Kisha bizantine e Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb M\u00ebrtish
Nga Ilirjan Gjika
M\u00ebrtishi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga fshatrat e Myzeqes\u00eb s\u00eb Madhe si\u00e7 quhet edhe ndryshe Myzeqeja e Lushnjes, me shtrirje p\u00ebrgjat\u00eb bregdetit t\u00eb Adriatikut midis lumenjve Shkumbin n\u00eb veri dhe Seman n\u00eb jug (1). Nga pik\u00ebpamja admimistrative-territoriale ai b\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb nj\u00ebsin\u00eb Gradisht\u00eb t\u00eb Bashkis\u00eb Divjak\u00eb (2). Mendohet se emri i tij lidhet me kish\u00ebn e dikurshme t\u00eb Sh\u00ebn Mitrit p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn na d\u00ebshmon edhe Aleksudhi n\u00eb vitin 1868. N\u00eb librin e tij, \u201cP\u00ebrshkrim i shkurt\u00ebr historik i Mitropolis\u00eb s\u00eb Shenjt\u00eb t\u00eb Beratit\u201d, ai, thekson se Enoria e Shakullit p\u00ebrb\u00ebhej nga fshatrat Shakull, Stan Shakull, Gori\u00e7an, K\u00ebmishtaj, Sop\u00ebz, Sh\u00ebnepremte, M\u00ebrtish dhe Senez. Ajo banohej nga 96 familje ortodoks\u00ebsh t\u00eb cilat i kryenin ritet fetare n\u00eb kish\u00ebn e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb K\u00ebmishtaj dhe n\u00eb kish\u00ebzat (parakliset) e Profet Ilias n\u00eb Gori\u00e7aj dhe t\u00eb Sh\u00ebn Dhimitrit n\u00eb M\u00ebrtish (3).
Nd\u00ebrkoh\u00eb ky fshat p\u00ebrmendet edhe p\u00ebr rr\u00ebnojat e nj\u00eb kishe t\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb periudh\u00ebs bizantine, Sh\u00ebn Gjergjit (4). Pjes\u00ebt e mbetura prej saj gjendet n\u00eb lagjen Korie e cila njihej n\u00eb tradit\u00ebn vendase me emrin \u2018\u2019Sh\u00ebngjergj\u2019\u2019 (5). Nj\u00eb fakt t\u00eb till\u00eb e ndeshim edhe n\u00eb regjistrin e Sanxhakut Shqiptar t\u00eb vitit 1431, ku p\u00ebrmendet fshati \u2018\u2019Ajo Jorgji\u2019\u2019 (Sh\u00ebn Gjergj) (6). Nd\u00ebrkoh\u00eb njoftimin e par\u00eb rreth ekzistenc\u00ebs s\u00eb rr\u00ebnojave t\u00eb k\u00ebsaj kishe do t\u00eb b\u00ebnte Niko Ferro, Drejtor i Muzeut Historik Lushnje (7). Kurse identifikimin dhe evidentimin e saj n\u00eb terren do ta kryenin n\u00eb vitin 2019, specialist\u00ebt e Institutit t\u00eb Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs: Era Xhaferraj, Sk\u00ebnder Bushi dhe Renald Meta (8). Sipas raportit t\u00eb hartuar prej tyre dhe t\u00eb botuar n\u00eb nr. 58, t\u00eb revist\u00ebs \u2018\u2019Monumentet\u2019\u2019, kisha e \u2018\u2019Sh\u00ebn Gjergjit\u2019\u2019, \u00ebsht\u00eb vendosur n\u00eb drejtimin L-P dhe ka qen\u00eb e tipit kryq i brendashkruar me kupol\u00eb. E trajtuar n\u00eb variantin provincial, faltorja, p\u00ebrb\u00ebhet nga naosi dhe altari n\u00eb t\u00eb cilin b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb absida dhe pastoforet e protezisit dhe diakonikonit. T\u00eb tre k\u00ebto