<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
Historia e p\u00ebrkthimeve n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse ka qen\u00eb e lidhur me nevoj\u00ebn shpirt\u00ebrore t\u00eb besimtar\u00ebve ortodoks\u00eb. Duke patur parasysh k\u00ebt\u00eb nevoj\u00eb, duhet t\u00eb besojm\u00eb, madje ka edhe disa t\u00eb dh\u00ebna, ndon\u00ebse jo t\u00eb shumta dhe t\u00eb qarta, se ka pasur p\u00ebrpjekje p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrdorim t\u00eb shqipes, qoft\u00eb edhe t\u00eb pjesshme, n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare t\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse edhe para pushtimit turk[1]<\/em>. \u00a0\u00a0 Nga kjo d\u00ebshmi, Perikopeja nga Ungjilli i Matheut, si edhe nga Formula e Pag\u00ebzimit, ne mund t\u00eb mendojm\u00eb, se kjo nuk \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb shqipja t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb sh\u00ebrbesat liturgjike. \u00a0\u00a0 Pa dyshim, q\u00eb ka pasur edhe p\u00ebrpjekje t\u00eb tjera. Gjuha shqipe n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse, n\u00eb periudh\u00ebn para turke, duhet t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrdorur edhe m\u00eb shum\u00eb se sa mendohet. K\u00ebt\u00eb p\u00ebrfundim e nxjerrim nga disa d\u00ebshmi mbi arb\u00ebresh\u00ebt e Italis\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt si\u00e7 dihet vinin nga besimi ortodoks dhe n\u00eb fillimet e tyre vareshin nga Patriarkana e Ohrit, nga ku vareshin edhe ortodoks\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb dhe furnizoheshin me prift\u00ebrinj po nga kjo Patriarkan\u00eb. \u00a0\u00a0 P\u00ebr shekujt XIV-XVI nuk kemi d\u00ebshmi t\u00eb shumta, nd\u00ebrsa shekulli XVII shquhet, si p\u00ebr nj\u00eb rritje t\u00eb p\u00ebrpjekjeve, ashtu edhe t\u00eb d\u00ebshmive, p\u00ebr p\u00ebrkthimet fetare n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse. Ka d\u00ebshmi q\u00eb tregojn\u00eb se shqipja \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb Himar\u00eb n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shek. XVII. Ndoshta k\u00ebto libra vinin edhe tek arb\u00ebresh\u00ebt e Italis\u00eb[7]<\/em>.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Gjithashtu, nj\u00eb d\u00ebshmi tjet\u00ebr, q\u00eb mendohet t\u00eb jet\u00eb e shek. XVII, u gjend n\u00eb vitin 1949 n\u00eb manastirin e sh\u00ebn Joan Vladimirit, Elbasan. Sot ndodhet n\u00eb Arkivin Qendror t\u00eb Shtetit[8]. Ai p\u00ebrb\u00ebhet nga pjes\u00eb t\u00eb ndryshme nga t\u00eb kat\u00ebr ungjijt\u00eb. P\u00ebrkthimi \u00ebsht\u00eb i lir\u00eb, n\u00eb t\u00eb folur\u00ebn e Elbasanit dhe ka pak fjal\u00eb t\u00eb huaja. Gjuha \u00ebsht\u00eb m\u00eb arkaike se ajo e Dhaskal Todhrit (gjysma e dyt\u00eb e shek. XVIII) dhe n\u00eb t\u00eb ndjehet influenca e tosk\u00ebrishtes. Alfabeti i p\u00ebrdorur \u00ebsht\u00eb i panjohur m\u00eb par\u00eb, me 40 g\u00ebrma me baz\u00eb glagolitike dhe \u00ebsht\u00eb alfabeti origjinal m\u00eb i vjet\u00ebr q\u00eb njihet n\u00eb shkrimin e shqipes. Ai mund t\u00eb jet\u00eb di\u00e7ka origjinale ose nga ndonj\u00eb tradit\u00eb e humbur p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn ne nuk kemi dijeni. Ky tekst njihet me emrin Anonimi i Elbasanit. Aty gjendet i shkruar emri i nj\u00eb prifti, Papa Totasit. Prof. Domi mendon se autori \u00ebsht\u00eb Grigori i Durr\u00ebsit, vdekur 1772, i cili \u00ebsht\u00eb marr\u00eb me p\u00ebrkthimin e ungjijve dhe ka p\u00ebrdorur nj\u00eb alfabet origjinal[9]<\/em>.<\/em> Nd\u00ebrsa Prof. Shuteriqi mendon se d\u00ebshmia \u00ebsht\u00eb e nj\u00eb prifti shpatarak t\u00eb shek. XVII, ose edhe m\u00eb i hersh\u00ebm, Papa Totasi (prifti i sip\u00ebrp\u00ebrmendur), emri i t\u00eb cilit gjendet i shkruar me g\u00ebrma greke n\u00eb kapakun e brendsh\u00ebm t\u00eb manuskriptit[10]<\/em>. Edhe studiuesi i shquar Robert Elsie mendon se Anonimi i Elbasanit duhet t\u00eb jet\u00eb rreth fundit t\u00eb shekullit XVII[11]<\/em>. N\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb kemi n\u00eb Elbasan disa p\u00ebrpjekje p\u00ebr p\u00ebrkthime fetare n\u00eb shqip.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Si\u00e7 e p\u00ebrmend\u00ebm edhe m\u00eb sip\u00ebr, n\u00eb shek. XVII, ndon\u00ebse kemi nj\u00eb rritje n\u00eb krahasim me shekujt XIV-XVI, p\u00ebrs\u00ebri d\u00ebshmit\u00eb jan\u00eb t\u00eb pakta. \u00a0\u00a0 Dihet, se n\u00eb Akademin\u00eb e Voskopoj\u00ebs u b\u00ebn\u00eb p\u00ebrpjekje t\u00eb shumta p\u00ebr p\u00ebrkthime n\u00eb shqip. Madje Imzot Evlogji shkruan se n\u00eb k\u00ebt\u00eb Akademi gjuha shqipe mori mish edhe kocka dhe se ajo ishte qendra e \u00e7do l\u00ebvizjeje t\u00eb lart\u00eb mendore n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb gadishullin ilirik[13]<\/em>. \u00a0\u00a0 N\u00eb k\u00ebt\u00eb shekull kemi edhe p\u00ebrkthimet e ndryshme kishtare t\u00eb Ikonom Konstandin Beratit, t\u00eb gjetura n\u00eb Kodikun e vitit 1764[17]<\/em>.