drejta p\u00ebr nj\u00eb f\u00ebmije apo te drejtat e f\u00ebmij\u00ebs?<\/p>\n
Projektligji, n\u00eb nenin 4, pika 1, a, flet p\u00ebr respektimin e “dinjitetit njer\u00ebzor”, koncept themelor ky, universal e ipatjet\u00ebrsuesh\u00ebm i t\u00eb drejtave njer\u00ebzore. Mir\u00ebpo, n\u00eb rastin konkret t\u00eb fertilizimit t\u00eb asistuar dhe shtatz\u00ebnis\u00eb surrogate, shtrohet pyetja: si e respekton kjo praktik\u00eb dinjitetin njer\u00ebzor t\u00eb f\u00ebmij\u00ebs e t\u00eb gruas? Nisur nga fakti q\u00eb ky projektligj synon t’i ligj\u00ebsoj\u00eb k\u00ebto praktika, kuptojm\u00eb se interpretimi q\u00eb i jepet konceptit “dinjitet njer\u00ebzor” n\u00ebp\u00ebrmbajtjen e vet, \u00ebsht\u00eb i till\u00eb: \u00ebsht\u00eb n\u00eb p\u00ebrputhje me dinjitetin njer\u00ebzor q\u00eb d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb pasur f\u00ebmij\u00eb t\u00eb njihet si nj\u00eb e drejt\u00eb q\u00eb duhet mbrojtur me ligj. Dinjiteti njer\u00ebzor, i kuptuar k\u00ebshtu, i hap rrug\u00ebn praktikave e teknikave q\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kontradiktore, nd\u00ebrsa duket se i respektojn\u00eb t\u00eb drejtat njer\u00ebzore, mohojn\u00eb vet\u00eb qenien njer\u00ebzore, q\u00eb n\u00eb shfaqjen e par\u00eb t\u00eb saj. Kjo gj\u00eb b\u00ebhet e qart\u00eb kur shohim rrug\u00ebn q\u00eb ndiqet p\u00ebr t\u00eb arritur te am\u00ebsia surrogate.<\/p>\n
Praktika nis me diagnostikimin para implantimit – DPI – (neni 24, pika 1), si pjes\u00eb e procesit t\u00eb riprodhimit t\u00eb asistuar in vitro, q\u00eb ka p\u00ebr q\u00ebllim riprodhimin pas nj\u00eb selektimi gjenetik, q\u00eb sh\u00ebrben p\u00ebr t\u00eb rritur p\u00ebrqindjen e suksesit t\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, nuk b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr sh\u00ebndetin gjenetik, por p\u00ebr suksesin e shtatz\u00ebnis\u00eb. Kjo praktik\u00eb nuk mund t\u00eb mb\u00ebshtetet nga pik\u00ebpamja etike, sepse riprodhon duke seleksionuar, e p\u00ebr pasoj\u00eb skarton embrionet q\u00eb, si qenie njer\u00ebzore prej momentit t\u00eb ngjizjes (krh. P\u00ebrkufizimet, neni 3, pika 1, shkronja d), kan\u00eb t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb jetojn\u00eb. K\u00ebsisoj, ajo krijon q\u00ebllimisht nj\u00eb situat\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb, ku d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb pasur f\u00ebmij\u00eb shoq\u00ebrohet me refuzimin k\u00ebtij t\u00eb fundit, gj\u00eb kjo q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb kontradikt\u00eb t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb. Sa i p\u00ebrket, ngrirjes s\u00eb embrioneve t\u00eb ‘tep\u00ebrta’, nuk ka asnj\u00eb rrug\u00ebdalje moralisht t\u00eb lejueshme.<\/p>\n
Teknikat e riprodhimit mjek\u00ebsor t\u00eb asistuar, p\u00ebrve\u00e7 mosrespektimit dhe mbrojtjes s\u00eb jet\u00ebs, paraqesin edhe dy problematika kryesore: ndajn\u00eb aspektin bashkues nga ai riprodhues dhe \u00e7ka ia shton edhe m\u00eb shum\u00eb pesh\u00ebn morale, ndajn\u00eb riprodhimin nga uniteti i martes\u00ebs, sikurse ndodh me fertilizimin dhe inseminimin heterolog.<\/p>\n
D\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb pasur f\u00ebmij\u00eb \u00ebsht\u00eb natyrore dhe legjitime, por nuk mund t\u00eb vihet para dinjitetit t\u00eb \u00e7do jete njer\u00ebzore. F\u00ebmija nuk \u00ebsht\u00eb objekt, q\u00eb mund t\u00eb porositet, blihet e pron\u00ebsohet si person-dhurat\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim, pretendimi i s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb pasur f\u00ebmij\u00eb, mohon pik\u00ebrisht t\u00eb drejt\u00ebn e tij p\u00ebr t’u respektuar n\u00eb dinjitetin e vet.<\/p>\n
