ullirit. P\u00ebr ullinjt\u00eb e k\u00ebtij manastiri na jep t\u00eb dh\u00ebna edhe piktori anglez Eduard Lir. N\u00eb ditarin e tij t\u00eb udh\u00ebtimit, t\u00eb dat\u00ebs 18 tetor 1848, midis t\u00eb tjerave ai shkruan se: \u2018\u2019N\u00eb or\u00ebn dhjet\u00eb e gjysm\u00eb, Protopapa dhe sh\u00ebrbyesit e tij zbrit\u00ebn me mua kodr\u00ebn e bukur t\u00eb Ardenic\u00ebs. Pas nj\u00eb ore arrit\u00ebm tek trapi i Beratinos p\u00ebr t\u00eb kaluar lumin. Kjo na mori shum\u00eb koh\u00eb sepse varka ishte e vog\u00ebl dhe kuajt duheshin shkarkuar dhe hipur n\u00eb trap nj\u00eb nga nj\u00eb. Dita ishte e ngroht\u00eb, por shiroku q\u00eb nisi t\u00eb frynte po ja zbehte ngjyrat pejsazhit t\u00eb bukur, i cili, nga lart\u00ebsit\u00eb sip\u00ebr lumit i ngjan shum\u00eb Richmond Hill \u2013 vet\u00ebm me ullinj (sepse k\u00ebtej ka shum\u00eb pem\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cilat kujdeset manastiri) n\u00eb vend t\u00eb vidhave\u2019\u2019 (5). Nd\u00ebrsa p\u00ebrpara shpron\u00ebsimit t\u00eb tij prej shtetit komunist, ky manastir, p\u00ebrve\u00e7 tok\u00ebs bujq\u00ebsore, kullotave, korijeve, livadheve, pyllit dhe drur\u00ebve frutor\u00eb, kishte n\u00eb pron\u00ebsi edhe 1050 rr\u00ebnj\u00eb ullinj (6).
Nd\u00ebrkoh\u00eb dihet gjer\u00ebsisht q\u00eb gjat\u00eb mesjet\u00ebs pran\u00eb k\u00ebtyre institucioneve funksiononin jo vet\u00ebm shkolla, biblioteka, punishte, spitale por shkruheshin edhe kodik\u00eb, libra, kopjoheshin libra t\u00eb vjet\u00ebr dhe shkruheshin vepra t\u00eb ndryshme. Nj\u00ebhkoh\u00ebsisht ato sh\u00ebrbenin edhe si q\u00ebndra t\u00eb prodhimit bujq\u00ebsor dhe blegtoral, ku zhvilloheshin edhe panaire tregtare dhe kultivoheshin bim\u00eb medicinale. Midis t\u00eb tjerave, manastiret e Myzeqes\u00eb, dalloheshin p\u00ebr ullishtarin\u00eb dhe prodhimin e vajit t\u00eb ullirit. K\u00ebt\u00eb e tregojn\u00eb m\u00ebs\u00eb miri edhe t\u00eb dh\u00ebnat dokumentare. Nga shfletimi i dokumenteve t\u00eb pron\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, shohim se k\u00ebto manastire zot\u00ebronin nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb konsideruesh\u00ebm ullinjsh. K\u00ebshtu, manastiri i Apolonis\u00eb kishte n\u00eb pron\u00ebsi 300 rr\u00ebnj\u00eb ullinj, manastiri i Kolkondasit dhe ai \u2018\u2019Sh\u00ebn Kollit\u2019\u2019 n\u00eb Divjak\u00eb zot\u00ebronin 150 rr\u00ebnj\u00eb ullinj secili, manastiri i \u2018\u2019Sh\u00ebn Kollit\u2019\u2019 n\u00eb Kadipashaj kishte 50 rr\u00ebnj\u00eb ullinj, nd\u00ebrsa ai i \u2018\u2019Sh\u00ebn Trifonit\u2019\u2019 n\u00eb Sheqishte num\u00ebronte 207 t\u00eb till\u00eb (7). Krahas tyre edhe kishat zot\u00ebronin sip\u00ebrfaqe t\u00eb mbjella me k\u00ebt\u00eb bim\u00eb. Sipas nj\u00eb let\u00ebr lam\u00ebrimi t\u00eb Zyr\u00ebs s\u00eb Bujq\u00ebsis\u00eb t\u00eb Lushnjes, t\u00eb dat\u00ebs 30 mars 1939, kisha e \u2018\u2019Sh\u00ebn Gjergjit\u2019\u2019 n\u00eb Libofsh\u00eb zot\u00ebronte n\u00eb vendin e quajtur, \u2018\u2019Faqe e Malit\u2019\u2019, 57 rr\u00ebnj\u00eb ullinj. Kurse n\u00eb baz\u00eb t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb buxhetit t\u00eb vitit 1946, t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb \u2018\u2019Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs\u2019\u2019 n\u00eb Frakull, kjo kish\u00eb zot\u00ebronte 65 rr\u00ebnj\u00eb ullinj n\u00eb Vlor\u00eb dhe Nart\u00eb, krahas pes\u00eb rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb tjera q\u00eb ndodheshin n\u00eb oborrin e saj (8). Prej k\u00ebtyre ullinjve nxirej vaj jo vet\u00ebm p\u00ebr nevojat e sh\u00ebrbesave kishtare dhe ndri\u00e7imin e kandilave, por edhe p\u00ebr tu p\u00ebrdorur p\u00ebr gatim p\u00ebr mencat e murgjve (trapezarit\u00eb), apo personelin laik q\u00eb sh\u00ebrbente pran\u00eb k\u00ebtyre manastireve. Kjo tradit\u00eb sh\u00ebrbeu n\u00eb kishat dhe manastiret e Myzeqes\u00eb q\u00eb nga periudha e antikitetit t\u00eb von\u00eb e deri n\u00eb vitin 1967, kur kishat dhe manastiret e Kish\u00ebs Ortodokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, u shpron\u00ebsuan prej shtetit komunist. Atyre ju mor\u00ebn forc\u00ebrisht jo vet\u00ebm godinat dhe kishat si \u2018\u2019sht\u00ebpi t\u00eb zotit\u2019\u2019, por edhe tokat, kullotat, pyjet, ullinjt\u00eb, vreshtat dhe drufrutor\u00ebt. Pavar\u00ebsisht k\u00ebtyre masave, ullinjt\u00eb e kish\u00ebs mbet\u00ebn fizikisht t\u00eb paprekur n\u00eb form\u00eb masivesh apo pem\u00ebsh t\u00eb ve\u00e7uara. Ato u p\u00ebrdor\u00ebn padrejt\u00ebsisht duke u shfryt\u00ebzuar pa kriter p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb nga fermat shtet\u00ebrore dhe kooperativat bujq\u00ebsore, ku shum\u00eb prej tyre edhe sot nuk jan\u00eb rikthyer KOASH, si pronare e ligjshme. Pavar\u00ebsisht k\u00ebsaj p\u00ebrvoje, ullinjt\u00eb, k\u00ebto bim\u00eb shekullore, jan\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm p\u00ebrs\u00ebri pran\u00eb kishave dhe manastireve t\u00eb Myzeqes\u00eb, duke d\u00ebshmuar historin\u00eb dhe bashk\u00ebjetes\u00ebn e tyre me Kish\u00ebn Ortodokse. Nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb kostatohet edhe nga pelegrin\u00ebt, turist\u00ebt dhe vizitor\u00ebt e ndrysh\u00ebm, t\u00eb cil\u00ebt krahas vlerave historike, kulturore dhe artistike t\u00eb krijuara n\u00eb k\u00ebto institucione, shohin dhe prekin nga af\u00ebr k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr t\u00eb kryer me mund dhe sakrific\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb shekujve nga kleri dhe komunitetet e murgj\u00ebve.
* Foto: rrotullat e mullirit t\u00eb vajit n\u00eb manastirin e Apolonis\u00eb
\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.
1-Strabo, Geographica, VII, 317
2-Neritan Ceka, Apolonia e Iliris\u00eb, SH. B. \u2018\u20198 n\u00ebntori\u2019\u2019, Tiran\u00eb 1982, f. 76, 84; A. Mano, Apollonia e Iliris\u00eb, Akademia e Shkencave, Tiran\u00eb 2006, f. 31-32
3-Teki Sadiku, Mallakastra dhe Myzeqeja e Vog\u00ebl, Migjeni, Tiran\u00eb 2009, f. 123
4-Aristotel Mici, Spinarica, porti detar i Apolonis\u00eb, Milosao-Gazeta Shqiptare, dt 19 shtator 2018
5-E. Lear, Ditar udh\u00ebtimesh, Plejad, Tiran\u00eb 2008, f. 145
6-Petrika Shal\u00ebsi, Dokumente q\u00eb provojn\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb kish\u00ebs, Gazeta Ngjallja, tetor 1996, f. 3
7-Petrika Shal\u00ebsi, Dokumente q\u00eb provojn\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb kish\u00ebs, Gazeta Ngjallja, korrik 1996, 12; P. Shal\u00ebsi, Dokumente q\u00eb provojn\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb kish\u00ebs, Gazeta Ngjallja, tetor 1996, f. 3; Andrea Llukani, Krisht\u00ebrimi n\u00eb Shqip\u00ebri, Trifon Xhagjika, Tiran\u00eb 2012, f. 325-329
8-Dosja e Z\u00ebvend\u00ebsis\u00eb Ortodokse t\u00eb Fierit, Fondi i Dokumenteve, Muzeu Historik Fier
MEDIA NGJALLJA, 15.02.2026<\/p>\n