Si \u00e7do kultur\u00eb gramatologjike edhe gjuha
\nshqipe, si\u00e7 e dim\u00eb, filloi t\u00eb hedh\u00eb hapat e par\u00eb
\ndhe t\u00eb emancipohet m\u00eb s\u00eb shumti nga nevoja e
\nnjer\u00ebzve p\u00ebr t\u00eb kuptuar dhe njohur Shkrimet e
\nShenjta. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst punimi synon t\u00eb hedh\u00eb
\ndrit\u00eb mbi nj\u00eb figur\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb filologjis\u00eb
\ndhe p\u00ebrkthimit, Grigor Gjirokastritin, p\u00ebr t\u00eb cilin
\nnuk dihet pothuajse asgj\u00eb, p\u00ebrve\u00e7se emrit t\u00eb tij.
\nVepra e tij, p\u00ebrkthimi i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn
\nshqipe, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nd\u00ebr monumentet e para filo-
\nlogjike e religjioze t\u00eb plot\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe
\n(1824). N\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim vepra e tij \u00ebsht\u00eb
\npar\u00eb n\u00eb kontekst me rrethanat historike dhe si
\nprodukt i l\u00ebvizjes kulturore arsimore t\u00eb shqip-
\nfol\u00ebsve t\u00eb Korfuzit dhe ishujve jonian\u00eb n\u00eb p\u00ebrgji-
\nth\u00ebsi n\u00eb fillim t\u00eb shek. XIX, numri i t\u00eb cil\u00ebve u
\nrrit me instalimin k\u00ebtu t\u00eb shqiptar\u00ebve nga Suli
\ndhe Parga. Gjithashtu k\u00ebtu b\u00ebjm\u00eb t\u00eb njohur nj\u00eb
\nfigur\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb kontribuoi fuqish\u00ebm
\nn\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkthim, at\u00eb Andrea Idromenon, nj\u00eb
\nintelektual shqiptar nga Parga, doktor nderi i
\nAkademis\u00eb Joniane dhe an\u00ebtar i Shoq\u00ebris\u00eb Bi-
\nblike Joniane q\u00eb mund\u00ebsoi k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkthim. Meto-
\nda hulumtuese sjell fakte dhe argumente nga
\nnj\u00eb bibliografi e hershme, e rrall\u00eb dhe e mir\u00eb-
\nq\u00ebmtuar, ku p\u00ebrmendet edhe studiuesi Evlogjio
\nKurilla si autor i par\u00eb i nj\u00eb punimi p\u00ebr t\u00eb (1933).
\nPunimi hedh drit\u00eb mbi vlerat e k\u00ebtij p\u00ebrkthimi,
\nshtysat q\u00eb e mund\u00ebsuan, situatat dhe kushtet
\nhistorike, si dhe mbi fakte t\u00eb reja t\u00eb jet\u00ebs dhe
\naktivitetit t\u00eb Grigor Gjirokastritit.
\nHyrje
\nN\u00eb k\u00ebt\u00eb punim b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb
\nr\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb lidhje me Grigor Gjirokastritin,
\nfigur\u00eb e gramatologjis\u00eb dhe filologjis\u00eb shqiptare,
\nme kontributin e tij n\u00eb n\u00eb botimin e par\u00eb t\u00eb
\nDhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, me t\u00eb cil\u00ebn
\nhidhen themelet e filologjis\u00eb shqiptare.
\nN\u00ebn drit\u00ebn e t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb reja q\u00eb botohen
\nk\u00ebtu p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, m\u00ebsohet m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr
\naktivitetin e tij, si dhe t\u00eb bashk\u00ebpun\u00ebtorit t\u00eb tij,
\nfare i panjohur p\u00ebr lexuesin shqiptar, Andrea
\nIdromenon, shqiptar nga Parga, emri i t\u00eb cilit
\nlidhet edhe me l\u00ebvizjen p\u00ebr emancipim kulturor
\nt\u00eb arvanitasve t\u00eb ishujve t\u00eb Jonis\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt sy-
\nnonin shkrimin dhe kultivimin e gjuh\u00ebs shqipe.
\nT\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr Grigor Gjirokastritin
\n(Argjirokastritin) dhe aktivitetin e tij
\nN\u00eb kuadrin e vlerave t\u00eb p\u00ebrgjithshme q\u00eb u
\nkrijuan n\u00eb shekuj, n\u00eb fush\u00ebn e gramatologjis\u00eb
\nGrigor Gjirokastriti dhe gramatologjia shqiptare
\ndhe filologjis\u00eb shqipe, nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm
\nz\u00eb edhe Grigor Argjirokastriti, apo Gjirokastriti
\nsi\u00e7 jemi m\u00ebsuar ta quajm\u00eb, me botimin e
\np\u00ebrkthimit t\u00eb Vangjel Meksit t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re
\nn\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, q\u00eb p\u00ebr nga r\u00ebnd\u00ebsia p\u00ebrb\u00ebn
\nnj\u00eb nd\u00ebr monumentet e para filologjike dhe
\nreligjioze t\u00eb plot\u00eb t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe. Dhe kjo p\u00ebr
\narsyen se p\u00ebrkthimi shqip i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, i b\u00ebr\u00eb
\nsipas t\u00eb gjithave gjasave nga Vangjel Meksi n\u00eb
\nStamboll ose n\u00eb Selanik, ishte nj\u00eb arritje e r\u00eb-
\nnd\u00ebsishme pas shum\u00eb p\u00ebrpjekjesh t\u00eb m\u00ebdha, q\u00eb
\ne kan\u00eb zanafill\u00ebn nga Anonimi i Elbasanit,
\nDhaskal Todhri dhe Grigori i Durr\u00ebsit.
