Ulliri \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kultur\u00eb e Mesdheut q\u00eb ndeshet n\u00eb vendin ton\u00eb q\u00eb n\u00eb periudh\u00ebn antike. Myzeqeja dhe ve\u00e7an\u00ebrisht treva e Fierit, e favorizuar kryesisht nga klima dhe relievi i alternuar fushoro-kodrinor, ka nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr dhe shekullore n\u00eb kultivimin e k\u00ebsaj bime. N\u00eb vepr\u00ebn e tij \u201cGjeografia\u2019\u2019, t\u00eb shkruar n\u00eb shek. I, Straboni, kur p\u00ebrshkruan Ilirin\u00eb, shkruan: \u201cKy vend i ngroht\u00eb dhe frytdh\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb plot me ullishta dhe vreshta\u2019\u2019. P\u00ebr tradit\u00ebn vendase t\u00eb ullirit flet edhe nj\u00eb literatur\u00eb e pasur historike si dhe materialet e shumta q\u00eb vijn\u00eb nga g\u00ebrmimet arkeologjike kryesisht n\u00eb qytetin antik t\u00eb Apollonis\u00eb. Kjo tradit\u00eb e vjet\u00ebr ka vijuar edhe gjat\u00eb shekujve t\u00eb Mesjet\u00ebs, kur Apollonia u shnd\u00ebrrua n\u00eb nj\u00eb qend\u00ebr manastiriale. D\u00ebshmi jan\u00eb ullishtet q\u00eb rrethojn\u00eb apo se n\u00eb manastir, midis objekteve t\u00eb shumta arkeologjike ruhen edhe dy mokra, t\u00eb cilat i sh\u00ebrbenin dikur mullirit t\u00eb vajit q\u00eb funksiononte atje.<\/p>\n
T\u00eb dh\u00ebna t\u00eb tjera rreth kultur\u00ebs s\u00eb ullirit n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb gjejm\u00eb koh\u00eb m\u00eb pas edhe n\u00eb defter\u00ebt osman\u00eb, si edhe nga autor\u00ebt bashk\u00ebkohor\u00eb.<\/p>\n
K\u00ebshtu, ullirin e ndeshim edhe p\u00ebrgjat\u00eb fush\u00ebs n\u00eb per\u00ebndim t\u00eb Apollonis\u00eb, pran\u00eb kish\u00ebs mesjetare t\u00eb \u201cSh\u00ebn Parashqevis\u00eb\u2019\u2019. N\u00eb t\u00eb majt\u00eb t\u00eb k\u00ebtij pylli ndodheshin edhe disa rr\u00ebnj\u00eb ullinj, n\u00eb grup, si nj\u00eb korije e vog\u00ebl, ngjitur me drur\u00ebt pyjor\u00eb. Ishin ullinj me kokrra t\u00eb vogla dhe b\u00ebrtham\u00eb t\u00eb madhe, por shum\u00eb vaj\u00ebs. N\u00eb t\u00eb folmen e vendit quheshin \u201cullastra\u201d, mbase nga latinishtja \u201coleastro\u201d, ulli i eg\u00ebr. Prania e atyre ullinjve af\u00ebr kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn e Premtes t\u00eb sjell nd\u00ebrmend ullinjt\u00eb tek kodra e Apollonis\u00eb, atje tek hyrja e tempullit t\u00eb Artemid\u00ebs\u2019\u2019, shkruan rreth tij n\u00eb artikullin e tij studimor, \u2018\u2019Spinarica, porti detar i Apollonis\u00eb\u2019\u2019, shkrimtari dhe publicisti Aristotel Mici. Nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb ullinjt\u00eb jan\u00eb kultivuar edhe p\u00ebrgjat\u00eb vargjeve t\u00eb tjera kodrinore t\u00eb Myzeqes\u00eb, si ato t\u00eb Divjak\u00ebs dhe Ardenic\u00ebs. N\u00eb manastirin bizantin t\u00eb Ardenic\u00ebs ruhet n\u00eb gjendje shum\u00eb t\u00eb mir\u00eb mulliri i vajit, nj\u00eb vep\u00ebr e mir\u00ebfillt\u00eb e \u201cinxhinieris\u00eb popullore\u2019\u2019. Deri n\u00eb mesin e shekullit t\u00eb kaluar ai ishte n\u00eb gjendje pune dhe p\u00ebrpunonte sasi t\u00eb konsiderueshme t\u00eb vajit t\u00eb ullirit. P\u00ebr ullinjt\u00eb e k\u00ebtij manastiri na jep t\u00eb dh\u00ebna edhe piktori anglez Eduard Lir. N\u00eb ditarin