Do t\u00eb ishte e udh\u00ebs, nga ana tjet\u00ebr, t\u00eb flitej p\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebs: t\u00eb drejt\u00ebn e tij q\u00eb t\u00eb lind\u00eb si fryt i dashuris\u00eb; t\u00eb drejt\u00ebn e sh\u00ebndetit, dometh\u00ebn\u00eb q\u00eb teknikat e fekondimit artificial t\u00eb mos p\u00ebrdoren p\u00ebr q\u00ebllim selektiv (krahaso neni 24, pika 1, a); t\u00eb drejt\u00ebn q\u00eb t\u00eb njoh\u00eb origjin\u00ebn e prind\u00ebrve t\u00eb vet biologjik\u00eb, edhe pse kjo gj\u00eb hyn n\u00eb konflikt me t\u00eb drejt\u00ebn e privat\u00ebsis\u00eb dhe konfidencialitetit (krahaso neni 4, pika 1, c); t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb dy prind\u00ebrit dhe familje, gj\u00eb q\u00eb kund\u00ebrshton t\u00eb drejt\u00ebn q\u00eb p\u00ebrdoruesi i k\u00ebtyre teknikave t\u00eb jet\u00eb gruaja pa partner (kreu IV, neni 15, pika 3). N\u00eb rastin e fundit, mohohet r\u00ebnd\u00ebsia e figur\u00ebs s\u00eb babait dhe rolit t\u00eb familjes. Pohohet nevoja p\u00ebr dhuruesin mashkull, por jo p\u00ebr prindin baba.<\/p>\n
Nj\u00eb aspekt shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb impakti afektiv dhe kriza e identitetit, q\u00eb shkakton te f\u00ebmija surrogacia.<\/p>\n
“N\u00ebna surrogate”, bie ndesh me dinjitetin themelor t\u00eb \u00e7do qenieje dhe t\u00eb drejt\u00ebn e saj p\u00ebr t’u njohur gjithmon\u00eb p\u00ebr at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb vetvete dhe kurr\u00eb si mjet p\u00ebr nj\u00eb tjet\u00ebr. A mund t\u00eb p\u00ebrdoret nj\u00eb person (n\u00ebna surrogate) si mjet p\u00ebr sh\u00ebndetin seksual e riprodhues t\u00eb nj\u00eb personi tjet\u00ebr? A nuk kan\u00eb t\u00eb gjith\u00eb njer\u00ebzit t\u00eb drejta t\u00eb barabarta? K\u00ebto t\u00eb drejta mohohen haptazi, n\u00eb kund\u00ebrshtim edhe me Deklarat\u00ebn Universale mbi t\u00eb Drejtat e Njeriut, ku pohohet se: \u00abT\u00eb gjith\u00eb njer\u00ebzit lindin t\u00eb lir\u00eb dhe t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb dinjitet dhe n\u00eb t\u00eb drejta\u00bb (Neni 1).<\/p>\n
Dimensioni personal e social i sh\u00ebndetit seksual e riprodhues<\/p>\n
Sh\u00ebndeti seksual (krahaso Neni 3, pika 1,) nuk mund t\u00eb reduktohet n\u00eb sfer\u00ebn fizike t\u00eb struktur\u00ebs gjenitale, e as n\u00eb aspektet m\u00eb intime t\u00eb jet\u00ebs personale. Njeriu \u00ebsht\u00eb i thirrur p\u00ebr n\u00eb dashuri si shpirt i mish\u00ebruar, pra shpirt dhe trup n\u00eb unitetin e personit. Nga kjo pik\u00ebpamje, projektligji, sado q\u00eb flet p\u00ebr sh\u00ebndetin riprodhues, duke e lidhur me mir\u00ebqenien fizike, mendore dhe sociale, n\u00eb realitet e zhvesh at\u00eb plot\u00ebsisht nga konteksti personal e social: mitr\u00ebn mund ta jap\u00ebsh me qira, mund t’ia d\u00ebmtosh asaj p\u00ebrgjithmon\u00eb funksionin, mund t\u00eb p\u00ebrdoret trupi n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie seksuale pa angazhim personal, mund t\u00eb shes\u00ebsh qelizat riprodhuese etj. T\u00eb gjitha k\u00ebto futen n\u00ebn \u00e7adr\u00ebn e sh\u00ebndetit seksual e riprodhues me justifikimin se individi ka t\u00eb drejt\u00ebn e vet\u00ebp\u00ebrcaktimit, sikur efektet e veprimeve t\u00eb tij t\u00eb ngeleshin t\u00eb izoluara vet\u00ebm n\u00eb sfer\u00ebn private, kur n\u00eb fakt, nuk ekziston asnj\u00eb veprim q\u00eb nuk ka, direkt apo indirekt, nj\u00eb impakt personal-nd\u00ebrpersonal-social.<\/p>\n