element\u00eb kan\u00eb form\u00eb rrethore nga brenda dhe p\u00ebrb\u00ebhen prej tre faqesh nga jasht\u00eb. Kurse naosi me p\u00ebrmasa 7 x 7.16 m ka form\u00eb katrori t\u00eb rregullt dhe hyrje nga jugu (9). Nga pik\u00ebpamja nd\u00ebrtimore muret e pjes\u00ebs veriore dhe asaj lindore kan\u00eb trash\u00ebsi 80 cm dhe jan\u00eb nd\u00ebrtuar me gur\u00eb shtufi dhe tulla t\u00eb lidhura me lla\u00e7 t\u00eb vendosur n\u00eb breza t\u00eb rregullt, nj\u00eb teknik\u00eb tipike bizantine e af\u00ebrt me at\u00eb kluasonazhit. Gur\u00ebt e shtufit jan\u00eb marr\u00eb sipas gjasave nga kodrat p\u00ebrreth nd\u00ebrsa tullat me p\u00ebrmasa 18 x 31 x 6.5 m, krijojn\u00eb n\u00eb mur efektet e teknik\u00ebs kluasonazhit, t\u00eb cilat bien m\u00eb shum\u00eb n\u00eb sy n\u00eb pjes\u00ebn e murit lindor. Nd\u00ebrsa n\u00eb muret jugore dhe per\u00ebndimore \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur si teknik\u00eb nd\u00ebrtimi ajo e lidhjes s\u00eb gur\u00ebve me lla\u00e7, nd\u00ebmjet t\u00eb cil\u00ebve jan\u00eb vendosur copa qeramike. N\u00eb pjes\u00ebn e poshtme t\u00eb kish\u00ebs jan\u00eb p\u00ebrdorur edhe materiale t\u00eb periudh\u00ebs antike, nd\u00ebrsa pjes\u00ebt e sip\u00ebrme t\u00eb nikeve t\u00eb absdid\u00ebs dhe pastoforeve jan\u00eb nd\u00ebrtuar t\u00ebr\u00ebsisht me tulla (10).
N\u00eb librin e tij \u2018\u2019Kishat e Lushnjes dhe t\u00eb Divjak\u00ebs\u2019\u2019, autori Niko Ferro midis t\u00eb tjerave thekson se, kisha e Sh\u00ebn Gjergjit ka form\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb e vetme n\u00eb llojin e saj. Ajo ka qen\u00eb e tipit nj\u00ebnef\u00ebsh me planimetri drejtk\u00ebnd\u00ebshe me p\u00ebrmasa t\u00eb brendshme 6.30 x 7.2 m dhe me trash\u00ebsi muri prej 0.70 m. Nd\u00ebrsa naosi rrethohej nga ana jugore nga nj\u00eb hajat i cili kryente funksionin e naterksit. Gjendja e saj n\u00eb form\u00eb rr\u00ebnoje me dyshemen\u00eb ku p\u00ebrve\u00e7 gjelb\u00ebrimit dhe dheut \u00ebsht\u00eb mbuluar edhe nga mbeturinat e rr\u00ebzuara t\u00eb mureve, e b\u00ebjn\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb datimin e saj nisur edhe nga mungesa e t\u00eb dh\u00ebnave historike (11). Nd\u00ebrkoh\u00eb duke u bazuar te tiparet arkaike t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb jasht\u00ebm, analiza e artikulimit planimetrik dhe form\u00ebs s\u00eb absidave, autor\u00ebt e studimit: Era Xhaferraj, Sk\u00ebnder Bushi dhe Renald Meta, mendojn\u00eb se ky objekt \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb periudh\u00ebn e mesme bizantine, midis shekujve X-XII (12). Nd\u00ebrkoh\u00eb studjuesi Aleksand\u00ebr Meksi, duke u mb\u00ebshtetur te materialet dhe m\u00ebnyra e nd\u00ebrtimit t\u00eb mureve n\u00eb k\u00ebndin verilindor t\u00eb kish\u00ebs, sugjeron p\u00ebr nj\u00eb datim t\u00eb shek. XIII-XIV (13).