\nP\u00ebrkthimi i Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn e
\nvendit \u00ebsht\u00eb nisma e par\u00eb e kultivimit dhe
\nzhvillimit t\u00eb gjuh\u00ebs shqipe, dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt
\nprurja dhe kontributi i Grigorit \u00ebsht\u00eb i madh.
\nNd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vepra e tij \u00ebsht\u00eb e njohur dhe e
\nstudiuar nga albanolog\u00eb dhe gjuh\u00ebtar\u00eb t\u00eb
\nndrysh\u00ebm, p\u00ebr botuesin e k\u00ebtij p\u00ebrkthimi n\u00eb fjal\u00eb
\nnuk dihej asgj\u00eb p\u00ebrve\u00e7 emrit t\u00eb tij dhe mbiemrit
\nq\u00eb p\u00ebrcaktonte vendin e tij t\u00eb origjin\u00ebs. P\u00ebr her\u00eb
\nt\u00eb par\u00eb p\u00ebr t\u00eb, nj\u00eb studim serioz dhe t\u00eb plot\u00eb ka
\nb\u00ebr\u00eb studiuesi Evlogjio Kurilla i cili i shtyr\u00eb prej
\nmikut t\u00eb tij Mit\u2019hat Frash\u00ebri*, boton nj\u00eb studim
\np\u00ebr t\u00eb n\u00eb periodikun \u201cTheo-
\nlogjia\u201d, n\u00eb Athin\u00eb n\u00eb vitin 1933.
\nMit\u2019hat Frash\u00ebri duke njohur
\nkapacitetin e E. Kurill\u00ebs si
\nstudiues dhe dijet e gjera
\nenciklopedike q\u00eb dispononte, i
\nlutet atij t\u00eb shkruaj\u00eb p\u00ebr t\u00eb, n\u00eb
\nm\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb dihet di\u00e7ka m\u00eb
\ntep\u00ebr se emri i Grigor Gjiro-
\nkastritit *. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb p\u00ebr
\npublikun shqiptar pothuajse
\nasgj\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb th\u00ebn\u00eb p\u00ebr t\u00eb,
\np\u00ebr aktivitetin dhe rrethanat n\u00eb
\nt\u00eb cilat ai punoi, p\u00ebr t\u00eb na
\ndh\u00ebn\u00eb botimin e k\u00ebtij varianti
\nt\u00eb hersh\u00ebm dhe korrekt t\u00eb
\nShkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebn
\nshqipe. Megjith\u00ebse Evlogjio
\nKurilla mendonte se k\u00ebt\u00eb ve-
\np\u00ebr e kishte p\u00ebrkthyer t\u00ebr\u00eb-
\nsisht Grigor Gjirokastriti, nd\u00ebr-
\nsa Vangjel Meksi ka qen\u00eb ve-
\nt\u00ebm nj\u00eb redaktues i tij, inici-
\nativa e tij p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb drit\u00eb
\nt\u00eb dh\u00ebna t\u00eb panjohura p\u00ebr jet\u00ebn
\ndhe veprimtarin\u00eb e Grigor
\nGjirokastritit, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb vler\u00eb
\nt\u00eb madhe, pasi kontributi i tij
\nqoft\u00eb edhe si redaktues, re-
\ncensues dhe botues i Dhiat\u00ebs
\ns\u00eb Re ka qen\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm
\ndhe vendimtar.
\nPor cili ishte Grigor Gjirokastriti?
\nT\u00eb dh\u00ebna biografike p\u00ebr Grigor
\nGjirokastritin, Episkop i Paramithis\u00eb (1779)
\nGrigori mendohet t\u00eb ket\u00eb lindur n\u00eb qytetin e
\nGjirokastr\u00ebs, aty nga vitet 40 t\u00eb shek. XVIII,
\nqytet i cili i n\u00eb at\u00eb koh\u00eb i p\u00ebrkiste mitropolis\u00eb s\u00eb
\nDrinupolit, prej t\u00eb cilit kan\u00eb dal\u00eb burra t\u00eb m\u00ebdhenj
\ndhe klerik\u00eb t\u00eb d\u00ebgjuar, ku mund t\u00eb p\u00ebrmendim
\npatrikun e Konstandinopoj\u00ebs, Joasafin e Madh
\n(1555 – 1565), mitropolitin e T\u00ebrnov\u00ebs, Josifin, i
\ncili nd\u00ebrroi jet\u00eb n\u00eb manastirin e Lavr\u00ebs n\u00eb Mal
\nt\u00eb Shenjt\u00eb, ku ende ruhen dor\u00ebshkrime t\u00eb
\nveprave t\u00eb tij, midis t\u00eb cilave edhe p\u00ebrkthimi i
\npsalmeve, mitropilitin e Kor\u00e7\u00ebs, Neofitin (1845-
\n1896), Neofit Derkon, nj\u00eb nd\u00ebr figurat m\u00eb t\u00eb
\nrespektuara t\u00eb Fanarit, mitropolitin e Laris\u00ebs,
\nNeofitin e Dyt\u00eb (1875-1896), mitropolitin e
\nPogonianis\u00eb dhe Delvin\u00ebs, Vasil Papahriston etj.