Lidhur me sterilizimin e parashikuar n\u00eb projektligj natyrsh\u00ebm lind pyetja: Cili \u00ebsht\u00eb raporti q\u00eb ka njeriu p\u00ebrkundrejt materialit riprodhues t\u00eb tij? A mund ta p\u00ebrdorin materialin gjenetik, t\u00eb cilin e posedon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pakontrolluar, si n\u00eb rastin e sterilizimit? Ka nj\u00eb ngjashm\u00ebri midis fuqis\u00eb s\u00eb njeriut p\u00ebr t\u00eb menduar dhe t\u00eb shprehurit t\u00eb mendimeve t\u00eb tij pa ndonj\u00eb penges\u00eb apo kufizim? A mund t\u00eb shprehin fuqin\u00eb e tij menduese njeriu pa pa turp e pengesa? Sigurisht q\u00eb jo. Sot jan\u00eb d\u00ebnuar persona t\u00eb ndrysh\u00ebm pasi keqp\u00ebrdor\u00ebn fuqin\u00eb e tyre menduese, duke shprehur mendime t\u00eb konsideruara ekstreme. Po kur njeriu keqp\u00ebrdor materialin gjenetik, a konsiderohet dhe a duhet konsideruar veprim ekstrem?<\/p>\n
Lejohet sterilizimi apo dhe aborti kur rrezikohet jeta e n\u00ebn\u00ebs. Pyetja q\u00eb shtrohet \u00ebsht\u00eb: a mund t\u00eb b\u00ebhet nj\u00eb mjek, apo nj\u00eb komision mjek\u00ebsh p\u00ebrcaktues i jet\u00ebs njer\u00ebzore: A i tejkalon kjo kompetencat dhe deontologjin\u00eb mjek\u00ebsore? Nd\u00ebrkoh\u00eb kemi raste kur mjeku ka k\u00ebrkuar me ngulm nd\u00ebrprerjen e shtatz\u00ebnis\u00eb, por kjo \u00ebsht\u00eb refuzuar nga n\u00ebna dhe kan\u00eb jetuar t\u00eb dy, dhe n\u00ebna dhe femija. Shembull q\u00eb refuzon pjes\u00ebrisht mendimin, apo veprimin e mjekut. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast kemi sterilizim, apo dhe nd\u00ebrprerje t\u00eb detyruar t\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb.<\/p>\n
Lidhur me abortin p\u00ebrmendur si “nd\u00ebrprerja e shtatz\u00ebnis\u00eb”<\/p>\n
N\u00eb rastin e abortit, v\u00ebrehet p\u00ebrhapja e nj\u00eb terminologjie t\u00eb paqart\u00eb, si ajo e “nd\u00ebrprerjes s\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb”, q\u00eb p\u00ebrdor edhe projektligji, e cila tenton t\u00eb fsheh\u00eb natyr\u00ebn e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb saj dhe t\u00eb zbus\u00eb pesh\u00ebn e r\u00ebnd\u00eb q\u00eb ka n\u00eb opinionin publik. “Mbase vet\u00eb ky fenomen gjuh\u00ebsor – kujton Evangelium vitae – \u00ebsht\u00eb nj\u00eb simptom\u00eb e nj\u00eb problemi t\u00eb nd\u00ebrgjegjeve. Por asnj\u00eb fjal\u00eb nuk mund ta ndryshoj\u00eb realitetin e gj\u00ebrave: aborti i kryer me dashje \u00ebsht\u00eb vrasja e vullnetshme dhe e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb e nj\u00eb qenieje njer\u00ebzore n\u00eb faz\u00ebn fillestare t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb saj, q\u00eb p\u00ebrfshin momentin e ngjizjes deri n\u00eb lindje” (58).<\/p>\n
Projektligji shprehet q\u00eb n\u00eb fillim p\u00ebr nd\u00ebrprerjen vullnetare e shtatz\u00ebnis\u00eb, duke mos k\u00ebrkuar arsye. Lind pyetja: Cilat jan\u00eb disa arsye, q\u00eb nj\u00eb veprim t\u00eb nj\u00eb gruaje shtatz\u00ebn\u00eb ta konsiderojm\u00eb vullnetar dhe jo t\u00eb till\u00eb? Flasim p\u00ebr autonomin\u00eb (lirin\u00eb e gruas), por kush kujdeset dhe mbron autonomin\u00eb e foshnj\u00ebs, q\u00eb do lind\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb n\u00eb nj\u00eb zhvillim t\u00eb vazhduesh\u00ebm, pavar\u00ebsisht stadit t\u00eb zhvillimit (paraembrion, embrion, fetus),? Pozicionohemi kund\u00ebr nd\u00ebrprerjes vullnetare t\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb, apo kund\u00ebr \u00e7do nd\u00ebrprerje t\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb?<\/p>\n
N\u00eb thelb, ligjet jan\u00eb nj\u00eb dh\u00ebnie-marrje midis pal\u00ebve. N\u00ebse ne shkojm\u00eb me l\u00ebshime do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb komunikimin nuk e fillojm\u00eb nga pika maksimale, por diku m\u00eb posht\u00eb. D.m.th. n\u00ebse ne flasim vet\u00ebm p\u00ebr nd\u00ebrprerjen vullnetare kemi humbur pik\u00eb n\u00eb dialog, n\u00ebse do na th\u00ebrresin p\u00ebr dialog.<\/p>\n
Lidhur me Teknikat e riprodhimit t\u00eb asistuar<\/p>\n