<\/em> Dor\u00ebshkrimi ka 152 faqe dhe n\u00eb 46 faqet e para ka t\u00eb p\u00ebrkthyera shqip me alfabet grek lutje t\u00eb ndryshme fetare dhe pjes\u00eb t\u00eb Ungjijve t\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb sh\u00ebrbesat liturgjike. N\u00eb faqen 106 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb alfabet origjinal me baz\u00eb glagolitike prej 37 g\u00ebrmash. \u00a0\u00a0 Sipas d\u00ebshmis\u00eb s\u00eb J. Zaviras, mitropoliti i Durr\u00ebsit, Grigori, kishte p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip Dhiat\u00ebn e Vjet\u00ebr dhe t\u00eb Re dhe kishte p\u00ebrdorur nj\u00eb alfabet t\u00eb shpikur nga ai vet\u00eb (para 1772). Grigori studioi n\u00eb Voskopoj\u00eb, ku m\u00eb von\u00eb u b\u00eb edhe profesor i Akademis\u00eb s\u00eb saj. Ai ishte nj\u00eb klerik me kultur\u00eb t\u00eb gjer\u00eb dhe autor i librave t\u00eb ndrysh\u00ebm fetar\u00eb. M\u00eb 1768, mbas suprimimit t\u00eb Patriarkan\u00ebs s\u00eb Ohrit, ai u em\u00ebrua nga Patriarkana e Stambollit Mitropolit i Durr\u00ebsit. Ky nuk duhet ngat\u00ebrruar me Grigor Konstandinidhin, tipografin e Shtypshkronj\u00ebs s\u00eb Voskopoj\u00ebs. Fatkeq\u00ebsisht, k\u00ebto p\u00ebrkthime nuk i kemi sot, por, n\u00ebse kjo d\u00ebshmi \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, at\u00ebher\u00eb Shkrimi i Shenjt\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip i plot\u00eb, t\u00eb pakt\u00ebn para vitit 1772[19]<\/em>. \u00a0\u00a0 Theodhor Haxhifilipi, i njohur m\u00eb mir\u00eb me emrin Dhaskal Todhri, lindur n\u00eb vitin 1730 dhe vdekur n\u00eb vitin 1805, b\u00ebri p\u00ebrkthime t\u00eb shumta fetare. Edhe ai ishte nj\u00eb nx\u00ebn\u00ebs i Akademis\u00eb s\u00eb famshme t\u00eb Voskopoj\u00ebs. Hahni d\u00ebshmon se ai kishte p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip Dhiat\u00ebn e Vjet\u00ebr dhe t\u00eb Re dhe Mesh\u00ebn e Sh\u00ebn Joan Gojartit. Pjesa m\u00eb e madhe e shkrimeve t\u00eb tij u dogj n\u00eb murtaj\u00ebn e vitit 1827[21]<\/em>. Prej tyre shp\u00ebtoi vet\u00ebm Mesha e Sh\u00ebn Joan Gojartit, nj\u00eb pjes\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e adhurimit ortodoks dhe disa pjes\u00eb ungjijsh. N\u00eb p\u00ebrkthim, ai e ka ndjekur tekstin grek literarisht. Alfabeti i p\u00ebrdorur \u00ebsht\u00eb origjinal me baz\u00eb glagolitike, si ai i Papa Totasit, ndon\u00ebse alfabetet e tyre nuk kan\u00eb ndonj\u00eb af\u00ebrsi me nj\u00ebri-tjetrin.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Ndon\u00ebse n\u00eb shek. XVIII kemi disa p\u00ebrpjekje p\u00ebr p\u00ebrkthime n\u00eb shqip t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb dhe t\u00eb sh\u00ebrbesave t\u00eb ndryshme fetare, duhet t\u00eb kemi parasysh se p\u00ebrhapja e tyre ishte relativisht e kufizuar, ndoshta p\u00ebr faktin se nuk u botuan. Nd\u00ebrsa p\u00ebrkthimet e shekullit XIX pat\u00ebn nj\u00eb p\u00ebrhapje dhe p\u00ebrdorim mjaft t\u00eb gjer\u00eb, ngaq\u00eb u botuan.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Vretoja d\u00ebshmon se n\u00eb vitin 1814 Vangjel Meksi p\u00ebrktheu dhe botoi Ungjillin sipas Mattheut. N\u00eb p\u00ebrkthim ai p\u00ebrdori alfabetin grek. Por, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb botim nuk kemi asnj\u00eb dijeni. Ne dim\u00eb se Vangjel Meksi, nga Labova e Gjirokastr\u00ebs, mbaroi s\u00eb p\u00ebrkthyeri Dhiat\u00ebn e Re n\u00eb vitin 1821, mbas 16 muajsh s\u00eb n\u00ebnshkrimit t\u00eb kontrat\u00ebs me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike. Ka shum\u00eb mund\u00ebsi q\u00eb p\u00ebrkthimi t\u00eb jet\u00eb b\u00ebr\u00eb n\u00eb vitet 1819-1821. Ky p\u00ebrkthim u b\u00eb me nxitjen e komunitetit shqiptar t\u00eb Vjen\u00ebs, sipas d\u00ebshmis\u00eb s\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuesit t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Pinkerton. Ai gjithashtu shkruan se p\u00ebrkthimi u b\u00eb n\u00ebn mbikqyrjen e nj\u00ebrit prej peshkop\u00ebve ortodoks\u00eb shqiptar\u00eb m\u00eb t\u00eb ditur dhe m\u00eb t\u00eb respektuar. \u00a0\u00a0 Nj\u00eb d\u00ebshmi tjet\u00ebr me shum\u00eb interes \u00ebsht\u00eb dhe ajo p\u00ebr atdhetarin e nderuar Jani Vreto[24]<\/em>.<\/em> Kur Vreto flet p\u00ebr m\u00ebsuesin e tij, klerikun e shquar ortodoks, Ikonom Nikolla Postenani, ai shkruan: \u201cSa her\u00eb ai meshonte, ungjillin e thoshte shqip, gjithashtu i thoshte shqip edhe P\u00ebrsh\u00ebndoshjet p\u00ebr Sh\u00ebn Marin\u00eb dhe Himnet Triadike t\u00eb p\u00ebrkthyera nga vet\u00eb ai.