\nP\u00ebr Grigor Gjirokastritin, bir i k\u00ebsaj treve, n\u00eb
\n\u201cKatalogun historik t\u00eb episkop\u00ebve t\u00eb par\u00eb dhe
\nt\u00eb kryepiskop\u00ebve e mitropolit\u00ebve t\u00eb Athin\u00ebs\u201d,
\nhartuar nga arkimandrit Panaret Kostandinidhu,
\nm\u00eb pas mitropolit i Mesinis\u00eb, shkruhet: \u201cBurr\u00eb i
\nDr. Dion Tushi
\nDepartamenti i Gjuh\u00eb – Let\u00ebrsis\u00eb,
\nUniversiteti \u201cFan S. Noli\u201d, Kor\u00e7\u00eb<\/p>\n
virtytsh\u00ebm, i p\u00ebrkushtuar n\u00eb besim dhe arsim-
\ndash\u00ebs\u201d. Nga t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb jep ai vet\u00eb m\u00ebsojm\u00eb
\nse n\u00eb atdheun e tij u dor\u00ebzua fillimisht si episkop
\ni Paramithis\u00eb. Nga t\u00eb dh\u00ebna historike m\u00ebsojm\u00eb
\nse ai gjat\u00eb p\u00ebrpjekjeve t\u00eb p\u00ebrgjakshme t\u00eb suljo-
\nt\u00ebve kund\u00ebr Ali Pash\u00ebs ka luajtur nj\u00eb rol t\u00eb r\u00eb-
\nnd\u00ebsish\u00ebm, duke sh\u00ebrbyer si shembull i guximit
\ndhe vet\u00ebsakrifikimit, si dhe iniciatorit t\u00eb hedhjes
\nposht\u00eb t\u00eb kushteve q\u00eb iu propozoi Ali Pashai,
\nluft\u00ebtar\u00ebve suljot\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet nd\u00ebrhyrjes s\u00eb
\nmitropolitit t\u00eb at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb Janin\u00ebs Jerotheut,
\nq\u00eb t\u00eb dor\u00ebzoheshin dhe ai do t\u00eb falte pengjet,
\nmidis t\u00eb cil\u00ebve ishin edhe t\u00eb af\u00ebrmit e tij s\u00eb ba-
\nshku me n\u00ebn\u00ebn e tij, p\u00ebrndryshe ata do
\nt\u00eb vriteshin nga Ali Pashai.
\nMe vdekjen e kryepiskopit t\u00eb Evjas,
\nJerotheut nga Naksosi, n\u00eb vend t\u00eb tij
\nn\u00eb fund t\u00eb shek. XVIII (1799-1827)
\ndhe n\u00eb fillim t\u00eb shek. XIX vendoset
\nGrigor Gjirokastriti, q\u00eb si\u00e7 tham\u00eb ishte
\nepiskop i Paramithis\u00eb, qytet ku nj\u00eb
\nnum\u00ebr t\u00eb konsideruesh\u00ebm zinin n\u00eb at\u00eb
\nkoh\u00eb shqipfol\u00ebsit. Pas nj\u00eb periudhe t\u00eb
\ngjat\u00eb pimantike m\u00eb se nj\u00ebzetvje\u00e7are, me
\nfillimin e kryengritjes s\u00eb vitit 1821,
\nkund\u00ebr turqve n\u00eb zon\u00ebn e Evjas, u
\np\u00ebrfshi edhe Grigor Gjirokastriti, p\u00ebr
\nkontributin e tij n\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb, si koma-
\nndant i kryengritjes p\u00ebr pjes\u00ebn jugore
\nt\u00eb Evjas, t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr
\nt\u00eb jep nj\u00eb nga kapedan\u00ebt e k\u00ebsaj l\u00eb-
\nvizjeje Aleks Kryeziu, arb\u00ebresh (ar-
\nvanitas). Si rezultat i k\u00ebtij aktiviteti jeta
\ne tij rrezikohet. Shum\u00eb her\u00eb kapet rob
\nnga Rushit Pasha, lirohet me nd\u00ebrhyrjen
\ne Aleks Kryeziut dhe rrezikohet t\u00eb bur-
\ngoset p\u00ebrs\u00ebri. N\u00eb k\u00ebto rrethana, n\u00eb
\nkorrik t\u00eb vitit 1823 Grigori t\u00ebrhiqet n\u00eb
\nishullin e Korfuzit, ku qysh nga viti 1819,
\nkur ky ishull u vu n\u00eb zot\u00ebrimin e Anglis\u00eb,
\natje mbret\u00ebronte paqja dhe qet\u00ebsia.
\nAmbienti t\u00ebr\u00ebsisht i ndrysh\u00ebm nga ai
\nluftarak q\u00eb l\u00eb pas, \u00ebsht\u00eb m\u00eb se i p\u00ebr-
\nshtatsh\u00ebm p\u00ebr misionin e ri n\u00eb fush\u00ebn e
\nletrave q\u00eb do t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb ai. N\u00eb
\nishullin e Korfuzit, ai takohet me shum\u00eb
\nintelektual\u00eb grek\u00eb dhe arb\u00ebresh\u00eb
\n(arvanitas) t\u00eb vendosur k\u00ebtu, midis t\u00eb cil\u00ebve
\np\u00ebrmendim priftin e kulturuar Andrea Idromeno
\nnga Parga dhe t\u00eb birin e tij Panajot Idromenon,
\nq\u00eb s\u00eb bashku me historianin e njohur t\u00eb Sulit
\nKristofor Perevos, jepnin m\u00ebsim k\u00ebtu n\u00eb shkoll\u00ebn
\ne par\u00eb t\u00eb hapur q\u00eb n\u00eb vitin 1805, rektor i s\u00eb cil\u00ebs
\nishte Joan Kapodistria.
\nI ndodhur n\u00eb k\u00ebt\u00eb ambient mes miqve dhe
\npatriot\u00ebve t\u00eb tij Grigori ndihej mir\u00eb. Shum\u00eb t\u00eb
\nnjohur t\u00eb tij shqiptar\u00eb nga Parga ishin vendosur
\nn\u00eb Korfuz, gjithashtu, mbas marrjes s\u00eb Sulit prej
\nAli Pash\u00ebs n\u00eb vitin 1803, nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e
\nsuljot\u00ebve u vendos\u00ebn n\u00eb Parg\u00eb dhe n\u00eb Korfuz.