– N\u00eb raportet e riprodhimit artificial in vitro jan\u00eb dy komponente thelb\u00ebsore: materiali gjenetik dhe f\u00ebmija q\u00eb do t\u00eb lind\u00eb. I pari, n\u00eb rastin e n\u00ebn\u00ebs beqare, sipas k\u00ebtij ligji konsiderohet nj\u00eb mall tregu. Nga ana tjet\u00ebr, f\u00ebmija privohet nga p\u00ebrkujdesja at\u00ebrore q\u00eb n\u00eb zanafill\u00eb. A \u00ebsht\u00eb kjo nj\u00eb shkelje e t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs p\u00ebr ta larguar dhe paragjykuar babain, i cili n\u00eb realitet \u00ebsht\u00eb prezent n\u00ebp\u00ebrmjet materialit gjenetik? Sa mund t\u00eb ndikoj\u00eb mungesa, jo p\u00ebr shkaqe natyrore, e babait n\u00eb rritjen dhe edukimin e femij\u00ebs? A \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shkelje e t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs? Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb Kodi i Familjes n\u00eb Nenin 5 shprehet q\u00eb f\u00ebmija duhet t\u00eb rritet n\u00eb nj\u00eb mjedis familjar. \u00c7far\u00eb n\u00ebnkupton mjedis familjar? Mos ndoshta n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kemi bashkim t\u00eb dy gjinive n\u00eb nj\u00eb person t\u00eb vet\u00ebm, tek n\u00ebna?<\/p>\n
Lidhur me P\u00ebrdoruesit e teknikave t\u00eb riprodhimit mjek\u00ebsor t\u00eb asistuar<\/p>\n
N\u00eb rastin e p\u00ebrdoruesit e teknikave t\u00eb riprodhimit mjek\u00ebsor t\u00eb asistuar kemi tre komponent\u00eb: materiali gjenetik, huazimi i mitr\u00ebs dhe f\u00ebmija. P\u00ebrve\u00e7 konsiderimit t\u00eb materialit gjenetik shtrohen disa paqart\u00ebsi:<\/p>\n
Neni 19, pika 2, si dhe Neni 22 flasin p\u00ebr pamund\u00ebsin\u00eb e lindjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs.. P\u00ebrve\u00e7 problemit t\u00eb mitr\u00ebs (uterus), gruaja mund t\u00eb ket\u00eb dhe pamund\u00ebsin\u00eb e materialit gjenetik (mungesa e vez\u00ebve). At\u00ebher\u00eb materiali gjenetik huazohet nga nj\u00eb grua tjet\u00ebr, pasi sipas pik\u00ebs 2 t\u00eb Nenit 22 p\u00ebrdoret fjala infertile dhe pika 3 e po k\u00ebtij neni shprehet se gruaja nuk mund t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb vez\u00ebt e saj. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast kemi tre n\u00ebna, porosit\u00ebsja, mbart\u00ebsja dhe dhuruesja e materialit gjenetik (vez\u00ebve). Si do zhvillohet femija brenda k\u00ebtij kompleksi faktor\u00ebsh? N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast kush e mbron t\u00eb drejt\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebs, q\u00eb lind pa baba dhe ka dy, apo tre n\u00ebna t\u00eb konsideruara?<\/p>\n
Si p\u00ebrfundim, projektligji n\u00eb fjal\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb problematik vet\u00ebm p\u00ebr efektet e menj\u00ebhershme q\u00eb shkaktojn\u00eb praktikat e teknikat e propozuara aty p\u00ebrkundrejt jet\u00ebs njer\u00ebzore. E v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se ligji (ky projektligj), me kalim e koh\u00ebs, krijon nj\u00eb stil jete, nj\u00eb kultur\u00eb (vdekjeje), nj\u00eb mend\u00ebsi, q\u00eb e mbyt p\u00ebrgjegjshm\u00ebrin\u00eb n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebrpersonale, dhe u b\u00ebn vend ideologjive e sistemeve, q\u00eb nuk p\u00ebrputhen me t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e dinjitetit njer\u00ebzor – teknokracia, transhumanizmi etj..<\/p>\n
Krahas argumenteve t\u00eb m\u00ebsip\u00ebrme, shtojm\u00eb se pozicionimin e Parlamentit Evropian i miratuar n\u00eb leximin e par\u00eb m\u00eb 23 prill 2024 me q\u00ebllim miratimin e Direktiv\u00ebs (BE) 2024\/… t\u00eb Parlamentit Evropian dhe t\u00eb K\u00ebshillit, q\u00eb ndryshon:<\/p>\n