\u201d Vreto nuk na tregon n\u00ebse Ungjilli ishte p\u00ebrkthyer nga ai, por siguron se ai i kishte p\u00ebrkthyer P\u00ebrsh\u00ebndoshjet p\u00ebr Sh\u00ebn Marin\u00eb. Alfabeti q\u00eb ai p\u00ebrdorte, gjithmon\u00eb sipas d\u00ebshmis\u00eb s\u00eb Vretos, ishte ai grek, por i plot\u00ebsuar p\u00ebr tingujt e shqipes me g\u00ebrma latine. \u00a0\u00a0 Nga sa kemi p\u00ebrmendur m\u00eb sip\u00ebr del se, para botimit t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, p\u00ebrkthyer me mjesht\u00ebri nga dijetari i shquar Konstandin Kristoforidhi, p\u00ebrkthim q\u00eb b\u00ebn nj\u00eb epok\u00eb n\u00eb historin\u00eb e p\u00ebrkthimit t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb n\u00eb shqip, kemi nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb pasur p\u00ebrpjekjesh dhe p\u00ebrkthimesh. \u00a0\u00a0 Konstandin Kristoforidhi e p\u00ebrktheu me porosi t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Britanike, Dhiat\u00ebn e Re t\u00eb plot\u00eb, e cila u botua n\u00eb Stamboll n\u00eb dialektin tosk n\u00eb vitin 1879. Botimi n\u00eb dialektin geg ishte b\u00ebr\u00eb pak vjet m\u00eb par\u00eb. Kristoforidhi p\u00ebrkthen edhe disa nga librat e Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr. N\u00eb vitin 1872 boton Psaltirin dhe n\u00eb periudh\u00ebn 1880-1884 boton n\u00eb tosk\u00ebrisht[26]<\/em> disa nga librat e par\u00eb t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr: T\u00eb B\u00ebr\u00ebt, T\u00eb Dal\u00ebt, Nomi i Dyt\u00eb, Fjal\u00ebt e Urta dhe Isaia. \u00a0\u00a0 P\u00ebrkthimet e Kristoforidhit nga ana gjuh\u00ebsore ia kalojn\u00eb t\u00eb gjitha p\u00ebrkthimeve t\u00eb b\u00ebra para tij. Ato dallohen nga past\u00ebrtia e gjuh\u00ebs shqipe dhe nga sakt\u00ebsia. Teksti i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, i botuar p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb vitin 1879, n\u00eb dialektin tosk dhe ribotuar n\u00eb vitin 1911 dhe 1930, p\u00ebrdoret akoma edhe sot n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse. Gjithashtu, Shoq\u00ebria Biblike ribotoi p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb vitin 1994 tekstin e Dhiat\u00ebs s\u00eb Re t\u00eb p\u00ebrkthyer nga Kristoforidhi, n\u00eb baz\u00eb t\u00eb botimit t\u00eb fundit n\u00eb Kor\u00e7\u00eb 1930, posa\u00e7\u00ebrisht p\u00ebr Kish\u00ebn Ortodokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Ky p\u00ebrkthim u prit mir\u00eb nga t\u00eb gjith\u00eb ortodoks\u00ebt shqiptar\u00eb, brenda dhe jasht\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe pati p\u00ebrnj\u00ebher\u00eb nj\u00eb p\u00ebrhapje t\u00eb jasht\u00ebzakonshme t\u00eb tij. \u00a0\u00a0 Mbas Kristoforidhit, n\u00eb shek. XIX, pati edhe p\u00ebrpjekje t\u00eb tjera n\u00eb p\u00ebrkthime, sidomos n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare. Por ishte shekulli XX ai q\u00eb solli kontributin m\u00eb t\u00eb madh n\u00eb l\u00ebmin e p\u00ebrkthimeve dhe n\u00eb konsolidimin e terminologjis\u00eb fetare. \u00a0\u00a0 Si del edhe nga citimi i m\u00ebsip\u00ebrm Imzot Noli ishte i nd\u00ebrgjegjsh\u00ebm p\u00ebr nevojat e Kish\u00ebs n\u00eb l\u00ebmin e p\u00ebrkthimeve dhe sidomos p\u00ebr nevoj\u00ebn e p\u00ebrdorimit t\u00eb gjuh\u00ebs bashk\u00ebkohore t\u00eb kuptueshme nga populli. \u00a0\u00a0 P\u00ebr kontributin e madh q\u00eb dha n\u00eb p\u00ebrkthimet fetare dhe n\u00eb pasurimin e gjuh\u00ebs fetare shqipe, Mitropolit Theofan Noli, mbetet p\u00ebrkthyesi m\u00eb i madh n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse.<\/p>\n \u00a0\u00a0 Kisha Ortodokse e vazhdoi tradit\u00ebn e p\u00ebrkthimeve edhe gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr shpalljen e autoqefalis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb filloi t’i kushtohej nj\u00eb v\u00ebmendje jo vet\u00ebm thjesht an\u00ebs gjuh\u00ebsore t\u00eb p\u00ebrkthimeve, por edhe sakt\u00ebsis\u00eb teologjike t\u00eb tyre. \u00a0\u00a0 Mbas shpalljes s\u00eb Autoqefalis\u00eb, Kisha organizoi nj\u00eb komision q\u00eb t\u00eb merrej me p\u00ebrkthime t\u00eb reja dhe me korrektimin e p\u00ebrkthimeve t\u00eb m\u00ebparshme. U shquan n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim Prof. Sotir Papakristo dhe teologu i d\u00ebgjuar Dhimit\u00ebr Beduli. Komisioni b\u00ebri nj\u00eb pun\u00eb t\u00eb lavd\u00ebrueshme, sidomos n\u00eb korrektimin dhe plot\u00ebsimin e Librit t\u00eb Sh\u00ebrbesave t\u00eb Shenjta. Libri u korrektua si nga ana gjuh\u00ebsore ashtu edhe nga ajo doktrinare dhe u botua nga Kisha Ortodokse n\u00eb Tiran\u00eb n\u00eb vitin 1961.[31]<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0 Gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb persekutimit as mund t\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr p\u00ebrkthime. Rihapja e institucioneve fetare e gjeti Kish\u00ebn Ortodokse krejt\u00ebsisht t\u00eb shkat\u00ebrruar. \u00a0\u00a0 Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe t\u00eb shkurt\u00ebr dhe t\u00eb mbushur me v\u00ebshtir\u00ebsi, p\u00ebrkthimet jan\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb aktivitetin e Kish\u00ebs Ortodokse. Jan\u00eb korrigjuar, ribotuar dhe p\u00ebrkthyer shum\u00eb libra t\u00eb ndrysh\u00ebm t\u00eb sh\u00ebrbesave fetare dhe libra doktrinar\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb n\u00eb proces botimi i korrigjuar i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re**. <\/p>\n <\/p>\n * Kjo kumtes\u00eb \u00ebsht\u00eb mbajtur n\u00eb Simpoziumin Nd\u00ebrkomb\u00ebtar “Mbi P\u00ebrkthimet Biblike”, n\u00ebntor 1998. Botohet p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb i ripunuar. Botuar n\u00eb revist\u00ebn \u201cTempulli\u201d nr. 2 (revist\u00eb periodike kulturore), Kor\u00e7\u00eb, 2000. <\/em><\/p>\n ** sh\u00ebnim redaksis\u00eb s\u00eb web: punuar nga z. Thoma Qendro, botuar n\u00eb Tiran\u00eb, n\u00eb vitin 2005.