Turizmi kulturor dhe Mozaiku
\ni Katedrales Ortodokse t\u00eb Tiran\u00ebs
\nKy shkrim u botua n\u00eb \u201cGazeta Shqiptare\u201d, por gjat\u00eb botimit u shkurtuan (jo rast\u00ebsisht) pjes\u00ebt ku p\u00ebrmendej
\nkontributi i Kryepiskopit Anastas dhe i Kish\u00ebs Orthodhokse. N\u00eb tekst, shkurtimet sh\u00ebnohen me t\u00eb zeza.
\nStina verore sivjet, gjat\u00eb vitit
\n2016, u mb\u00ebshtet fuqish\u00ebm nga
\nMinistria e Kultur\u00ebs me nj\u00eb pro-
\ngram t\u00eb pasur dhe t\u00eb larmish\u00ebm
\nve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb fush\u00ebn e njohjes s\u00eb
\nvlerave t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore e
\nartistike. N\u00ebse gjat\u00eb muajve t\u00eb ve-
\nr\u00ebs, trupat skenike e kishin mbyllur
\nsezonin e tyre artistik – p\u00ebrkundrazi
\nmuzet\u00eb, galerit\u00eb e arteve, qendrat
\ne parqet arkeologjike dhe ato ko-
\nmb\u00ebtare n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb
\nishin t\u00eb hapura p\u00ebr publikun \u201cnon
\nstop\u201d n\u00eb t\u00eb gjitha dit\u00ebt e jav\u00ebs dhe
\npunonin me orare relativisht t\u00eb
\nzgjatura.
\nGaleria Komb\u00ebtare e Arteve,
\nTiran\u00eb, pati n\u00eb programin e saj dy
\nekspozita t\u00eb ve\u00e7anta jasht\u00eb sallave
\nt\u00eb saj muzeale, por m\u00eb pran\u00eb pu-
\nblikut dhe turist\u00ebve. Mb\u00ebshtetur
\nn\u00eb vizionin e Ministris\u00eb s\u00eb Kultur\u00ebs,
\np\u00ebr ta sjell\u00eb artin sa m\u00eb pran\u00eb pu-
\nblikut edhe n\u00eb muajt e pushimeve
\nverore, GKA, Tiran\u00eb, organizoi dy
\nekspozita t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme me ve-
\npra t\u00eb fondit t\u00eb saj n\u00eb qytetin e Kru-
\nj\u00ebs (\u201cSk\u00ebnderbeu n\u00eb artin pamor
\nshqiptar\u201d) dhe n\u00eb qytetin bregdetar
\nt\u00eb Sarand\u00ebs (\u201cArtist\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb
\nshek. XX\u2019\u2019). Kjo politik\u00eb kulturore
\nsolli nj\u00eb risi n\u00eb evidentimin e vlera-
\nve t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore ve\u00e7a-
\nn\u00ebrisht p\u00ebr turist\u00ebt e shumt\u00eb q\u00eb vizi-
\ntuan Shqip\u00ebrin\u00eb gjat\u00eb muajve t\u00eb
\nVET\u00cbS.
\nPolitika e muzeve t\u00eb hapur p\u00ebr
\npublikun gjat\u00eb stin\u00e9s s\u00eb ver\u00ebs mund
\nt\u00eb vler\u00ebsohet pozitivisht pasi rezul-
\ntoi se ishte e suksesshme. Tirana
\nsi qendra m\u00eb e madhe social-kultu-
\nrore e Shqip\u00ebris\u00eb ka disa muze dhe
\nobjekte t\u00eb trash\u00ebgimis\u00eb kulturore,
\nt\u00eb cilat kan\u00eb vite q\u00eb kan\u00eb hyr\u00eb n\u00eb
\nguldat e agjencive t\u00eb ndryshme
\nturistike. K\u00ebshtu p\u00ebrve\u00e7 Muzeut
\nHistorik Komb\u00ebtar, Galeris\u00eb Ko-
\nmb\u00ebtare t\u00eb Arteve, Muzeut Arkeo-
\nlogjik, Mozaikut t\u00eb Tiran\u00ebs, turist\u00ebt
\nvizitojn\u00eb edhe dy monumentet e
\nkultit n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb saj: Xhamin\u00eb e
\nEt’hem Beut dhe Katedralen Orto-
\ndokse \u201cNgjallja e Krishtit\u201d. Xha-
\nmia e Et’hem Beut (1830-1831)
\n\u00ebsht\u00eb nj\u00eb monument kulture 1 ve-
\n\u00e7ant\u00eb dhe ruan brenda dhe jasht\u00eb
\nsaj piktur\u00eb murale dekorative oma-
\nmentale t\u00eb nj\u00eb cil\u00ebsie mjesht\u00ebrore.