Direktiv\u00ebn 2011\/36\/BE p\u00ebr parandalimin dhe shtypjen e trafkimi i qenieve njer\u00ebzore dhe mbrojtja e viktimave, ndryshimet n\u00eb Direktiv\u00ebn 2011\/36\/BE Direktiva 2011\/36\/BE, i cili ndalon shfryt\u00ebzimin dhe z\u00ebvend\u00ebsimin m\u00ebm\u00ebsis\u00eb surrogato, martes\u00ebn e detyruar ose bir\u00ebsimin ilegal, t\u00eb cilat mund t\u00eb p\u00ebrfshihet tashm\u00eb n\u00eb sfer\u00ebn e krimeve t\u00eb lidhura me trafikimin e qenieve njer\u00ebzore si\u00e7 p\u00ebrcaktohet n\u00eb Direktiv\u00ebn 2011\/36\/BE, n\u00eb mas\u00ebn q\u00eb plot\u00ebsohen t\u00eb gjitha kriteret q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb k\u00ebto krime. Kjo Direktiv\u00eb e v\u00eb theksin gjithashtu tek ata q\u00eb ata i detyrojn\u00eb ose mashtrojn\u00eb grat\u00eb, q\u00eb t\u00eb veprojn\u00eb si n\u00ebna surrogate.<\/p>\n
I. ASPEKTI TEOLOGJIK<\/p>\n
N\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt krahas mendimit shoq\u00ebror dhe etik p\u00ebrfshihet n\u00eb to edhe mendimi teologjik. Kjo p\u00ebrfshirje lidhet me faktin se mendimi teologjik \u00ebsht\u00eb zhvilluar dhe zhvillohet brenda dukurive sociale dhe t\u00eb cilat kan\u00eb nj\u00eb shtrat etik, i cili \u00ebsht\u00eb frym\u00ebzuar prej mendimit teologjik. Nisur nga koncepti teologjik shprehemi se:<\/p>\n
– Ne theksojm\u00eb shenjt\u00ebrin\u00eb e padiskutueshme t\u00eb jet\u00ebs njer\u00ebzore. Nuk ka dyshim, se nj\u00eb jet\u00eb unike njer\u00ebzore fillon dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb unitet trup-shpirt, q\u00eb prej konceptimit t\u00eb saj. Ne besojm\u00eb se njer\u00ebzimi, q\u00eb fillon n\u00eb ngjizje nuk \u00ebsht\u00eb i rast\u00ebsish\u00ebm dhe jeta e tij ka vler\u00eb, ndon\u00ebse nuk \u00ebsht\u00eb ende i aft\u00eb p\u00ebr vendimet, emocionet dhe veprimet e pavarura, q\u00eb zakonisht lidhen me t\u00eb qenit person.<\/p>\n
– \u00c7do jet\u00eb e ka burimin dhe vler\u00ebsohet pafund\u00ebsisht nga Per\u00ebndia dhe duhet t\u00eb vler\u00ebsohet edhe nga njeriu.<\/p>\n
– Trupi i njeriut dhe \u00e7do pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e tij \u00ebsht\u00eb e shenjt\u00eb. Nd\u00ebrhyrjet e panatyrshme t\u00eb njeriut ndryshojn\u00eb q\u00ebllimin dhe arsyen fillestare t\u00eb krijimit t\u00eb njeriut.<\/p>\n
– Sterilizimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb veprim i dhunsh\u00ebm kund\u00ebr fuqis\u00eb jet\u00ebsore t\u00eb njeriut, duke filluar nga faza e parafekondimit.<\/p>\n
– Jurisprudenca teologjike e krishter\u00eb dhe islame, n\u00eb raste domosdoshm\u00ebrie, lejojn\u00eb praktik\u00ebn in vitro brenda disa kritereve t\u00eb caktuara. P\u00ebr sa koh\u00eb q\u00eb do t\u00eb k\u00ebt\u00eb hap\u00ebsira q\u00eb nuk bien ndesh me frym\u00ebn e fes\u00eb, feja do t\u00eb jet\u00eb pro mund\u00ebsive t\u00eb reja p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar jet\u00eb t\u00eb reja dhe p\u00ebr t\u00eb mbrojtur at\u00eb.<\/p>\n
– P\u00ebrdorimit t\u00eb teknikave t\u00eb riprodhimit t\u00eb asistuar dhe m\u00ebm\u00ebsis\u00eb surrogate \u00ebsht\u00eb cenimi i siguris\u00eb s\u00eb m\u00ebm\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n
– Kjo praktik\u00eb bie ndesh me dinjitetin q\u00eb Zoti i ka dh\u00ebn\u00eb njeriut. Ky dinjitet ruhet sidomos duke respektuar njeriun nga aspekti i tij fizik. Nisur nga kjo nj\u00eb grua nuk ka t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb jap\u00eb me qira organet e saj.<\/p>\n
– N\u00eb t\u00ebr\u00ebsi b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr shkelje t\u00eb normave t\u00eb fes\u00eb, privat\u00ebsis\u00eb, martes\u00ebs, mbrojtjes s\u00eb pasardh\u00ebsve dhe personalitetit, sepse cenon disa parime thelb\u00ebsore n\u00eb lidhje me mbrojtjen e sh\u00ebndetit mendor dhe fizik t\u00eb njeriut, si dhe dinjitetin njer\u00ebzor.<\/p>\n