<\/em><\/p>\n <\/p>\n ________________________<\/p>\n <\/p>\n [1] Shih Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe n\u00eb vitet 1332-1850,<\/em> Rilindja, Prishtin\u00eb 1978, fq.27-28.<\/p>\n [2] Codex 133<\/em>, fq.63. Shih Nilo Borgia, Pericope evangelica in lingua Albanese del secolo XIV da un manoscritto Greco della Biblioteca Ambrosiana, <\/em>Grottaferrata 1930.<\/p>\n [3] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe n\u00eb vitet 1332-1850<\/em>, fq.29-30.<\/p>\n [4] Francesco Solano, Nota per una traduzione della Uturgia in Lingua Albanese,<\/em> Grattaferrata,1965. Shih gjithashtu Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe n\u00eb vitet 1332-1850<\/em>, fq.55-56.<\/p>\n [5] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe n\u00eb vitet 1332-1850<\/em>, fq.55-56.<\/p>\n [6] Ibid<\/em>.<\/p>\n [7] Ibid<\/em>, fq.74.<\/p>\n [8] Dh. Shuteriqi, Anonimi i Elbasanit, Buletini i Institutit t\u00eb Shkencave, <\/em>1, Tiran\u00eb, 1949, fq. 33-54; Shkrimet Shqipe\u2026,<\/em> Akademia e Shkencave, Tiran\u00eb, 1976, fq. 91-93. Gaz. Z\u00ebri i Popullit<\/em>, Tiran\u00eb 9.1.1949.<\/p>\n [9] M. Domi, Rreth autorit dhe koh\u00ebs s\u00eb dor\u00ebshkrimit elbasanas me shqip\u00ebrim copash t\u00eb ungjillit<\/em>, Konferenca e par\u00eb e Studimeve Albanologjike, Tiran\u00eb, 1965, 270-277.<\/p>\n [10] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026<\/em>, Rilindja, Prishtin\u00eb, 1978, fq.91-92.<\/p>\n [11] Robert Elsie,”Albanian Literature in Greek Script”, Byzantine and Modern Greek Studies<\/em>, Volume 15, 1991, fq.22.<\/p>\n [12] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026,<\/em> Rilindja, fq.107; R. Elsie, Albanian Literature…, fq.23.<\/p>\n [13] Evlogj Kurila Lavrioti, Grigor Gjirokastriti<\/em>, Athin\u00eb, 1933, fq.57-89<\/p>\n [14] Ibid<\/em>, fq. 54.<\/p>\n [15] Evlogj Kurila Lavrioti, Voskopoja dhe Akademia e Re e saj,<\/em> Athin\u00eb, 1935, fq.16-18.<\/p>\n [16] Gazeta Empros<\/em>, 24 dhe 30 Maj 1923<\/p>\n [17] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026,<\/em> Rilindja, fq.121-122; Dh. Shuteriqi, Historia e Let\u00ebrsis\u00eb Shqipe<\/em>, Tiran\u00eb, fq.321.<\/p>\n [18] Dh. Shuteriqi: “Anonimi i Elbasanit. Shkrimi Shqip n\u00eb Elbasan n\u00eb shek. XVIII-XIX dhe Dhaskal Todhri”, Buletin i Institutit t\u00eb Shkencave<\/em>, Viti III, 1949, Nr. 1, f.37.<\/p>\n [19] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026<\/em>, Rilindja, fq.128-129.<\/p>\n [20] Schiro, G. “Della Lingua Albanese e delle sua letteratura”, Annuario del R. lnstituto Orientalo di Napoli<\/em>, 1917-1918.<\/p>\n [21] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026,<\/em> Rilindja, f.156-157; Dh. Beduli, Gjuha Shqipe n\u00eb Kish\u00eb, <\/em>Botimi Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqip\u00ebris\u00eb,<\/em> 1997, Tiran\u00eb, fq.11.<\/p>\n [22] Dh. Shuteriqi, Historia e Let\u00ebrsis\u00eb Shqipe<\/em>, fq.323.<\/p>\n [23] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026,<\/em> Rilindja, fq.174, 175, 177-179, 189-190. Dh. Beduli, Gjuha Shqipe n\u00eb Kish\u00eb,<\/em> fq.13.<\/p>\n [24] Dh. Shuteriqi, Shkrimet Shqipe\u2026<\/em>, fq.216-217.<\/p>\n [25] Ibid<\/em>, fq.236.<\/p>\n [26] K\u00ebto botime jan\u00eb b\u00ebr\u00eb edhe n\u00eb geg\u00ebrisht, por ne po p\u00ebrmendim vet\u00ebm ato tosk\u00ebrisht, ngaq\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb shkrim po trajtojm\u00eb p\u00ebrkthimet n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse.<\/p>\n [27] Dh. Shuteriqi, Historia e Let\u00ebrsis\u00eb Shqipe<\/em> (p\u00ebr shkollat e mesme), Tiran\u00eb, l955, fq.113; E. Legrand, Bibliographie Albanaise<\/em>, Paris-Athenes,1912, f.146; Dh. Beduli, Gjuha Shqipe n\u00eb Kish\u00eb<\/em>, fq.14.<\/p>\n [28] Arkivi i Muzeut Historik t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs,Y=49\/29\/525.<\/em><\/p>\n [29] Dh. Shuteriqi, Historia e Let\u00ebrsis\u00eb Shqipe<\/em> (p\u00ebr shkollat e mesme), fq.114.<\/p>\n [30] Dh. Beduli, Gjuha Shqipe n\u00eb Kish\u00eb,<\/em> fq.15.<\/p>\n [31] Ribotimi i “Lib\u00ebr i Sh\u00ebrbesave t\u00eb Shenjta t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse”<\/em>, botuar nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqip\u00ebris\u00eb, Tiran\u00eb, 1994, u b\u00eb n\u00eb baz\u00eb t\u00eb botimit t\u00eb 1961, me ndonj\u00eb ndryshim t\u00eb vog\u00ebl.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Nj\u00eb v\u00ebshtrim i shkurt\u00ebr historik mbi p\u00ebrkthimet fetare n\u00eb Kish\u00ebn Orthodhokse n\u00eb Shqip\u00ebri Shkruar nga Mitropoliti i Kor\u00e7\u00ebs, Hir\u00ebsi Joan Pelushi Historia e p\u00ebrkthimeve n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse ka qen\u00eb e lidhur me nevoj\u00ebn shpirt\u00ebrore t\u00eb besimtar\u00ebve ortodoks\u00eb. Duke patur parasysh k\u00ebt\u00eb nevoj\u00eb, duhet t\u00eb besojm\u00eb, madje ka edhe disa t\u00eb dh\u00ebna, ndon\u00ebse […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"fifu_image_url":"","fifu_image_alt":"","footnotes":""},"categories":[375],"tags":[597],"class_list":["post-14018","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kisha-jone","tag-tekste-per-historine-e-kishes-sone"],"acf":[],"yoast_head":"\n