\nPiktor\u00ebt kan\u00eb pikturuar duke uin-
\ntonuar n\u00eb ngjyrat e ngrohta, duke
\nkombinuar pasqyrimin e natyrave
\nt\u00eb qeta dhe imazheve me p\u00ebrfyty-
\nrime piktorike t\u00eb qytetit stambollit.
\nP\u00ebr arkitektin e k\u00ebsaj xhamie nuk
\nka t\u00eb dh\u00ebna, nd\u00ebrsa piktor\u00ebt e saj
\nmendohet t\u00eb jen\u00eb Mulla Isuf Zorba
\ndhe Mulla Halim Bulku. Katedral-
\nja Ortodokse \u201cNgjalljae Krishtit\u201d,<\/p>\n
jo shum\u00eb larg saj 1 p\u00ebrket shek. XXI
\ndhe ruan brenda saj nj\u00eb sip\u00ebrfaqe
\nprej mbi 1000 m\u201d mozaik parietal
\n(kupola dhe muret an\u00ebsore). Sigu-
\nrisht \u00ebsht\u00eb mozaiku m\u00eb 1 madh 1
\nBallkanit dhe \u00ebsht\u00eb vep\u00ebr e dy ar-
\ntist\u00ebve shqiptar\u00eb Josif dhe Liliana
\nDroboniku. Ata n\u00eb vitin 2010 kthe-
\nhen nga Italia n\u00eb Tiran\u00eb, t\u00eb ftuar si
\nfitues t\u00eb konkursit t\u00eb organizuar
\nnga Kryepiskopi i Kish\u00ebs Orto-
\ndokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebri-
\ns\u00eb, Fortlumturia e Tij, Anastas
\nJanullatos, p\u00ebr realizimin filli-
\nmisht t\u00eb mozaikut t\u00eb kupol\u00ebs.
\nMozaiku 1 madh 1 kupol\u00ebs s\u00eb Ka-
\ntedrales, 1 prezanton k\u00ebta artist\u00eb t\u00eb
\nm\u00ebdhenj italo-shqiptar\u00eb me nj\u00eb
\nvep\u00ebr moderne, gjigante p\u00ebr nga
\ndimensionet (700 m\u201d), mjesht\u00ebro-
\nre si cil\u00ebsi realizimi dhe t\u00eb papritur,
\nmagjiplot\u00eb, imponuese si zgjidhje
\nkompozicionale.
\nBesimtar\u00ebt ortodoks\u00eb n\u00eb Shqi-
\np\u00ebri, t\u00eb ambientuar me kishat e tyre
\nbazilikale me tri aniata, t\u00eb ndara
\nnga kolona druri apo guri, u gjend\u00ebn
\nt\u00eb befasuar nga zgjidhja arki-
\ntektonike e arkitektit amerikan
\nSteven Papadatos (Steven Peter
\nPapadatos), q\u00eb i dhuroi Tiran\u00ebs
\nnj\u00eb vep\u00ebr arkitektonike simbolike
\n– moderne, unikale n\u00eb Shqip\u00ebri si
\nzgjidhje hap\u00ebsinore, me volume
\ndekorative dhe funksionale.