\nK\u00ebshtu n\u00eb vitin 1803, krijohet regjimenti i njohur
\ni \u201cluft\u00ebtar\u00ebve shqiptar\u00eb\u201d i p\u00ebrb\u00ebr\u00eb kryesisht nga
\nsuljot\u00eb dhe himarjot\u00eb, q\u00eb n\u00ebn drejtimin e Rusis\u00eb
\nushtronte aktivitetin kryesisht n\u00eb Eptanisa (ishujt
\njonian\u00eb), kjo trup\u00eb luftoi n\u00eb Napoli, Dalmaci,
\nmadje u ftua edhe nga Napoloni i Madh dhe
\nluftoi p\u00ebrkrah tij. Me fillimin e Kryengritjes greke
\nt\u00eb vitit 1821, 300 luft\u00ebtar\u00eb shqiptar\u00eb nga Parga,
\nshkuan dhe luftuan p\u00ebr \u00e7lirimin e Parg\u00ebs nga
\nturqit, por nuk ia arrit\u00ebn dot, k\u00ebshtu q\u00eb n\u00eb fund
\ngjet\u00ebn streh\u00eb dhe u vendos\u00ebn n\u00eb Korfuz. Me
\npak fjal\u00eb numri i shqiptar\u00ebve apo shqipfol\u00ebsve
\nn\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb n\u00eb Korfuz, ishte rritur s\u00eb
\ntep\u00ebrmi.
\nKontributi i at\u00eb Andrea Idromenos nga
\nParga n\u00eb p\u00ebrkthimin e Dhiat\u00ebs s\u00eb Re.
\nPara se t\u00eb flasim p\u00ebr pun\u00ebn e Grigor Gjiro-
\nkastritit si botues i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re, \u00ebsht\u00eb mir\u00eb t\u00eb
\nndalemi te figura, t\u00ebr\u00ebsisht e panjohur m\u00eb par\u00eb,
\ne priftit nga Parga, Andrea Idromenos, pasi, sipas
\nstudiuesit Evlogjio Kurilla, nga ai mori shkas
\np\u00ebrkthimi dhe botimi i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn
\nshqipe prej Grigor Gjirokastritit. P\u00ebrs\u00ebri nga disa
\nburime historike, m\u00ebsojm\u00eb se ai ishte m\u00eb i r\u00eb-
\nnd\u00ebsishmi nd\u00ebr intelektual\u00ebt e Parg\u00ebs dhe figur\u00eb
\nsimbol p\u00ebr bashkatdhetar\u00ebt e tij me nj\u00eb aktivitet
\nt\u00eb madh intelektual dhe patriotik, q\u00eb pasi iu
\nshkroi mbret\u00ebrve dhe personaliteteve m\u00eb t\u00eb r\u00eb-
\nnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb Evrop\u00ebs p\u00ebr t\u00eb ndihmuar n\u00eb \u00e7liri-
\nmin e atdheut t\u00eb tij, kur nuk pati m\u00eb shpresa,
\nbraktis Parg\u00ebn dhe vendoset n\u00eb vitin 1804 famil-
\njarisht n\u00eb Korfuz. N\u00eb vitin 1824 senati i Akade-
\nmis\u00eb s\u00eb Jonit i themeluar nga lordi Fran\u00e7esk
\nGuilford e shpalli Andrea Idromenon doktor nderi
\nn\u00eb Teologji t\u00eb k\u00ebsaj Akademie, duke e em\u00ebruar
\nnj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe profesor n\u00eb k\u00ebt\u00eb Akademi.
\nStudent\u00eb t\u00eb tij kan\u00eb qen\u00eb shum\u00eb figura t\u00eb r\u00ebnd\u00eb-
\nsishme t\u00eb gjeopolitik\u00ebs dhe kultur\u00ebs n\u00eb vende t\u00eb
\nndryshme t\u00eb Ballkanit*.
\nL\u00ebvizja e shqiptar\u00ebve p\u00ebr
\nemancipim kulturor n\u00eb Korfuz
\ndhe ishujt e Jonis\u00eb, n\u00eb fillim t\u00eb
\nshek. XIX.
\nMe Andrea Idromenon, Grigor
\nGjirokastriti lidhet me nj\u00eb miq\u00ebsi t\u00eb
\nsinqert\u00eb dhe t\u00eb dy impenjohen p\u00ebr
\nkultivimin shpirt\u00ebror t\u00eb bashk\u00ebpa-
\ntriot\u00ebve t\u00eb tyre. N\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb n\u00eb
\nKorfuz v\u00ebrehet nj\u00eb l\u00ebvizje arsimore dhe
\nkulturore nd\u00ebr refugjat\u00ebt shqiptar\u00eb t\u00eb
\natjesh\u00ebm. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb gj\u00eb do t\u00eb thoshim
\nse ndihmoi rritja e vet\u00ebdijes s\u00eb tyre
\nkomb\u00ebtare. K\u00ebshtu b\u00ebmat heroike t\u00eb
\nsuljot\u00ebve dhe banor\u00ebve t\u00eb Parg\u00ebs ishin
\np\u00ebrhapur n\u00eb Evrop\u00eb, q\u00eb nga viti 1803
\nderi n\u00eb vitin 1824, kur botohet pjesa e
\npar\u00eb e p\u00ebrkthimit t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb
\nfjal\u00eb, n\u00eb Per\u00ebndim u botuan shum\u00eb libra
\nq\u00eb trajtonin historin\u00eb e shqiptar\u00ebve t\u00eb
\nSulit dhe Parg\u00ebs, por q\u00eb evokonin
\nnj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe periudh\u00ebn e luft\u00eb-
\ntar\u00ebve t\u00eb hersh\u00ebm t\u00eb Epirit, t\u00eb para-
\nrend\u00ebsve t\u00eb tyre. K\u00ebshtu n\u00eb vitin 1803
\ndhe 1815 botohet n\u00eb Paris dhe n\u00eb
\nVenedik Histori e shkurt\u00ebr e Sulit
\ndhe Parg\u00ebs nga Kristo Perevu n\u00eb dy
\nv\u00ebllime. N\u00eb k\u00ebto botime shtohen dhe
\nepigrame, jambe dhe elegji t\u00eb shkruara
\nnga Andrea Idromeno, ku p\u00ebrjet\u00ebsohen
\nartistikisht historit\u00eb heroike dhe tragjike
\nt\u00eb maleve t\u00eb Sulit. N\u00eb vitin 1812 n\u00ebn
\nkujdesin e Evgjenio Vulgarit, nj\u00eb
\niluministi t\u00eb shquar grek me origjin\u00eb
\narb\u00ebreshe, botohet n\u00eb Mosk\u00eb Historia e
\nSk\u00ebnderbeut. N\u00eb vitin 1819 Akademia e Vjen\u00ebs
\nboton vepr\u00ebn Historia e Epirit t\u00eb Ri dhe t\u00eb
\nVjet\u00ebr dhe jeta e Pirros s\u00eb Epirit, t\u00eb profesorit
\nt\u00eb helenistik\u00ebs n\u00eb Universitetin e Vjen\u00ebs
\nAthanas Stagjiritit. N\u00eb Paris n\u00eb vitin 1824 nga
\nMihail Sqina botohet libri Epitaf p\u00ebr Marko
\nBo\u00e7arin etj.