\nDokumenti m\u00eb i vjet\u00ebr q\u00eb kemi n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, gjendet brenda nj\u00eb Kodiku greqisht n\u00eb bibliotek\u00ebn Ambroziane t\u00eb Milanos[2]<\/em>.<\/em> \u00cbsht\u00eb nj\u00eb flet\u00eb me format 15 X 13.5 cm, brenda Kodikut me format 23.3 X 15.3. N\u00eb at\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb (perikope) nga Ungjilli i Matheut (27:62-66 – pjes\u00eb q\u00eb k\u00ebndohet t\u00eb Premten e Madhe), Himni i Pashk\u00ebs dhe urimi: P\u00ebr shum\u00eb vjet, o Kryezot. N\u00eb shkrim p\u00ebrdoret alfabeti grek, ndon\u00ebse nuk i \u00ebsht\u00eb p\u00ebrshtatur mir\u00eb tingujve t\u00eb shqipes dhe cil\u00ebsia e p\u00ebrkthimit nuk \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e mir\u00eb. Mendohet t\u00eb jet\u00eb i shekullit XIV, dat\u00eb t\u00eb cil\u00ebn ka edhe kodiku. Dokumenti u zbulua n\u00eb vitin 1906 nga Spiridon Llambros dhe u transkriptua nga kleriku dhe intelektuali i shquar ortodoks, peshkopi i Kor\u00e7\u00ebs, Evlogji Kurila. Por, ky i fundit, mendonte se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb shkrim t\u00eb Grigor Gjirokastritit. Na duket m\u00eb i drejt\u00eb mendimi i Spiridon Llambros dhe i shum\u00eb studiuesve t\u00eb tjer\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt e datojn\u00eb n\u00eb shek. XIV. Disa t\u00eb tjer\u00eb e vendosin n\u00eb fund t\u00eb shek. XV ose n\u00eb fillim t\u00eb shek. XVI.[3]<\/em><\/p>\n
\nN\u00eb fakt, dokumenti p\u00ebr t\u00eb cilin flasim, l\u00eb t\u00eb supozosh p\u00ebr nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb gjat\u00eb t\u00eb teksteve liturgjike t\u00eb p\u00ebrkthyera n\u00eb shqip. Formula e Pag\u00ebzimit n\u00eb geg\u00ebrisht dhe Perikopeja nga Ungjilli i Matheut nuk mund t\u00eb jen\u00eb dy raste t\u00eb izoluara. Ato jan\u00eb \u00e7far\u00eb ka mbetur nga nj\u00eb p\u00ebrdorim m\u00eb i gjer\u00eb i shqipes n\u00eb adhurimin kishtar.
\n\u201cK\u00ebto dy dokumente (Formula e Pag\u00ebzimit dhe Perikopeja e Ungjillit) pik\u00ebrisht demonstrojn\u00eb, edhe n\u00eb shkurt\u00ebsin\u00eb e tyre, nj\u00eb tradit\u00eb tashm\u00eb t\u00eb konsoliduar t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb shqipes p\u00ebr q\u00ebllime liturgjike-pastorale, n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb territorin e Shqip\u00ebris\u00eb. Nga k\u00ebto dokumente, i pari i hartuar n\u00eb geg\u00ebrisht dhe i dyti n\u00eb tosk\u00ebrisht, ne mund t\u00eb besojm\u00eb se nuk \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb shqipja t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrdorur n\u00eb funksionet liturgjike. Dokumenti p\u00ebr t\u00eb cilin do t\u00eb flasim, supozon nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb gjat\u00eb t\u00eb teksteve liturgjike t\u00eb p\u00ebrkthyera n\u00eb shqip.\u201d[4]<\/em><\/p>\n
\nP\u00ebrmendja e kryerjes s\u00eb sh\u00ebrbesave n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe tek arb\u00ebresh\u00ebt (Marafioti, 1601)[5]<\/em>, tregon se ata kishin sjell\u00eb me vete nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb shqipes n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare, dhe kjo tradit\u00eb t\u00eb pakt\u00ebn duhet t\u00eb kishte qen\u00eb e shek. XIV-XV. Ndon\u00ebse autori nuk p\u00ebrmend libra, me t\u00eb drejt\u00eb mund t\u00eb besohet se ata duhet t\u00eb kishin pasur n\u00eb p\u00ebrdorim libra n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe[6].<\/p>\n
\nNd\u00ebrsa shekulli XVIII, \u00ebsht\u00eb i pasur me d\u00ebshmi t\u00eb shumta rreth p\u00ebrkthimeve t\u00eb teksteve fetare n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse. N\u00eb nj\u00eb gravur\u00eb t\u00eb gjetur n\u00eb Manastirin e Ardenic\u00ebs, e vitit 1731, kemi nj\u00eb lutje t\u00eb shkurt\u00ebr n\u00eb kat\u00ebr gjuh\u00eb: greqisht, latinisht, arumanisht dhe shqip, drejtuar Hyjlind\u00ebses. Ky \u00ebsht\u00eb teksti shqip i shkruar me alfabetin grek: Virgjin dhe Mam\u00eb eperndis uro pr\u00eb nee fajt or\u00ebte. Teksti latinisht \u00ebsht\u00eb pak i ndrysh\u00ebm: Regina Mater et Virgo auxiliare Servis suis. N\u00eb gravur\u00eb kemi dat\u00ebn 1731 dhe n\u00ebnshkrimin hieromonah Nektari. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr voskopojarin Nektar T\u00ebrpo, nj\u00eb propagandues i zellsh\u00ebm dhe i guximsh\u00ebm i besimit ortodoks, i cili n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishte igumeni i Manastirit t\u00eb Ardenic\u00ebs[12]<\/em>.<\/p>\n
\nEtja p\u00ebr p\u00ebrkthime q\u00eb p\u00ebrfshiu Shqip\u00ebrin\u00eb e shek. XVIII e kishte burimin n\u00eb Voskopoj\u00eb. \u201cL\u00ebvizjen p\u00ebr gjuh\u00ebn shqipe ne ia kushtojm\u00eb me siguri er\u00ebs (…) q\u00eb frynte nga Akademia e Re, e cila n\u00eb nj\u00eb shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb ndri\u00e7onte Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut dhe ndihmoi q\u00eb ky vend t\u00eb ndjej\u00eb i pari pulsin komb\u00ebtar\u201d[14]<\/em>.