– K\u00ebrc\u00ebnimi i dinjitetit t\u00eb gruas, si dhe i f\u00ebmij\u00ebs jan\u00eb probleme esenciale n\u00eb praktik\u00ebn e surrogacis\u00eb. Gruaja, nga n\u00ebn\u00eb q\u00eb lidhet me trup dhe me shpirt me qenien q\u00eb mbart n\u00eb trup, kthehet n\u00eb nj\u00eb mjet, q\u00eb ngarkon e shkarkon krijesa. – S\u00eb dyti, f\u00ebmija p\u00ebr t\u00eb cilin \u00ebsht\u00eb marr\u00eb nj\u00eb vendim p\u00ebr t’u mbartur nga nj\u00eb grua q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb n\u00ebna e tij, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb metod\u00eb jasht\u00eb normalitetit njer\u00ebzor, proces i cili mund t\u00eb jet\u00eb i papranuesh\u00ebm p\u00ebr vet\u00eb f\u00ebmij\u00ebn. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast ai \u00ebsht\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb nj\u00eb situat\u00eb pa zgjidhje, e cila mund t’i shkaktoj\u00eb atij pasoja t\u00eb r\u00ebnda psikologjike. Sipas fes\u00eb islame e t\u00eb krishter\u00eb askush nuk ka t\u00eb drejt\u00eb t’i shkaktoj\u00eb nj\u00eb tjetri t\u00eb tilla situata.<\/p>\n
– Feja pozicionohet kund\u00ebr praktik\u00ebs s\u00eb m\u00ebm\u00ebsis\u00eb surrogate, n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cil\u00ebs f\u00ebmija, q\u00eb ka dinjitet t\u00eb pafund, kthehet n\u00eb nj\u00eb objekt.<\/p>\n
– Praktika e m\u00ebm\u00ebsis\u00eb surrogate dhunon para s\u00eb gjithash dinjitetin e f\u00ebmij\u00ebs. \u00c7do f\u00ebmij\u00eb n\u00eb fakt nga momenti i ngjizjes, i lindjes e m\u00eb pas i rritjes, si djal\u00eb apo vajz\u00eb, duke u rritur, zot\u00ebron nj\u00eb dinjitet t\u00eb papreksh\u00ebm, q\u00eb shprehet qart\u00ebsisht edhe pse n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb e t\u00eb dallueshme n\u00eb \u00e7do faz\u00eb t\u00eb jet\u00ebs. Pranimi i dinjitetit t\u00eb personit njer\u00ebzor sjell ve\u00e7 k\u00ebsaj edhe dinjitetin e bashkimit bashk\u00ebshortor dhe t\u00eb prokrijimit njer\u00ebzor n\u00eb t\u00eb gjitha dimensionet e tyre. Praktika e m\u00ebm\u00ebsis\u00eb surrogate dhunon n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb dinjitetin e vet\u00eb gruas q\u00eb detyrohet ta b\u00ebj\u00eb ose vendos lirisht ta b\u00ebj\u00eb. Me nj\u00eb praktik\u00eb t\u00eb till\u00eb, gruaja largohet nga femija, q\u00eb rritet brenda saj dhe b\u00ebhet nj\u00eb mjet i thjesht\u00eb, q\u00eb ka si q\u00ebllim fitimin dhe d\u00ebshir\u00ebn arbitrare t\u00eb dikujt tjet\u00ebr.<\/p>\n
– Z\u00ebvend\u00ebsimi nuk \u00ebsht\u00eb i lejuar n\u00eb aspektin teologjik \u00ebsht\u00eb se kjo praktik\u00eb p\u00ebrfshin konfuzionin e prejardhjes dhe i hap rrug\u00ebn mund\u00ebsis\u00eb s\u00eb tradhtis\u00eb bashk\u00ebshortore.<\/p>\n
– Edhe pse disa jurist\u00eb jan\u00eb t\u00eb mendimit se shtatz\u00ebnia q\u00eb nuk ka mbushur ende dyzet dit\u00eb mund t\u00eb nd\u00ebrpritet, shumica e dijetar\u00ebve islam\u00eb dhe t\u00eb krishter\u00eb, besojn\u00eb se aborti \u00ebsht\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me besimin fetar. Nd\u00ebrprerja e shtatz\u00ebnis\u00eb (abortit) p\u00ebr ndonj\u00eb arsye tjet\u00ebr p\u00ebrve\u00e7 shp\u00ebtimit t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb n\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb e ndaluar dhe konsiderohet vrasje.<\/p>\n
II. MENDIME P\u00cbR PROJEKTLIGJIN P\u00cbR “SH\u00cbNDETIN SEKSUAL DHE RIPRODHUES”:<\/p>\n
\u00b7 T\u00eb parashikohet me ligj ndalimi i abortit selektiv me baz\u00eb gjinore.<\/p>\n
\u00b7 T\u00eb mos parashikohet n\u00eb projektligj: Lejimi i abortit me fetus 14 jav\u00ebsh edhe nga vajza n\u00ebn 18 vje\u00e7 pa miratimin e prind\u00ebrve.<\/p>\n