\nNj\u00eb prirje e ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr kultivimin edhe t\u00eb
\ngramatologjis\u00eb shqipe, q\u00eb u vu re n\u00eb fillimet e
\nshek. XIX, edhe tek arb\u00ebresh\u00ebt (arvanitasit) e
\nishujve jonian\u00eb, sipas disa studiuesve, u frym\u00eb-
\nzua m\u00eb s\u00eb shumti nga jehona e Revolucionit
\nFrancez dhe impaktit t\u00eb tij n\u00eb fush\u00ebn etnokul-
\n(vijon n\u00eb faqen 8)<\/p>\n
turore. K\u00ebshtu u shkruan fjalor\u00eb dhe disa punime
\nt\u00eb thjeshta filologjike, prej t\u00eb cilave mund t\u00eb p\u00ebr-
\nmendim ato t\u00eb Kunduriotit, A. Vretos, G. Ru-
\ncadhit dhe mbi t\u00eb gjitha fjalorin e mir\u00ebnjohur
\ngreqisht – shqip t\u00eb Marko Bo\u00e7arit, t\u00eb cilin filologu
\ni mir\u00ebnjohur grek S. Llambru e zbuloi n\u00eb vitin
\n1876 n\u00eb bibliotek\u00ebn e Parisit n\u00eb Kodikun Sup-
\nplement Grec 251. Ky fjalor p\u00ebrb\u00ebhet prej 244
\nfaqesh dhe n\u00eb pjes\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb tij, duke filluar
\nnga faqja 136 deri n\u00eb faqen 244 p\u00ebrfshin nj\u00eb
\nkoleksion tematiko-grafik greko-shqiptar, si dhe
\nnj\u00eb fjalor t\u00eb shkurt\u00ebr franko-shqiptar. S. Llambru,
\ni cili e studioi dhe foli i pari n\u00ebp\u00ebrmjet botimit t\u00eb
\nnj\u00eb artikulli studimor, mbi k\u00ebt\u00eb fjalor, mendon se
\nfjalori i Bo\u00e7arit \u00ebsht\u00eb shkruar n\u00eb prag t\u00eb fillimit
\nt\u00eb kryengritjes greke t\u00eb vitit 1821 dhe ka pasur
\nsi q\u00ebllim t\u00eb ndihmoj\u00eb n\u00eb marr\u00ebveshjen midis
\ngrek\u00ebve dhe shqiptar\u00ebve kryesisht arvanitas n\u00eb
\nluft\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt kund\u00ebr pushtuesve turq. N\u00eb
\nk\u00ebt\u00eb atmosfer\u00eb pra, fillon edhe p\u00ebrkthimi i k\u00ebtij
\nmonumenti t\u00eb par\u00eb t\u00eb filologjis\u00eb shqiptare prej
\nmjekut labovit Vangjel Meksi, autor edhe i nj\u00eb
\n\u201cGramatike t\u00eb Shqipes\u201d n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb, e cila p\u00ebr-
\nmendet m\u00eb 1819, por q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb gjendur deri
\ntani.
\nShoq\u00ebria Biblike Joniane, iniciuese e
\np\u00ebrkthimit t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe.
\nNj\u00eb shtys\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb zhvillimin e
\nrilindjes shpirt\u00ebrore t\u00eb Eptanisit, n\u00eb fillimet e
\nshek. XIX, fillimisht n\u00eb Korfuz dhe m\u00eb pas n\u00eb
\nishujt e tjer\u00eb jonian\u00eb ka qen\u00eb Shoq\u00ebria Biblike
\nJoniane, me misionar\u00eb anglez\u00eb dhe amerikan\u00eb,
\ne cila me iniciativ\u00ebn e saj bazuar n\u00eb kontributet
\nprivate, kishte si q\u00ebllim p\u00ebrhapjen e Shkrimit t\u00eb
\nShenjt\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet botimit n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb ndryshme
\ndhe shp\u00ebrndarjes falas t\u00eb tij. K\u00ebt\u00eb q\u00ebllim dhe
\niniciativ\u00eb t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike n\u00eb fjal\u00eb e mb\u00eb-
\nshteti n\u00eb at\u00eb koh\u00eb p\u00ebr vet\u00eb kushtet dhe rrethanat
\nedhe Kisha Orthodhokse, n\u00ebp\u00ebrmjet mb\u00ebshtetjes
\nmorale q\u00eb i dha k\u00ebsaj shoq\u00ebrie Patriku Ekumenik
\nGrigori i Pest\u00eb, i cili e bekoi themelimin e saj.