e tij t\u00eb udh\u00ebtimit, t\u00eb dat\u00ebs 18 tetor 1848, midis t\u00eb tjerave, shkruan: \u201cN\u00eb or\u00ebn dhjet\u00eb e gjysm\u00eb, Protopapa dhe sh\u00ebrbyesit e tij zbrit\u00ebn me mua kodr\u00ebn e bukur t\u00eb Ardenic\u00ebs. Pas nj\u00eb ore arrit\u00ebm tek trapi i Beratinos p\u00ebr t\u00eb kaluar lumin. Kjo na mori shum\u00eb koh\u00eb sepse varka ishte e vog\u00ebl dhe kuajt duheshin shkarkuar dhe hipur n\u00eb trap nj\u00eb nga nj\u00eb. Dita ishte e ngroht\u00eb, por shiroku q\u00eb nisi t\u00eb frynte po ja zbehte ngjyrat peizazhit t\u00eb bukur, i cili, nga lart\u00ebsit\u00eb sip\u00ebr lumit i ngjan shum\u00eb Richmond Hill – vet\u00ebm se me ullinj (sepse k\u00ebtej ka shum\u00eb pem\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cilat kujdeset manastiri) n\u00eb vend t\u00eb vidhave\u2019\u2019. Nd\u00ebrsa p\u00ebrpara shpron\u00ebsimit t\u00eb tij prej shtetit komunist, ky manastir, p\u00ebrve\u00e7 tok\u00ebs bujq\u00ebsore, kullotave, korijeve, livadheve, pyllit dhe drur\u00ebve frutor\u00eb, kishte n\u00eb pron\u00ebsi edhe 1050 rr\u00ebnj\u00eb ullinj.<\/p>\n
Nd\u00ebrkoh\u00eb dihet gjer\u00ebsisht se gjat\u00eb Mesjet\u00ebs, pran\u00eb manastireve funksiononin jo vet\u00ebm shkolla, biblioteka, punishte, spitale por shkruheshin edhe kodik\u00eb, libra, kopjoheshin libra t\u00eb vjet\u00ebr dhe shkruheshin vepra t\u00eb ndryshme. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht, ato sh\u00ebrbenin edhe si qendra t\u00eb prodhimit bujq\u00ebsor dhe blegtoral, ku zhvilloheshin edhe panaire tregtare dhe kultivoheshin bim\u00eb mjek\u00ebsore. Midis t\u00eb tjerave, manastiret e Myzeqes\u00eb dalloheshin p\u00ebr ullishtarin\u00eb dhe prodhimin e vajit t\u00eb ullirit. Nga shfletimi i dokumenteve t\u00eb pron\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, shohim se k\u00ebto manastire zot\u00ebronin nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb konsideruesh\u00ebm ullinjsh. K\u00ebshtu, manastiri i Apollonis\u00eb kishte n\u00eb pron\u00ebsi 300 rr\u00ebnj\u00eb ulliri, manastiri i Kolkondasit dhe ai Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Divjak\u00eb, 150 rr\u00ebnj\u00eb ulliri secili, manastiri i Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Kadipashaj 50 rr\u00ebnj\u00eb ulliri, nd\u00ebrsa ai i Sh\u00ebn Trifonit n\u00eb Sheqishte num\u00ebronte 207 t\u00eb till\u00eb. Krahas tyre edhe kishat zot\u00ebronin sip\u00ebrfaqe t\u00eb mbjella me k\u00ebt\u00eb bim\u00eb. Sipas nj\u00eb let\u00ebr lajm\u00ebrimi t\u00eb Zyr\u00ebs s\u00eb Bujq\u00ebsis\u00eb t\u00eb Lushnj\u00ebs, t\u00eb dat\u00ebs 30 mars 1939, kisha e Sh\u00ebn Gjergjit n\u00eb Libofsh\u00eb, zot\u00ebronte n\u00eb vendin e quajtur, \u201cFaqe e Malit\u2019\u2019, 57 rr\u00ebnj\u00eb ullinj. Kurse n\u00eb baz\u00eb t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb buxhetit t\u00eb vitit 1946, t\u00eb kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Frakull, ajo kishte 65 rr\u00ebnj\u00eb ullinj n\u00eb Vlor\u00eb dhe Nart\u00eb, krahas 5 rr\u00ebnj\u00ebve t\u00eb tjera q\u00eb ndodheshin n\u00eb oborrin e saj. Prej k\u00ebtyre ullinjve nxirrej vaj jo vet\u00ebm p\u00ebr nevojat e sh\u00ebrbesave kishtare dhe ndri\u00e7imin e kandilave, por edhe