\nN\u00eb nj\u00eb vend tjet\u00ebr Evlogji shkruan: \u201cPas prishjes s\u00eb Akademis\u00eb, qendra ku \u00ebsht\u00eb vazhduar puna e p\u00ebrkthimit ka qen\u00eb Manastir fam\u00ebmadh i Sh\u00ebn Joan Vladimirit pran\u00eb Elbasanit. Vat\u00ebr ka qen\u00eb edhe Manastiri i gjith\u00ebnderuar i Sh\u00ebn Naumit, q\u00eb gjendet pran\u00eb liqenit t\u00eb Ohrit … k\u00ebtu (Sh\u00ebn Naum) u krye dhe p\u00ebrkthimi n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe i Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb, kurse Manastiri i Sh\u00ebn Joan Vladimirit ka qen\u00eb shkolla ku lind\u00ebn nj\u00eb s\u00ebr\u00eb p\u00ebrkthimesh t\u00eb tjera dhe u p\u00ebrpunua gjuha e shkruar shqipe. K\u00ebshtu si qend\u00ebr kemi vet\u00eb Akademin\u00eb e Re dhe si pole dy manastiret\u201d[15]<\/em>
\nPrandaj dhe peshkopi atdhedash\u00ebs protestoi kur ky manastir i jepej serb\u00ebve, duke shkruar se \u201cashtu si \u00ebsht\u00eb varri i Krishtit p\u00ebr t\u00eb krishter\u00ebt, k\u00ebshtu \u00ebsht\u00eb edhe Manastiri i Sh\u00ebn Naumit p\u00ebr shqiptar\u00ebt\u201d[16]<\/em>. Fatkeq\u00ebsisht, biblioteka dhe arkivi i Manastirit t\u00eb Sh\u00ebn Naumit u dogj\u00ebn nga komit\u00ebt bullgar\u00eb dhe nd\u00ebrmjet tyre u dogj\u00ebn padyshim shum\u00eb dokumenta t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr historin\u00eb dhe kultur\u00ebn shqiptare.<\/p>\n
\nAlfabete me baz\u00eb glagolitike shohim edhe n\u00eb vende t\u00eb tjera t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. \u00cbsht\u00eb p\u00ebr tu p\u00ebrmendur gjithashtu, se p\u00ebrkthimet e tij u p\u00ebrhap\u00ebn edhe n\u00eb vende t\u00eb tjera, ndon\u00ebse ne nuk mund t\u00eb flasim me sakt\u00ebsi p\u00ebr gjeografin\u00eb e p\u00ebrhapjes. Kjo provohet nga nj\u00eb dor\u00ebshkrim i gjetur n\u00eb Manastirin e Sh\u00ebn Pietrit n\u00eb Vithkuq[18]<\/em>.<\/em>
\nManastiret n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ishin qendrat kryesore t\u00eb p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr p\u00ebrkthime, si\u00e7 d\u00ebshmohet edhe nga dokumentat e gjetura n\u00eb manastiret e Sh\u00ebn Joan Vladimirit, Elbasan dhe Sh\u00ebn Pietrit, Vithkuq.
\nKlerik\u00ebt e shquar ortodoks\u00eb, episkop\u00eb (peshkop\u00eb), murgj\u00ebr dhe prift\u00ebrinj, u p\u00ebrpoq\u00ebn q\u00eb t\u00eb plot\u00ebsonin nevoj\u00ebn p\u00ebr tekste fetare n\u00eb gjuh\u00ebn e popullit t\u00eb tyre, t\u00eb cilit i sh\u00ebrbenin. P\u00ebr fat t\u00eb keq, p\u00ebr arsye q\u00eb tashm\u00eb dihen, roli dhe kontributi i tyre \u00ebsht\u00eb l\u00ebn\u00eb n\u00eb harres\u00eb, gj\u00eb q\u00eb e ka d\u00ebmtuar shum\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn.<\/p>\n
\nK\u00ebtu mund t\u00eb p\u00ebrmendim p\u00ebrs\u00ebri se Imzot Kurila dhe prof. Domi mendojn\u00eb se “Anonimi i Elbasanit” \u00ebsht\u00eb vep\u00ebr e Grigorit t\u00eb Durr\u00ebsit. Gjithashtu, ia vlen t\u00eb p\u00ebrmendet edhe nj\u00eb d\u00ebshmi nga Schiro[20]<\/em>, i cili flet p\u00ebr nj\u00eb Anonim Epirot, dometh\u00ebn\u00eb, shqiptar nga Shqip\u00ebria, t\u00eb shek XVIII, t\u00eb Ungjillit t\u00eb Matheut.
\nK\u00ebshtu, kemi nj\u00eb shtrirje t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb p\u00ebrkthimeve n\u00eb k\u00ebt\u00eb shekull, po t\u00eb kemi parasysh p\u00ebrkthimet e Grigorit t\u00eb Durr\u00ebsit, Dhaskal Todhrit dhe Papa Totasit. Ungjijt\u00eb jan\u00eb p\u00ebrkthyer pjes\u00ebrisht, shpesh perikopet\u00eb e p\u00ebrdorura n\u00eb sh\u00ebrbesat liturgjike, ose t\u00ebr\u00ebsisht, si n\u00eb rastin e Grigorit t\u00eb Durr\u00ebsit dhe Dhaskal Todhrit.<\/p>\n
\nTratativat p\u00ebr p\u00ebrkthimin filluan m\u00eb her\u00ebt. N\u00eb to p\u00ebrfshiheshin, p\u00ebrfaq\u00ebsuesi i Shoq\u00ebris\u00eb Biblike, Patriarkana e Stambollit dhe Vangjel Meksi. N\u00eb 25 tetor 1818, Dr. Robert Pinkerton informonte Londr\u00ebn \u201cKam gjetur njeriun q\u00eb un\u00eb shpresoj se \u00ebsht\u00eb destinuar t\u00eb dhuroj\u00eb bekimin e madh tek v\u00ebllez\u00ebrit e tij, duke dh\u00ebn\u00eb tek ata Dhiat\u00ebn e Re n\u00eb gjuh\u00ebn e tyre. Emri i tij \u00ebsht\u00eb Vangjel Meksi… Ai \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i njohur n\u00eb Patriarkan\u00ebn e Konstandinopoj\u00ebs, e cila… m\u00eb ka premtuar t\u00eb d\u00ebrgoj\u00eb nj\u00eb ose dy klerik\u00eb t\u00eb aft\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, me q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb ndihmuar Dr. Meksin n\u00eb pun\u00ebn e tij dhe p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb p\u00ebrkthimin sa m\u00eb t\u00eb p\u00ebrsosur q\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur\u201d.
\nP\u00ebrkthimi shqip i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, i b\u00ebr\u00eb nga Meksi n\u00eb Stamboll ose Selanik, ishte nj\u00eb arritje e madhe pas shum\u00eb p\u00ebrpjekjesh t\u00eb gjata, duke filluar nga Anonimi i Elbasanit, Dhaskal Todhri dhe Grigori i Durr\u00ebsit. Na duket i drejt\u00eb mendimi i Prof. Shuteriqit se Meksi b\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb at\u00eb l\u00ebvizje dhe p\u00ebrpjekje p\u00ebr p\u00ebrdorimin e shqipes n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare, e cila u zhvillua n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Mesme dhe t\u00eb Jugut n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shek. XVIII dhe ndoshta edhe m\u00eb par\u00eb. Nuk na duket i drejt\u00eb konkluzioni i Imzot Evlogjit, i cili thot\u00eb se Meksi ishte vet\u00ebm nj\u00eb korrektor dhe p\u00ebrkthimin e ka b\u00ebr\u00eb Imzot Grigor Gjirokastriti.