\nForma arkitekturore dhe vizioni
\nfilozofik 1 Katedrales Ortodokse
\n\u201cNgjallja e Krishtit\u201d, bazohet te
\ntrajta e Kryqit, 1 cili \u00ebsht\u00eb simboli
\nqendror dhe thelb\u00ebsor 1 jet\u00ebs s\u00eb
\nkrishter\u00eb. Pra, Fortlumturia e Tij,
\nAnastas Janullatos dhe stafi tij 1
\nngusht\u00eb – arkitektja, znj. Eva Papa-
\npetru, realizimin e k\u00ebsaj vepre ma-
\ndh\u00ebshtore arkitekturore 1a besuan
\narkitektit amerikan Steven Papa-
\ndatos, dekorimi 1 brendsh\u00ebm me
\nmozaik\u00eb – iu besua artist\u00ebve shqip-
\ntar\u00eb Josif dhe Liliana Droboniku,
\nrealizimi 1 dekoracioneve n\u00eb ma-
\nterial t\u00eb fort\u00eb (\u00e7imento e bardh\u00eb
\ndhe bronz) iu besua artistit shqip-
\ntar Tago Mio dhe realizimi i iko-
\nnostasit prej mermeri – skulptorit
\ngrek Janis Kirarinis. K\u00ebta ishin
\ndhe artist\u00ebt kryesor\u00eb q\u00eb mbajt\u00ebn
\npesh\u00ebn kryesore n\u00eb realizimin e
\nveprave t\u00eb artit dhe arkitektur\u00ebs n\u00eb
\nKatedralen e Tiran\u00ebs. Pa asnj\u00eb
\nparagjykim ata bashk\u00ebpunuan dhe<\/p>\n
1 dhuruan besimtar\u00ebve ortodoks\u00eb
\nshqiptar\u00eb nj\u00eb vep\u00ebr unikale – mo-
\ndeme me nj\u00eb monumentalitet dhe
\nbukuri t\u00eb jasht\u00ebzakonshme.
\nZgjidhja q\u00eb artist\u00ebt Droboniku1
\ndhan\u00eb imazhit t\u00eb Krishtit Panto-
\nkrator n\u00eb mozaik ishte n\u00eb harmoni
\nme arkitektur\u00ebn dhe vizionin e
\narkitektit amerikan Papadatos 1
\ncili, q\u00eb gjat\u00eb projektimit, n\u00eb kupol\u00eb
\np\u00ebrfytyronte qiellin dhe rrezatimin
\ne tij nga figura e Krishtit Pantokra-
\n(vijon n\u00eb faqen 10)<\/p>\n
(vijon nga faqja 9)
\ntor. Teknika e zgjedhur – mbulimi
\nme mozaik i kupol\u00ebs, i brezit posht\u00eb
\nsaj dhe dekorimi 1 52 dritareve me
\nornamente dekorative nga dy ar-
\ntist\u00ebt Josif dhe Liliana Droboniku
\nkrijuan mund\u00ebsin\u00eb e komunikimit t\u00eb
\nbesimtar\u00ebve me imazhin qendror,
\nq\u00eb \u00ebsht\u00eb mbizot\u00ebrues n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb
\nhap\u00ebsir\u00ebn e sall\u00ebs ku ata q\u00ebndrojn\u00eb.