\u00b7 T\u00eb hiqet koncepti i mund\u00ebsis\u00eb s\u00eb FIV t\u00eb nj\u00eb gruaje t\u00eb vetme, pavar\u00ebsisht gjendjes civile, q\u00eb ajo ka (sepse n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb lejon rritjen e k\u00ebtij f\u00ebmije nga dy persona “\u00e7ift” t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs gjini).<\/p>\n
\u00b7 Ky projektligj cenon institucionin e familjes, krijuar q\u00eb n\u00eb zanafill\u00eb nga burri dhe gruaja, nga t\u00eb cil\u00ebt vijn\u00eb n\u00eb jet\u00eb f\u00ebmij\u00ebt.<\/p>\n
\u00b7 Cenon dinjitetin e gruas “n\u00ebn\u00ebs” dhe f\u00ebmij\u00ebs, duke mos respektuar jet\u00ebn, e cila \u00ebsht\u00eb dhurat\u00eb dhe bekim nga Zoti.<\/p>\n
\u00b7 Krijon precedent t\u00eb rreziksh\u00ebm p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb ton\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen, duke i hapur rrug\u00eb abuzimeve me n\u00ebnat surrogate, por edhe t\u00eb ardhmes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, q\u00eb vijn\u00eb n\u00eb jet\u00eb nga kjo metod\u00eb.<\/p>\n
\u00b7 Nga studimet dhe statistikat e b\u00ebra nga Organizata e Kombeve t\u00eb Bashkuara (OKB) mbi varf\u00ebrin\u00eb, rezulton se, 770 milion njer\u00ebz n\u00eb bot\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb varf\u00ebri ekstreme. Po ashtu, edhe sipas UNICEF, 330 milion f\u00ebmij\u00eb n\u00eb bot\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb varf\u00ebri ekstreme, nga ku Shqip\u00ebria nuk \u00ebsht\u00eb e p\u00ebrjashtuar nga nj\u00eb ekonomi e dob\u00ebt, ku p\u00ebr shkak t\u00eb kushteve sociale, arsimore dhe ekonomike, shum\u00eb gra mund t\u00eb bien pre dhe t\u00eb zgjedhin t\u00eb jen\u00eb n\u00ebna surrogate, duke e kthyer n\u00eb tregti dhe duke e par\u00eb si mjet fitimi, gj\u00eb q\u00eb \u00e7on n\u00eb shkelje t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb gruas dhe dinjitetit njer\u00ebzor.<\/p>\n
– Nj\u00eb rrezik tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb trafikimi i qenieve njer\u00ebzore, ku f\u00ebmij\u00eb t\u00eb lindur nga kjo metod\u00eb mund t\u00eb porositen nga grupe kriminale t\u00eb trafikut.<\/p>\n
\u00b7 Bota dhe shoq\u00ebria mbar\u00ebnjer\u00ebzore sot, po p\u00ebrballen me trafikimin e qenieve njer\u00ebzore, trafikim organesh, shfryt\u00ebzim prostitucioni, abuzime seksuale pedofilie dhe shfryt\u00ebzimi n\u00eb rrug\u00eb i f\u00ebmij\u00ebve p\u00ebr p\u00ebrfitime ekonomike. Surrogacia e rrit rrezikun e k\u00ebtyre problematikave.<\/p>\n
\u00b7 Mungesa e garantimit t\u00eb jet\u00ebs dhe mbrojtjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs, i cili lind nga nj\u00eb n\u00ebn\u00eb surrogato.<\/p>\n
\u00b7 Traumat psiko-emocionale t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve kur t\u00eb p\u00ebrballen me realitetin e ngjizjes s\u00eb tyre, kur t\u00eb jen\u00eb n\u00eb mosh\u00eb madhore.<\/p>\n
\u00b7 Ligji bazohet mbi konceptin e drejt\u00ebsis\u00eb, por anashkalohet drejt\u00ebsia p\u00ebr foshnj\u00ebn q\u00eb do t\u00eb lind\u00eb apo p\u00ebr at\u00eb q\u00eb nuk do t’i jepet mund\u00ebsia t\u00eb vij\u00eb n\u00eb jet\u00eb.<\/p>\n
\u00b7 Projektligji fokusohet tek zgjidhja e nj\u00eb problemi, por nuk merr n\u00eb konsiderat\u00eb pasojat e m\u00ebpasshme.<\/p>\n
\u00b7 Leht\u00ebsirat e krijuara p\u00ebr nd\u00ebrprerjen e shtatz\u00ebnis\u00eb e kthejn\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb n\u00eb vras\u00ebse t\u00eb qenies njer\u00ebzore ose heq\u00ebse t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb jetuar.<\/p>\n
\u00b7 Nd\u00ebrprerja e shtatz\u00ebnis\u00eb b\u00ebhet me d\u00ebshir\u00ebn e shprehur nga gruaja, por jo nga bashk\u00ebshorti i saj.<\/p>\n
\u00b7 Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vajza konsiderohet n\u00eb mosh\u00ebn 18 vje\u00e7 e nd\u00ebrgjegjshme dhe e pjekur p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb vendime, nuk ndodh e nj\u00ebjta gj\u00eb me abortin. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast ajo e merr vendimin n\u00eb mosh\u00ebn 16 vje\u00e7.<\/p>\n