\nKur n\u00eb vitin 1823 Vangjel Meksi vdiq, pun\u00ebn e tij e vazhdoi nj\u00eb tjet\u00ebr klerik shqiptar, shum\u00eb i ditur dhe i nderuar, peshkop Grigor Gjirokastriti, i cili e korrigjoi, e redaktoi dhe e botoi p\u00ebrkthimin e tij.
\nBotimi i Ungjillit t\u00eb Matheut pa drit\u00eb n\u00eb Korfuz n\u00eb vitin 1824 dhe n\u00eb vitin 1827, po n\u00eb Korfuz, u botua e t\u00ebr\u00eb Dhiata e Re. Ky botim pati nj\u00eb p\u00ebrhapje t\u00eb madhe tek ortodoks\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb, klerik\u00eb dhe laik\u00eb dhe tek arvanitasit e Greqis\u00eb. K\u00ebrkesa p\u00ebr k\u00ebt\u00eb botim pati aq shum\u00eb, sa q\u00eb u ribotua p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb vitin 1858 n\u00eb Athin\u00eb, ndon\u00ebse botimi i dyt\u00eb pati disa lajthitje[22]<\/em>. P\u00ebrkthimi \u00ebsht\u00eb n\u00eb lab\u00ebrisht dhe nga pik\u00ebpamja e interpretimit ortodoks \u00ebsht\u00eb mjaft i sakt\u00eb, gj\u00eb q\u00eb tregon kujdesin e madh dhe p\u00ebrgatitjen e mir\u00eb teologjike t\u00eb peshkopit mbik\u00ebqyr\u00ebs. M\u00eb von\u00eb episkopin e ditur Grigor e shohim t\u00eb em\u00ebruar Mitropolit t\u00eb Athin\u00ebs[23].
\nDuhet p\u00ebrmendur gjithashtu, se Vangjel Meksi ka b\u00ebr\u00eb edhe p\u00ebrkthime t\u00eb tjera. Po ashtu kemi d\u00ebshmi se peshkop Grigor Gjirokastriti p\u00ebrktheu edhe disa broshura t\u00eb tjera fetare.<\/p>\n
\nNga kjo d\u00ebshmi tregohet se n\u00eb Postenan t\u00eb Leskovikut kishte nj\u00eb p\u00ebrdorim t\u00eb shqipes n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare n\u00eb shek. XVIII dhe fillim t\u00eb shek. XIX. Ikonom Nikolla ka jetuar n\u00eb vitet 1748-1838, dometh\u00ebn\u00eb, pik\u00ebrisht n\u00eb koh\u00ebn kur shqipja po p\u00ebrdorej nga Grigori i Durr\u00ebsit, Dhaskal Todhri dhe shum\u00eb t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn fush\u00eb.
\nKjo tregon se n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb, n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse, p\u00ebrkthimi i Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb dhe p\u00ebrdorimi i shqipes n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare, kishin marr\u00eb nj\u00eb p\u00ebrmas\u00eb t\u00eb ndjeshme. Gjithashtu, Vreto n\u00eb Skepseis, na tregon se edhe Naum Veqilharxhi e kishte p\u00ebrkthyer Dhiat\u00ebn e Re[25]<\/em>. Ne nuk na ka ardhur ky p\u00ebrkthim, i cili do t\u00eb kishte shum\u00eb interes n\u00eb studimin e p\u00ebrkthimeve t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb shqip.<\/p>\n
\nNe nuk e dim\u00eb se sa mund t\u00eb ken\u00eb qen\u00eb t\u00eb dobish\u00ebm p\u00ebr Konstandin Kristoforidhin p\u00ebrkthimet e m\u00ebparshme, sepse nuk jan\u00eb b\u00ebr\u00eb ende studime krahasuese, por mund t\u00eb themi se ai ishte vazhdues i denj\u00eb i vepr\u00ebs s\u00eb Anonimit t\u00eb Elbasanit, Dhaskal Todhrit dhe Vangjel Meksit.<\/p>\n
\nGjithashtu, ai p\u00ebrkthen edhe tekste shkollore fetare p\u00ebr edukimin fetar t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve ortodoks\u00eb si Historia e Shkronj\u00ebs s\u00eb Shenjt\u00eb dhe nj\u00eb lib\u00ebr katekizmi me titull Kat\u00ebr Katekizmat[27]<\/em>.
\nN\u00eb Arkivin e Muzeut Historik t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs, ruhet nj\u00eb dor\u00ebshkrim me p\u00ebrkthimin e Besores n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe[28]<\/em>. N\u00eb fund t\u00eb dor\u00ebshkrimit shkruhet: “Kthym Shqip prei Konstantinit Nelkos\u00eb” dhe jepet data 1885. Ne nuk e dim\u00eb n\u00ebse \u00ebsht\u00eb dor\u00ebshkrim i vet\u00eb Konstandin Kristoforidhit apo dikush tjet\u00ebr e ka kopjuar p\u00ebrkthimin q\u00eb ai ka b\u00ebr\u00eb. Do t\u00eb ishte me interes t\u00eb b\u00ebheshin hulumtime t\u00eb tjera p\u00ebr k\u00ebt\u00eb dor\u00ebshkrim.<\/p>\n
\nNdihmesa e k\u00ebtij p\u00ebrkthimi n\u00eb p\u00ebrdorimin e shqipes n\u00eb Kish\u00ebn Ortodokse dhe n\u00eb njohjen e Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb nga besimtar\u00ebt ortodoks\u00eb dhe nga t\u00eb tjer\u00eb \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht i madh. Konstandin Kristoforidhi mbeti gjer n\u00eb fund t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij nj\u00eb bir i denj\u00eb dhe besnik i Kish\u00ebs Ortodokse[29]<\/em>. P\u00ebr t\u00eb nderuar vepr\u00ebn e madhe t\u00eb k\u00ebtij dijetari dhe patrioti t\u00eb shquar, Kisha Ortodokse n\u00eb vitin 1934 i ngriti nj\u00eb bust, i cili \u00ebsht\u00eb ende edhe sot n\u00eb Kish\u00ebn e Sh\u00ebn Maris\u00eb n\u00eb Elbasan.<\/p>\n
\nImzot Theofan Noli, nj\u00eb klerik i shquar ortodoks dhe “protagonisti kryesor i komb\u00ebtarizimit dhe i pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs son\u00eb Ortodokse”[30]<\/em>, ishte edhe nj\u00eb p\u00ebrkthyes i talentuar dhe nj\u00eb njoh\u00ebs i shk\u00eblqyer i gjuh\u00ebs shqipe e i shum\u00eb gjuh\u00ebve t\u00eb tjera. Ai ka p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip librat m\u00eb t\u00eb domosdosh\u00ebm liturgjik\u00eb, duke sjell\u00eb nj\u00eb ndihmes\u00eb t\u00eb pallogaritshme p\u00ebr besimtar\u00ebt ortodoks\u00eb.