\nMe pak fjal\u00eb, Katedralja Orto-
\ndokse \u201cNgjallja e Krishtit\u201d n\u00eb
\nShqip\u00ebri, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb
\nkonceptimin dhe projektimin
\narkitekturor, p\u00ebrb\u00ebn n\u00eb nj\u00eb far\u00eb
\nm\u00ebnyre Kish\u00ebn e re t\u00eb Sh\u00ebn Sofis\u00eb
\ns\u00eb Kostandinopoj\u00ebs. Ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb
\nshprehje e qart\u00eb e simbolik\u00ebs s\u00eb
\nShenjt\u00eb n\u00eb form\u00eb moderne. Kate-
\ndralja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ikon\u00eb e rilindjes s\u00eb
\nOrtodoksis\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, pas r\u00ebnies
\ns\u00eb komunizmit. Mozaiku me ima-
\nzhin qendror t\u00eb tij, d\u00ebshmon fuqin\u00eb
\ndhe magjin\u00eb e nj\u00eb arti tashm\u00eb t\u00eb
\nharruar dhe ndaluar p\u00ebr 50 vjet n\u00eb
\nShqip\u00ebri nga regjimi komunist, nj\u00eb
\nart q\u00eb u mb\u00ebshtet n\u00eb tradit\u00ebn e
\nmozaik\u00ebve t\u00eb bukur paleokristian\u00eb
\nn\u00eb Shqip\u00ebri dhe n\u00eb arritjet e jasht\u00eb-
\nzakonshme t\u00eb realizuara nga iko-
\nnograf\u00ebt shqiptar\u00eb t\u00eb shekujve
\nXVI-XVIII si Onufri, biri i tij, Ni-
\nkolla, Onuf\u00ebr Qiprioti dhe pasuesit
\ne shkoll\u00ebs ikonografike t\u00eb tij. Me
\nnj\u00eb pasion, k\u00ebmb\u00ebngulje dhe p\u00ebr-
\nkushtim shpirt\u00ebror ndaj ikonogra-
\nfis\u00eb bizantine dhe teknikave t\u00eb saj
\nDrobonik\u00ebt – Josifi dhe Liliana –
\nkan\u00eb dekoruar me mozaik\u00eb, piktura
\ndhe ikona mbi 60 kisha dhe ikono-
\nstase n\u00eb Italin\u00eb e Jugut dhe at\u00eb Qe-
\nndrore: Kalabri, Sicili, Napoli dhe
\nRom\u00e9. Arti i tyre, krijoi edhe n\u00eb Itali
\n(Kalabri) nj\u00eb ikonografi t\u00eb re, t\u00eb ci-
\nl\u00ebsuar \u201cneo-bizantino\u201d nga kritika.
\nK\u00ebto vepra monumentale q\u00eb har-
\nmonizoheshin bukur me arkitek-
\ntur\u00ebn e kishave ekzistuese apo t\u00eb
\natyre moderne t\u00ebrhoq\u00ebn v\u00ebmendjen
\ne besimtar\u00ebve, artdash\u00ebsve dhe
\ndrejtuesve t\u00eb lart\u00eb t\u00eb klerit orto-
\ndoks n\u00eb Kalabri, t\u00eb cil\u00ebt u b\u00ebn\u00eb dhe
\nmb\u00ebshtet\u00ebsit e tyre t\u00eb p\u00ebrhersh\u00ebm.
\nDrita e fuqishme dhe pasuria kolo-
\nTurizmi kulturor dhe Mozaiku
\ni Katedrales Ortodokse t\u00eb Tiran\u00ebs
\nristike e veprave t\u00eb Drobonik\u00ebve
\nrrezatojn\u00eb modestisht edhe n\u00eb Ita-
\nlin\u00eb fqinje fuqin\u00eb e artit t\u00eb jasht\u00eb-
\nzakonsh\u00ebm t\u00eb Onufrit (kryemjesh-
\ntrit t\u00eb ikonografis\u00eb shqiptare t\u00eb
\nshek. XVI), pasues modern\u00eb t\u00eb t\u00eb
\ncilit Drobonik\u00ebt jan\u00eb.
\nArti i Drobonik\u00ebve
\nKur hyn n\u00eb sall\u00ebn e Katedrales
\nOrtodokse \u201cNgjallja e Krishtit\u201d,
\nTiran\u00eb, ajo q\u00eb t\u00eb emocionon \u00ebsht\u00eb
\nsigurisht magjia e hap\u00ebsir\u00ebs gji-
\ngante q\u00eb t\u00eb krijohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb
\nmenj\u00ebhershme pas ngjitjes s\u00eb
\nshkall\u00ebve prej mermeri dhe kalimit
\nt\u00eb tri dyerve t\u00eb r\u00ebnda prej bronzi.