p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrdorur p\u00ebr gatim p\u00ebr mensat e murgj\u00ebrve (trapezarit\u00eb), apo personelin laik q\u00eb sh\u00ebrbente pran\u00eb k\u00ebtyre manastireve. Kjo tradit\u00eb sh\u00ebrbeu n\u00eb kishat dhe manastiret e Myzeqes\u00eb q\u00eb nga periudha e Antikitetit t\u00eb von\u00eb e deri n\u00eb vitin 1967, kur kishat dhe manastiret e Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb u shpron\u00ebsuan nga shtetit komunist ateist. Atyre ju mor\u00ebn forc\u00ebrisht jo vet\u00ebm godinat dhe kishat, por edhe tokat, kullotat, pyjet, ullinjt\u00eb, vreshtat dhe drufrutor\u00ebt. Pavar\u00ebsisht k\u00ebtyre masave, ullinjt\u00eb e kish\u00ebs mbet\u00ebn fizikisht t\u00eb paprekur n\u00eb form\u00eb masivesh apo pem\u00ebsh t\u00eb ve\u00e7uara. Ato u p\u00ebrdor\u00ebn padrejt\u00ebsisht duke u shfryt\u00ebzuar pa kriter p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb nga fermat shtet\u00ebrore dhe kooperativat bujq\u00ebsore, ku shum\u00eb prej tyre edhe sot nuk u jan\u00eb rikthyer Kish\u00ebs, si pronare e ligjshme.<\/p>\n
Pavar\u00ebsisht k\u00ebsaj p\u00ebrvoje, ullinjt\u00eb, k\u00ebto bim\u00eb shekullore, jan\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm p\u00ebrs\u00ebri pran\u00eb kishave dhe manastireve t\u00eb Myzeqes\u00eb. Nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb konstatohet edhe nga pelegrin\u00ebt, turist\u00ebt dhe vizitor\u00ebt e ndrysh\u00ebm, t\u00eb cil\u00ebt krahas vlerave historike, kulturore dhe artistike t\u00eb krijuara n\u00eb k\u00ebto institucione, shohin dhe prekin nga af\u00ebr k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr t\u00eb kryer me mund dhe sakrific\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb shekujve nga kleri dhe komunitetet e murgj\u00ebrve.<\/p>\n
Ilirjan Gjika<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Studim historik mbi kultivimin e ullirit n\u00eb Myzeqe dhe rolin e manastireve t\u00eb zon\u00ebs, q\u00eb nga antikiteti deri n\u00eb shpron\u00ebsimet e vitit 1967. Autori p\u00ebrmend Apollonin\u00eb, Ardenic\u00ebn, manastirin e Kolkondasit dhe sjell d\u00ebshmi nga Straboni dhe Eduard Lir.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"2 (374)","viti":"2024","muaji":"Shkurt","muaji_numer":"2","dita":"","faqet":"[11]","fjale_kyce":"[\"ulli\", \"Myzeqe\", \"Fier\", \"Apollonia\", \"manastiri i Ardenic\u00ebs\", \"Straboni\", \"Edward Lear\", \"Aristotel Mici\", \"Sh\u00ebn Nikolla Frakull\", \"Libofsh\u00eb\", \"shpron\u00ebsim\"]","permbledhje":"Studim historik mbi kultivimin e ullirit n\u00eb Myzeqe dhe rolin e manastireve t\u00eb zon\u00ebs, q\u00eb nga antikiteti deri n\u00eb shpron\u00ebsimet e vitit 1967. Autori p\u00ebrmend Apollonin\u00eb, Ardenic\u00ebn, manastirin e Kolkondasit dhe sjell d\u00ebshmi nga Straboni dhe Eduard Lir.","autori":"Ilirjan Gjika","kategoria":"Histori \/ Trash\u00ebgimi","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[10128],"ngjallja_autori":[11469],"ngjallja_viti":[11815],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-90401","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-histori-trashegimi","ngjallja_autori-ilirjan-gjika","ngjallja_viti-11815","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n