\nNga t\u00eb dh\u00ebnat historike m\u00ebsojm\u00eb se presidenc\u00ebn
\ne k\u00ebsaj shoq\u00ebrie biblike e mori baroni Emanuel
\nTheotokis, i cili ishte kryetar i Senatit Jonian me
\nkated\u00ebr n\u00eb Korfuz. Korfuzi ka qen\u00eb nj\u00eb qend\u00ebr
\ne r\u00ebnd\u00ebsishme e intelektual\u00ebve n\u00eb krye t\u00eb t\u00eb
\ncil\u00ebve, n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb q\u00ebndronte at\u00eb Andrea
\nIdromeno, i p\u00ebrmendur ve\u00e7an\u00ebrisht p\u00ebr kultur\u00ebn
\ne gjer\u00eb, si dhe p\u00ebr krijimtarin\u00eb e epigrameve dhe
\nodeve pindarike n\u00eb greqishten e vjet\u00ebr. Gjithashtu
\nm\u00ebsohet se Andrea Idromeno ka qen\u00eb an\u00ebtar i
\nk\u00ebshillit drejtues t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Biblike Joniane
\ndhe ishte ai q\u00eb bindi Patrikun, Grigorin e Pest\u00eb
\np\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb lejen dhe mb\u00ebshtetjen morale p\u00ebr
\nbotimin n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re. At\u00eb
\nIdromenoja ka qen\u00eb gjithashtu p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb edhe
\nredaktues i librave kishtar\u00eb, i caktuar nga Patri-
\nkana e Konstandinopoj\u00ebs, supozojm\u00eb se ai mund
\nt\u00eb ket\u00eb qen\u00eb recensuesi kryesor, mbas Grigor
\nGjirokstritit, i k\u00ebtij p\u00ebrkthimi kaq t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm
\nsi n\u00eb aspektin shpirt\u00ebror religjioz, p\u00ebr arvanitasit
\n(arb\u00ebresh\u00ebt) e Greqis\u00eb, shqiptar\u00ebt e m\u00eb gjer\u00eb,
\nashtu edhe n\u00eb at\u00eb kulturor filologjik. K\u00ebshtu me
\nnd\u00ebrhyrjen dhe iniciativ\u00ebn e k\u00ebsaj shoq\u00ebrie u
\nmund\u00ebsua p\u00ebrkthimi dhe botimi n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe
\ni k\u00ebsaj vepre nga Grigor Gjirokastriti, me ndih-
\nm\u00ebn dhe mb\u00ebshtetjen e Andrea Idromenos i cili
\nishte ai q\u00eb e futi edhe Grigorin n\u00eb k\u00ebt\u00eb shoq\u00ebri.
\nd.m.th. origjinalin n\u00eb greqishten e vjet\u00ebr, por nj\u00eb
\ntekst tjet\u00ebr n\u00eb greqishten e re, i quajtur \u201cMak-
\nsimin\u201d, p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrkthyesit t\u00eb tij Maksimit
\nt\u00eb Kalipolitit. Ky tekst \u00ebsht\u00eb n\u00eb dy gjuh\u00eb, n\u00eb ori-
\ngjinal dhe n\u00eb p\u00ebrkthimin e greqishtes s\u00eb re t\u00eb asaj
\nkohe dhe \u00ebsht\u00eb shtypur n\u00eb Gjenev\u00eb n\u00eb vitin 1638.
\nPavar\u00ebsisht faktit se p\u00ebrkthyesi nuk i \u00ebsht\u00eb
\nreferuar origjinalit, dhe kjo vet\u00ebkuptohet, p\u00ebr t\u00eb
\nminimizuar shkall\u00ebn e v\u00ebshtir\u00ebsis\u00eb, kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb
\nme nj\u00eb p\u00ebrkthim t\u00eb kujdessh\u00ebm n\u00eb dialektin
\nlab\u00ebrisht t\u00eb koh\u00ebs dhe nga pik\u00ebpamja e interpre-
\ntimit orthodhoks konsiderohet prej specialist\u00ebve
\nmjaft i mir\u00eb, gj\u00eb q\u00eb tregon edhe v\u00ebmendjen e
\nvet\u00eb episkopit dhe at\u00eb Andrea Idromenos n\u00eb
\nk\u00ebt\u00eb drejtim, si dhe p\u00ebrgatitjen e tyre t\u00eb thell\u00eb
\nteologjike. K\u00ebshtu p\u00ebrfaq\u00ebsuesi i Shoq\u00ebris\u00eb
\nBiblike Pinkertoni shkruan se p\u00ebrkthimi u b\u00eb n\u00ebn
\nmbik\u00ebqyrjen e nj\u00ebrit prej peshkop\u00ebve ortho-
\ndhoks\u00eb shqiptar\u00eb m\u00eb t\u00eb ditur e m\u00eb t\u00eb respektuar.
\nN\u00eb p\u00ebrkthim \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur alfabeti grek.
\nGrigor Gjirokastriti, \u00ebsht\u00eb episkopi i dyt\u00eb
\nshqiptar pas Grigor Kostandinidhit ose t\u00eb quajtur
\nndryshe Grigori i Durr\u00ebsit, q\u00eb pas botimit t\u00eb
\nDhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, gradohet nga
\nPatrikana Ekumenike e Konstandinopoj\u00ebs, ai
\nzgjidhet mitropolit i Athin\u00ebs.
\nGrigor Gjirokastriti p\u00ebr pak koh\u00eb,
\nsi mitropolit i Athin\u00ebs.