\nImzot Th. Noli boton n\u00eb 1908, n\u00eb Boston, Sh\u00ebrbesa e Jav\u00ebs s\u00eb Madhe dhe n\u00eb 1909 Libr\u00eb e Sh\u00ebrbesave t\u00eb Shenjta. N\u00eb parath\u00ebnien e k\u00ebtij libri ai jep edhe arsyet q\u00eb e kan\u00eb shtyr\u00eb t\u00eb fillonte k\u00ebt\u00eb pun\u00eb: \u201cPo u fal shqiptar\u00ebve orthodhoks\u00eb k\u00ebt\u00eb libr\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb e dyta dhe pandeh q\u00eb p\u00ebrdorja e saj\u00eb do t’i sjell\u00eb nj\u00eb sh\u00ebrbim vendit ton\u00eb. I kam dh\u00ebn\u00eb zotim kombit tim t’u jap v\u00ebllez\u00ebrve t\u00eb mi bashk\u00ebfetar\u00eb librat m\u00eb t\u00eb nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb praktikuar faljen e tyre n\u00eb gjuh\u00ebn komb\u00ebtare, dhe zotimin tim do ta mbaroj ndofta brenda n\u00eb pak koh\u00eb, n\u00eb qoft\u00eb se shqiptar\u00ebt jan\u00eb gati t\u00eb m\u00eb ndihin, sikund\u00ebr m\u00eb ndihn\u00eb me t\u00eb shtypurit e k\u00ebtyre dy librave. Me t\u00eb kthyer t\u00eb k\u00ebsaj libre u p\u00ebrpoqa t\u00eb mos largohem nga teksti greqisht dhe besoj q\u00eb u dhash\u00eb shqiptar\u00ebve nj\u00eb kthim ekzakt t\u00eb lutjeve t\u00eb kish\u00ebs orthodhokse. Natyrisht nuk mund t\u00eb mbetesha i k\u00ebnaqur nga kthimet e vjetra t\u00eb atdhetarit t\u00eb shk\u00eblqyer Z. K.Kristoforidhi, dhe u p\u00ebrpoqa ti ndreq ato q\u00eb hyn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr pas p\u00ebrparimit q\u00eb ka b\u00ebr\u00eb gjuha shqipe q\u00eb nga koha e tij, pa mohuar q\u00eb puna e tij qe nj\u00eb ndihm\u00eb dhe themeli p\u00ebr mua.\u201d<\/p>\n
\nP\u00ebrkthimet e teksteve liturgjike jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira. P\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkthyer ato nuk mjafton vet\u00ebm njohja e mir\u00eb dhe e thell\u00eb e gjuh\u00ebs, por edhe nj\u00eb njohje e mir\u00eb e doktrin\u00ebs dhe e Tipikos\u00eb s\u00eb sh\u00ebrbesave fetare. Gjithashtu, k\u00ebrkohet nj\u00eb njohje e muzik\u00ebs kishtare q\u00eb teksti t’i p\u00ebrshtatet melodis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb duhet ruajtur raporti nd\u00ebrmjet tekstit origjinal, q\u00eb t\u00eb ruhet besnik\u00ebria e tekstit dhe p\u00ebrshtatjes p\u00ebr muzik\u00ebn.
\nTek Imzot Noli, v\u00ebrehet q\u00eb shpesh balanca anon nga p\u00ebrshtatja n\u00eb muzik\u00eb n\u00eb d\u00ebm t\u00eb besnik\u00ebris\u00eb s\u00eb tekstit. Por, p\u00ebrkthimet e tij dallohen nga stili poetik, aq i nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb transmetuar spiritualitetin e sh\u00ebrbesave liturgjike t\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse dhe nga fuqia e fjal\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, shkrimi i tij ka m\u00eb poezi, forc\u00eb dhe muzikalitet n\u00eb krahasim me p\u00ebrkthime t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm, q\u00eb, ndon\u00ebse jan\u00eb m\u00eb besnik ndaj tekstit origjinal, e kan\u00eb humbur pak forc\u00ebn poetike biblike.
\nImzot Theofan Noli p\u00ebrktheu libra t\u00eb shumt\u00eb liturgjik\u00eb. Nd\u00ebrmjet tyre mund t\u00eb p\u00ebrmendim Uratoren, Triodin dhe sidomos Kremtoren, t\u00eb cil\u00ebn ai e quante kryevepr\u00ebn e tij n\u00eb fush\u00ebn letrare.<\/p>\n
\nPeshkopi erudit Evlogji Kurila ka botuar n\u00eb Selanik, n\u00eb vitin 1933 nj\u00eb studim shum\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe interesant rreth p\u00ebrkthimeve n\u00eb shqip t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re. Studimi p\u00ebrqendrohet kryesisht si n\u00eb an\u00ebn gjuh\u00ebsore t\u00eb p\u00ebrkthimeve ashtu edhe n\u00eb at\u00eb teologjike. Ai u botua me titullin Albanikai Meletai.<\/p>\n
\nPrandaj, duke par\u00eb edhe mang\u00ebsit\u00eb e m\u00ebdha n\u00eb literatur\u00ebn fetare, nj\u00eb nga objektivat kryesore t\u00eb Kish\u00ebs, krahas objektivave t\u00eb tjera urgjente, ishte edhe pajisja e klerik\u00ebve dhe besimtar\u00ebve me literatur\u00ebn e nevojshme fetare.
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, p\u00ebrs\u00ebri ndihmesa e Dhimit\u00ebr Bedulit ishte providencial. Per\u00ebndia e kishte ruajtur p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb lidhjen me brezin e vjet\u00ebr dhe me tradit\u00ebn. Ndon\u00ebse i moshuar, Dhimit\u00ebr Beduli u dha me mish e me shpirt n\u00eb rilindjen e literatur\u00ebs fetare. T\u00eb gjith\u00eb t\u00eb rinjt\u00eb p\u00ebrfituan nga p\u00ebrvoja dhe k\u00ebshillat e tij n\u00eb fush\u00ebn e p\u00ebrkthimeve.<\/p>\n
\nPor, ndoshta tani ne ndodhemi n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb re, e cila k\u00ebrkon nj\u00eb bashk\u00ebpunim t\u00eb t\u00eb gjith\u00ebve, p\u00ebr unifikimin, p\u00ebrsa \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb terminologjis\u00eb dhe p\u00ebr nj\u00eb p\u00ebrkthim t\u00eb sakt\u00eb dhe dinjitoz t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb, ku duhet t\u00eb p\u00ebrfshihen teolog\u00eb dhe gjuh\u00ebtar\u00eb, si edhe p\u00ebr nj\u00eb botim kritik t\u00eb tij. Gjithashtu, duhet p\u00ebrmendur, se ky lib\u00ebr \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer shum\u00eb sakt\u00eb nga ana teologjike dhe ka nj\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb past\u00ebr shqipe, t\u00eb rrjedhshme dhe poetike, karakteristik\u00eb e liturgjis\u00eb bizantine.<\/p>\n
\n