Gjat\u00eb pro\u00e7esit t\u00eb identifikimit dhe evidentimit n\u00eb terren pran\u00eb kish\u00ebs u gjet\u00ebn edhe gjurm\u00eb t\u00eb nj\u00eb kulle t\u00eb nd\u00ebrtuar me gur\u00eb konglomerati, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn autor\u00ebt Era Xhaferraj, Sk\u00ebnder Bushi dhe Renald Meta, mendojn\u00eb se: \u2018\u2019 … kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb fortifikim t\u00eb mundsh\u00ebm, ndoshta t\u00eb nj\u00eb periudhe m\u00eb t\u00eb hershme\u2019\u2019. Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb konkluzionet e studimit ata hedhin edhe hipotez\u00ebn se mbetjet e k\u00ebsaj kishe mund ti p\u00ebrkasin: \u2018\u2019 \u2026 nj\u00eb strukture m\u00eb komplekse, ndoshta t\u00eb nj\u00eb manastiri (14). N\u00ebse nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb do t\u00eb v\u00ebrtetohej nga studimet e thelluara, at\u00ebh\u00ebre hart\u00ebs s\u00eb manastireve mesjetare t\u00eb Myzeqes\u00eb p\u00ebrve\u00e7 atyre t\u00eb Apolonis\u00eb dhe Ardenic\u00ebs, do ti shtonim edhe at\u00eb t\u00eb \u2018\u2019Sh\u00ebn Gjergjit\u2019\u2019 n\u00eb M\u00ebrtish. Nd\u00ebrkoh\u00eb do t\u00eb jen\u00eb g\u00ebrmimet e ardhshme arkeologjike q\u00eb do t\u00eb japin nj\u00eb gjykim t\u00eb sakt\u00eb rreth datimit dhe funksionit t\u00eb saj. Gjithsesi ky objekt duhet t\u00eb shpallet \u2018\u2019Monument Kulture\u2019\u2019 dhe ti n\u00ebnshtrohet studimit dhe restaurimit t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb. N\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt ekspozimi ndaj agjent\u00ebve atmosferik\u00eb do ta d\u00ebmtonte m\u00eb tep\u00ebr k\u00ebt\u00eb trash\u00ebgimni t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs. \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0
*****
1-Fjalori Enciklopedik Shqiptar, Tiran\u00eb 1985, f. 738-739
2-https:\/\/wwwbashkiadivjake.gov.al\/
3-Anthimos D. Alexoudes, Syntonos Historike Perigrafe Tes Hieras Metropoles Belegradon, H Ionia, Kerkyra 1868, f. 57
4-Era Xhaferraj-Sk\u00ebnder Bushi-Renald Meta, Rr\u00ebnojat e kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb fshatin M\u00ebrtish, Monumentet, 58, f. 155-163
5-Niko Ferro, Kishat e Lushnjes dhe t\u00eb Divjak\u00ebs, SHPRESA print, Tiran\u00eb 2023, f. 149-150
6-Regjistri i Sanxhakut t\u00eb Arvanidit i vitit 1431, ASA-IH, Tiran\u00eb 2017, f. 185
7-Era Xhaferraj-Sk\u00ebnder Bushi-Renald Meta, Rr\u00ebnojat e kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb fshatin M\u00ebrtish, Monumentet, 58, f. 157; Niko Ferro, Kishat e Lushnjes dhe t\u00eb Divjak\u00ebs, SHPRESA print, Tiran\u00eb 2023, f. 149
8-Era Xhaferraj-Sk\u00ebnder Bushi-Renald Meta, Rr\u00ebnojat e kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb fshatin M\u00ebrtish, Monumentet, 58, f. 155-163
9-Po aty, f. 155-163
10-Po aty, f. 155-163
11-Niko Ferro, Kishat e Lushnjes dhe t\u00eb Divjak\u00ebs, SHPRESA print, Tiran\u00eb 2023, f. 149
12-Era Xhaferraj-Sk\u00ebnder Bushi-Renald Meta, Rr\u00ebnojat e kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb fshatin M\u00ebrtish, Monumentet, 58, f. 155-163
13-Aleksand\u00ebr Meksi, Kishat e Shqip\u00ebris\u00eb, shek. IV-XV, Plejad, Tiran\u00eb 2022, f. 429
14-Era Xhaferraj-Sk\u00ebnder Bushi-Renald Meta, Rr\u00ebnojat e kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb fshatin M\u00ebrtish, Monumentet, 58, f. 155-163
MEDIA NGJALLJA, 2.12.2025<\/p>\n