\nNga Korfuzi Grigori shkoi n\u00eb qytetin e Athi-
\nn\u00ebs. Patriku Ekumenik Agathangjel, q\u00eb z\u00ebve-
\nnd\u00ebson patrikun e m\u00ebparsh\u00ebm, Grigorin e Pest\u00eb,
\nt\u00eb p\u00ebrmendur m\u00eb sip\u00ebr, t\u00eb cilin turqit e var\u00ebn n\u00eb
\nKonstandinopoj\u00eb, i propozon Sinodit t\u00eb Shenjt\u00eb,
\nq\u00eb fronin vakant t\u00eb mitropolis\u00eb s\u00eb Athin\u00ebs, ta
\nz\u00ebr\u00eb Grigor Gjirokastriti, apo Grigori i Kat\u00ebrt si\u00e7
\ndo t\u00eb quhej q\u00eb tani e n\u00eb vazhdim. K\u00ebshtu m\u00eb 16
\nshtator t\u00eb vitit 1827, ai zgjidhet mitropolit i
\nAthin\u00ebs dhe q\u00ebndron n\u00eb fron deri fund t\u00eb jet\u00ebs
\ns\u00eb tij, m\u00eb 4 prill t\u00eb vitit 1828. Megjith\u00ebse q\u00ebndroi
\nfare pak muaj si mitropolit i Athin\u00ebs, kontributi i
\ntij \u00ebsht\u00eb i madh p\u00ebr sa i p\u00ebrket mbledhjes dhe
\nruajtjes s\u00eb librave, dor\u00ebshkrimeve dhe objekteve
\nt\u00eb tjera me vler\u00eb materiale e shpirt\u00ebrore t\u00eb mitro-
\npolis\u00eb s\u00eb Athin\u00ebs, manastireve p\u00ebrreth dhe shko-
\nllave t\u00eb qytetit, mbas largimit nga qyteti t\u00eb forca-
\nve turke, dhe marrjes s\u00eb tij n\u00eb dor\u00eb nga kryengri-
\nt\u00ebsit grek\u00eb. K\u00ebshtu me t\u00eb drejt\u00eb Grigori i Kat\u00ebrt
\np\u00ebrmendet n\u00eb analet e historis\u00eb greke si ringri-
\nt\u00ebsi i bibliotek\u00ebs s\u00eb Mitropolis\u00eb s\u00eb Athin\u00ebs.
\nPra nga sa tham\u00eb me t\u00eb drejt\u00eb ai \u00ebsht\u00eb kon-
\nsideruar jo vet\u00ebm si nj\u00eb intelektual i mir\u00ebfillt\u00eb i
\nkoh\u00ebs s\u00eb tij, por edhe nj\u00eb njoh\u00ebs dhe konservues
\ni vlerave n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi.
\nBotuar n\u00eb revistat
\n\u201cK\u00ebrkim\u201d, \u201cTempulli\u201d etj.
\nGrigor Gjirokastriti dhe gramatologjia shqiptare
\n(vijon nga faqja 6-7)
\nT\u00eb dh\u00ebna mbi tekstin e p\u00ebrkthyer dhe
\nbotimin e Dhiat\u00ebs s\u00eb Re.
\nK\u00ebshtu episkop Grigor Gjirokastriti boton n\u00eb
\nKorfuz m\u00eb 1824 Ungjillin sipas Mattheut dhe
\nn\u00eb vitin 1827 krejt Dhiat\u00ebn e Re, t\u00eb p\u00ebrkthyer
\nn\u00ebn kujdesin e tij. Ky botim pati nj\u00eb p\u00ebrhapje t\u00eb
\ngjer\u00eb n\u00eb orthodhoks\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb dhe n\u00eb arb\u00eb-
\nresh\u00ebt e Greqis\u00eb, aq sa m\u00eb 1858 u ndje nevoja e
\nribotimit t\u00eb tij n\u00eb Athin\u00eb. Gjithashtu shtojm\u00eb k\u00ebtu
\nse Vretoja d\u00ebshmon se Vangjel Meksi p\u00ebrktheu
\ndhe botoi Ungjillin sipas Mattheut n\u00eb vitin 1814,
\npor nuk ka asnj\u00eb gjurm\u00eb apo t\u00eb dh\u00ebn\u00eb, q\u00eb ta
\nv\u00ebrtetoj\u00eb k\u00ebt\u00eb d\u00ebshmi. Gjithashtu nga disa
\nburime t\u00eb tjera historike m\u00ebsojm\u00eb se Vangjel
\nMeksi e mbaroi s\u00eb p\u00ebrkthyeri Dhiat\u00ebn e Re n\u00eb
\nvitin 1821, pas 16 muajsh nga n\u00ebnshkrimi i kon-
\ntrat\u00ebs me Shoq\u00ebrin\u00eb Biblike Britanike. Jan\u00eb
\nndoshta k\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb karakterit kohor, disi
\nmosp\u00ebrputh\u00ebse, q\u00eb na shtyjn\u00eb t\u00eb mendojm\u00eb se
\nndoshta kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me dy p\u00ebrkthime t\u00eb ndry-
\nshme dhe p\u00ebr pasoj\u00eb me dy p\u00ebrkthyes t\u00eb ndry-
\nsh\u00ebm, duke marr\u00eb n\u00eb konsiderat\u00eb edhe hipotez\u00ebn
\ne hedhur nga studiuesi Evlogjio Kurilla se
\np\u00ebrkthyesi i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb fjal\u00eb \u00ebsht\u00eb Grigor
\nGjirokastriti dhe jo Vangjel Meksi, gjithsesi ky
\nmbetet ende nj\u00eb problem i hapur p\u00ebr t\u2019u par\u00eb
\nnga studiuesit.