– N\u00eb rastin e nj\u00eb s\u00ebmundje, jo vet\u00ebm n\u00ebna, por dhe mjeku merr t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar kush do t\u00eb rroj\u00eb, n\u00ebna apo foshnja. Pra, mjeku p\u00ebrve\u00e7 t\u00eb drejt\u00ebs mjek\u00ebsore merr p\u00ebrsip\u00ebr dhe rolin e p\u00ebrcaktuesit t\u00eb jet\u00ebs njer\u00ebzore.<\/p>\n
\u00b7 Dhurimi ose asgj\u00ebsimi i vez\u00ebve t\u00eb pafekonduara dhe embrioneve mund t\u00eb b\u00ebhen sipas ligjit me shum\u00eb leht\u00ebsi. Kjo form\u00eb krijon biznesin e vez\u00ebve dhe embrioneve, duke e kthyer procesin n\u00eb biznes dhe larg natyr\u00ebs mjek\u00ebsore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb n\u00ebp\u00ebrk\u00ebmbet ve\u00e7oria e materialit gjenetik dhe roli thelb\u00ebsor q\u00eb ai ka.<\/p>\n
\u00b7 Numri i dhurimit t\u00eb materialit gjenetik (vez\u00eb apo spermatozoid\u00eb) nuk duhet t\u00eb kaloj\u00eb numrin pes\u00eb. Por n\u00ebse k\u00ebto materiale gjenetike p\u00ebrdoren n\u00eb nj\u00eb ambient t\u00eb p\u00ebraf\u00ebrt at\u00ebher\u00eb do kemi v\u00ebllez\u00ebr dhe motra, t\u00eb cilat nuk do ta njohin nj\u00ebri-tjetrin dhe mund t\u00eb krijojn\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie intime n\u00eb t\u00eb ardhmen, fenomen ky, i cili \u00e7on n\u00eb incest.<\/p>\n
\u00b7 Lejimi i ngjizjes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve p\u00ebr n\u00ebnat beqare \u00ebsht\u00eb nj\u00eb problem i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm shoq\u00ebror. Ai fillon me nj\u00eb material gjenetik t\u00eb dhuruar dhe vazhdon q\u00eb n\u00eb gjenez\u00eb rritja e f\u00ebmij\u00ebs pa baba, gj\u00eb e cila kjo nuk ndodh p\u00ebr shkak t\u00eb nj\u00eb fatkeq\u00ebsie natyrore (vdekja), por nga d\u00ebshira e gruas. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb fenomen i cili zhvillohet mbi egoizmin e njeriut dhe nuk merr n\u00eb konsiderat\u00eb d\u00ebshir\u00ebn e f\u00ebmij\u00ebs p\u00ebr t’u rritur pa prezenc\u00ebn e babait.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Vijon analiza e detajuar nga komunitetet fetare e Shqip\u00ebris\u00eb kund\u00ebr projektligjit p\u00ebr sh\u00ebndetin seksual dhe riprodhues. Trajton aspektet etike, teologjike dhe shoq\u00ebrore t\u00eb surrogacis\u00eb, fekondimit in vitro, abortit dhe propozon ndryshime konkrete n\u00eb projektligj.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"Vijon nga numri i kaluar i gazet\u00ebs \"Ngjallja\"","numri":"6 (378)","viti":"2024","muaji":"Qershor","muaji_numer":"6","dita":"","faqet":"[6, 7, 8, 9]","fjale_kyce":"[\"projektligj\", \"sh\u00ebndeti seksual\", \"riprodhimi\", \"surrogate\", \"aborti\", \"in vitro\", \"dinjiteti njer\u00ebzor\", \"K\u00ebshilli Nd\u00ebrfetar\", \"FIV\", \"embrioni\", \"f\u00ebmija\", \"etika\"]","permbledhje":"Vijon analiza e detajuar nga komunitetet fetare e Shqip\u00ebris\u00eb kund\u00ebr projektligjit p\u00ebr sh\u00ebndetin seksual dhe riprodhues. Trajton aspektet etike, teologjike dhe shoq\u00ebrore t\u00eb surrogacis\u00eb, fekondimit in vitro, abortit dhe propozon ndryshime konkrete n\u00eb projektligj.","autori":"K\u00ebshilli Nd\u00ebrfetar i Shqip\u00ebris\u00eb","kategoria":"Analiz\u00eb teologjike \/ Shoq\u00ebrore","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[11871],"ngjallja_autori":[11857],"ngjallja_viti":[11815],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-90461","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-analize-teologjike-shoqerore","ngjallja_autori-keshilli-nderfetar-i-shqiperise","ngjallja_viti-11815","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n