\nSalla rrethore q\u00eb t\u00eb hapet para sy-
\nve, plot\u00ebsohet anash me kolona dhe
\nA harqe madh\u00ebshtore, t\u00eb zbuku-
\nruara me mozaik\u00eb. Nj\u00eb brez deko-
\nrativ ornamental sip\u00ebr harqeve rre-
\nthon si nj\u00eb azhur i bardh\u00eb elegant
\ngjith\u00eb sall\u00ebn qendrore. Vizitori –
\nbesimtari i krishter\u00eb ortodoks, gra-
\ndualisht, n\u00eb qend\u00ebr do t\u00eb p\u00ebrballet
\nme ikonostasin e bardh\u00eb t\u00eb mer-
\nmert\u00eb, t\u00eb zbukuruar me ikona, pas
\nt\u00eb cilit ndodhet Tryezae A ltarit para
\nabsid\u00ebs – gjigante mbuluar me mo-
\nzaik\u00e9 (110 m\u201d). Kupola madh\u00eb-
\nshtore e zbukuruar me mozaikun
\nshum\u00ebngjyr\u00ebsh me imazhin e madh
\nt\u00eb Krishtit Pantokrator t\u00eb krijon t\u00eb
\npapritur\u00ebn befasuese. Prania e
\nmozaikut t\u00eb madh t\u00eb kupol\u00ebs, me
\nimazhin e Pantokratorit, t\u00eb krijon
\nndjesin\u00eb e pranis\u00eb s\u00eb Tij mbi-
\nzot\u00ebruese – absolute. Zgjedhja e
\np\u00ebrmasave t\u00eb saj \u00ebsht\u00eb n\u00eb harmoni
\nme funksionin artistik, liturgjik
\np\u00ebr besimtar\u00ebt ortodoks\u00eb. Fuqia e
\nngjyrave, shk\u00eblqimi ve\u00e7an\u00ebrisht 1
\narit n\u00eb sfondin e qendr\u00ebs s\u00eb kupo-
\nl\u00ebs dhe i rrezeve q\u00eb dalin prej saj, 1
\njapin k\u00ebtij mozaiku nj\u00eb vezullim
\ndhe bukuri t\u00eb jasht\u00ebzakonshme.
\nVeprat monumentale n\u00eb nd\u00ebr-
\ntesat e kultit dhe ato publike kan\u00eb
\nprivilegjin e t\u00eb admiruarit nga disa
\nbreza. Ato jetojn\u00eb gjat\u00eb s\u00eb bashku
\nme veprat arkitektonike ku jan\u00eb
\nvendosur. Magjia, vler\u00ebsimi dhe
\nmadh\u00ebshtia e tyre rritet me kalimin
\ne viteve. R\u00ebnd\u00ebsia e k\u00ebtyre kriji-
\nmeve t\u00eb ve\u00e7anta lidhet me artin,
\npor edhe me besimin teologjik,
\nnderimin ndaj zotit.
\nKatedralet e m\u00ebdha jan\u00eb n\u00eb di-
\nt\u00ebt e sotme vende t\u00eb vizituara nga
\nturist\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm, ato rrin\u00eb me
\ndyer t\u00eb hapura p\u00ebr \u00e7do vizitor, pasi
\nb\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb n\u00eb jet\u00ebn artistike – re-
\nligjioze t\u00eb qyteteve ku ato ndodhen.
\nKatedralja e Tiran\u00ebs, ndoshta m\u00eb
\ne reja si mosh\u00eb, \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e arki-
\ntektur\u00ebs moderne simbolike orto-
\ndokse bot\u00ebrore dhe e nj\u00eb arti q\u00eb,
\nedhe pse religjioz e ortodoks, shpreh
\nvizione moderne teologjike dhe
\nartistike.