\nP\u00ebrkthyesi n\u00eb k\u00ebt\u00eb p\u00ebrkthim, nuk ka p\u00ebrdorur
\np\u00ebr p\u00ebrkthim tekstin zyrtar t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr,
\nK\u00ebt\u00eb q\u00ebllim dhe iniciativ\u00eb t\u00eb
\nShoq\u00ebris\u00eb Biblike n\u00eb fjal\u00eb e
\nmb\u00ebshteti n\u00eb at\u00eb koh\u00eb p\u00ebr vet\u00eb
\nkushtet dhe rrethanat edhe
\nKisha Orthodhokse, n\u00ebp\u00ebrmjet
\nmb\u00ebshtetjes morale q\u00eb i dha
\nk\u00ebsaj shoq\u00ebrie Patriku Ekumenik
\nGrigori i Pest\u00eb, i cili e bekoi
\nthemelimin e saj.<\/p>\n
* N\u00eb prologun e studimit n\u00eb fja-
\nl\u00eb nd\u00ebr t\u00eb tjera E. Kurilla shkruan:
\n\u201cPen\u00ebn time p\u00ebr k\u00ebt\u00eb nism\u00eb ma
\nvuri n\u00eb l\u00ebvizje miku im z. Mit\u2019hat
\nFrash\u00ebri, diplomati i shquar, i njo-
\nhur n\u00eb rrethet e Athin\u00ebs; p\u00ebr ar-
\nsye se ka qen\u00eb ambasadori i par\u00eb
\ni Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb Athin\u00eb (1922-1925),
\ni cili pasi i sh\u00ebrbeu n\u00eb raste t\u00eb ndry-
\nshme atdheut si diplomat, tashm\u00eb
\njeton n\u00eb Tiran\u00eb ku ka filluar boti-
\nmin e periodikut \u201cDituria\u201d, nj\u00eb pe-
\nriodik i shk\u00eblqyer filologjik, t\u00eb cilin
\ne kishte nd\u00ebrprer\u00eb q\u00eb n\u00eb vitin 1909.
\nP\u00ebr hir t\u00eb tij, pasi disa muaj m\u00eb
\npar\u00eb ve\u00e7 t\u00eb tjerash m\u00eb k\u00ebrkoi t\u00eb dh\u00eb-
\nna p\u00ebr kryepiskopin e Evjas Gri-
\ngorin, p\u00ebrkthyesi i par\u00eb i Dhiat\u00ebs
\ns\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe, vendosa
\nq\u00eb me t\u00eb gjetur mund\u00ebsin\u00eb ta
\nshkruaj. Kjo dhe p\u00ebr arsye se nuk
\n\u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb k\u00ebt\u00eb lutje t\u00eb
\nshk\u00eblqesis\u00eb s\u00eb tij ta refuzoj. Me
\nk\u00ebt\u00eb rast dua dhe un\u00eb t\u00eb kontri-
\nbuoj n\u00eb k\u00ebt\u00eb nism\u00eb kaq fisnike
\np\u00ebr k\u00ebt\u00eb kultivues t\u00eb gjuh\u00ebs shqi-
\npe. Me t\u00eb drejt\u00eb zoti Mit\u2019hat dhe
\nshqiptar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb shprehin indi-
\nnjat\u00ebn se si nuk ka mund\u00ebsi q\u00eb t\u00eb
\ndin\u00eb di\u00e7ka m\u00eb tep\u00ebr se emri i k\u00ebtij
\nburri, i cili ishte i pari q\u00eb nxori n\u00eb
\ndrit\u00eb p\u00ebrkthimin e plot\u00eb t\u00eb Dhiat\u00ebs
\ns\u00eb Re n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. Kjo ve-
\np\u00ebr e cila p\u00ebrb\u00ebn monumentin e
\npar\u00eb religjioz dhe filologjik, ka p\u00ebr
\nshqiptar\u00ebt nj\u00eb vler\u00eb t\u00eb pallogarit-
\nshme. Nga sa tham\u00eb ai me t\u00eb drej-
\nt\u00eb mund t\u00eb konsiderohet si theme-
\nlues i filologjis\u00eb shqiptare. K\u00ebshtu
\nq\u00eb shqiptar\u00ebt e kan\u00eb detyrim ko-
\nmb\u00ebtar restaurimin e kujtimit t\u00eb
\nk\u00ebtij mir\u00ebb\u00ebr\u00ebsi t\u00eb atdheut, i cili
\nme an\u00ebn e k\u00ebtij p\u00ebrkthimi ka
\ndashur t\u2019u p\u00ebr\u00e7oj\u00eb patriot\u00ebve t\u00eb
\ntij doktrinat e hyjshme dhe t\u00eb mbi-
\nnatyrshme t\u00eb Ungjillit. Por k\u00ebt\u00eb
\nborxh k\u00ebtij kleriku t\u00eb madh nuk
\nia kan\u00eb vet\u00ebm shqiptar\u00ebt, por edhe
\nbota helene. Grigori dallohet mi-
\ndis klerik\u00ebve heronj t\u00eb vitit 1821,
\nme pjes\u00ebmarrje aktive n\u00eb luft\u00eb
\ngjat\u00eb kryengritjes s\u00eb Evjas, ku
\np\u00ebsoi shum\u00eb. M\u00eb pas ai ka qen\u00eb
\nedhe mitropolit i Athin\u00ebs…\u201d.
\n* P\u00ebr E. Kurill\u00ebn, Grigor Gjiro-
\nkastriti \u00ebsht\u00eb jo vet\u00ebm botuesi,
\npor edhe p\u00ebrkthyesi i tekstit t\u00eb
\nDhiat\u00ebs s\u00eb Re.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Material nga Korrik 2015.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"7 (270)","viti":"2015","muaji":"Korrik","muaji_numer":"7","dita":"","faqet":"[6, 7, 8, 9]","fjale_kyce":"[\"Grigor\", \"Gjirokastriti\", \"gramatologjia\", \"shqiptare\"]","permbledhje":"Material nga Korrik 2015.","autori":"","kategoria":"Artikull","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[9653],"ngjallja_autori":[],"ngjallja_viti":[12805],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-94689","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-artikull","ngjallja_viti-12805","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n