\nPas p\u00ebrurimit t\u00eb Katedrales
\n(Mozaikut t\u00eb Kupol\u00ebs) n\u00eb qer-
\nshorin e vitit 2014, ku mor\u00ebn
\npjes\u00eb autoritetet m\u00eb t\u00eb larta
\nbot\u00ebrore t\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse
\nnga Evropa dhe SHBA (si:
\nPatriarku Ekumenik, Barto-
\nlomeu I; Patriarku i Jerusaleniit,
\nTheofili III etj.) – Josifi dhe
\nLiliana Droboniku me mb\u00eb-
\nshtetjen Fortlumturis\u00eb s\u00eb Tij,
\nKryepiskopit Anastas, dhe ar-
\nkitektes, znj. Eva Papapetru,
\nvazhduan pun\u00ebn p\u00ebr dekori-
\nmin me mozaik\u00eb t\u00eb 4 harqeve
\nq\u00eb rrethojn\u00eb sall\u00ebn e Katedrales
\nsi dhe absid\u00ebs kryesore dhe atyre
\ndy an\u00ebsore (rreth 400 nr).
\nTashm\u00eb ndien se sa her\u00eb hyn
\nn\u00eb hap\u00ebsirat e brendshme t\u00eb Ka-
\ntedrales, do t\u00eb gjesh patjet\u00ebr nj\u00eb
\nvep\u00ebr t\u00eb re n\u00eb mozaik nga e nj\u00ebjta
\ndor\u00eb mjesht\u00ebrore e artist\u00ebve Dro-
\nboniku. Zbukurimi i saj lidhet
\npadyshim me mb\u00ebshtetjen e vi-
\nzionin modern t\u00eb Fortlumturis\u00eb
\ns\u00eb Tij, Anastas Janullatos dhe
\narkitektes, znj. Eva Papapetru,
\nt\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb padyshim mb\u00eb-
\nshtet\u00ebsit kryesor\u00eb t\u00eb vazhdimit
\nt\u00eb dekorimit t\u00eb brendsh\u00ebm t\u00eb
\nKatedrales, q\u00eb sigurisht do t\u00eb
\nvazhdoj\u00eb p\u00ebr t’u plot\u00ebsuar edhe me
\n4 Ungjillor\u00ebt, q\u00eb tashm\u00eb sipas tipo-
\nlogjis\u00eb bizantine 1 kan\u00eb vendet e
\ntyre n\u00eb pjes\u00ebt e kurb\u00ebzuara t\u00eb sa-
\nIl\u00ebs kryesore.
\nPra, t\u00eb vizitosh sot Tiran\u00ebn, do
\nt\u00eb thot\u00eb t\u00eb vizitosh nj\u00ebher\u00ebsh 3 ve-
\npra n\u00eb mozaik\u00eb: Mozaikun Paleo-
\nkristian t\u00eb Tiran\u00ebs (shek. V-VI),
\nmozaikun e fasad\u00ebs s\u00eb Muzeut
\nHistorik Komb\u00ebtar me titull \u201cShqi-
\np\u00ebria\u201d (1982) dhe mozaikun m\u00eb t\u00eb
\nmadh t\u00eb Ballkanit, 1 realizuar n\u00eb
\nvitet 2012-2016 n\u00eb interierin e
\nKatedrales Ortodokse \u201cNgjallja e
\nKrishtit\u201d.
\nYlli Drishti
\nStudiues i artit bizantin<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Material nga Tetor 2016.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"10 (285)","viti":"2016","muaji":"Tetor","muaji_numer":"10","dita":"","faqet":"[9, 10]","fjale_kyce":"[\"Turizmi\", \"kulturor\", \"Mozaiku\", \"Katedrales\", \"Ortodokse\"]","permbledhje":"Material nga Tetor 2016.","autori":"","kategoria":"Artikull","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[9653],"ngjallja_autori":[],"ngjallja_viti":[12833],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-95117","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-artikull","ngjallja_viti-12833","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n