Nga Ilirjan Gjika<\/p>\n
Qyteti i hersh\u00ebm Skampin (Elbasani i sot\u00ebm), mendohet se u nd\u00ebrtua n\u00eb fund t\u00eb shek. III, si vendq\u00ebndrim ushtarak i tipit Kastrum. Ai kishte form\u00eb kat\u00ebrk\u00ebnd\u00ebshi, me gjat\u00ebsi 348 m, gjer\u00ebsi 308 m dhe nj\u00eb sip\u00ebrfaqe prej 10 ha. Skampini shtrihej p\u00ebrgjat\u00eb aksit t\u00eb rrug\u00ebs “Egnatia”, t\u00eb cil\u00ebn e kontrollonte n\u00ebp\u00ebrmjet portave t\u00eb per\u00ebndimit dhe lindjes, t\u00eb cilat gjat\u00eb nat\u00ebs q\u00ebndronin t\u00eb mbyllura p\u00ebr udh\u00ebtar\u00ebt.<\/p>\n
Me emrin Scampis dhe Hiscampis, qyteti, p\u00ebrmendet n\u00eb itineraret romake t\u00eb udh\u00ebtimit gjat\u00eb shek. III dhe IV. Nd\u00ebrkoh\u00eb, n\u00eb vitin 476, historiani bizantin Malkus e cil\u00ebson Skampinin si nj\u00eb qend\u00ebr t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme midis Durresit dhe Ohrit, kur ai do t\u00eb sulmohej nga got\u00ebt e Teodorikut. Pik\u00ebrisht gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe kemi dy d\u00ebshmi historike rreth zhvillimeve t\u00eb Krishterimit n\u00eb k\u00ebt\u00eb qytet, i cili konsiderohej nd\u00ebr nga m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmit e provinc\u00ebs s\u00eb Epirit t\u00eb Ri. N\u00eb nj\u00eb let\u00ebr t\u00eb mbretit Leon drejtuar episkopit Artemius, n\u00eb vitin 458, p\u00ebrmendet qyteti me emrin “Escampenus”. Nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 519 kemi dy letrat e d\u00ebrgat\u00ebs s\u00eb pap\u00ebs Hormisdas, t\u00eb cil\u00ebt, p\u00ebrmes Skampinit, udh\u00ebtuan p\u00ebrgjat\u00eb vij\u00ebs “Egnatia”. N\u00eb to p\u00ebrmenden, nd\u00ebr t\u00eb tjera, episkopi Trojus, bazilika e Sh\u00ebn Pjetrit, kleri, besimtar\u00ebt dhe forcat ushtarake t\u00eb qytetit.<\/p>\n
Duhet theksuar se, gjat\u00eb k\u00ebsaj kohe, brenda mureve t\u00eb Skampinit por edhe jasht\u00eb tij, ishin nd\u00ebrtuar disa bazilika. Prova t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb tyre na vijn\u00eb nga g\u00ebrmimet arkeologjike, gjat\u00eb t\u00eb cilave jan\u00eb gjetur rr\u00ebnojat e tre objekteve t\u00eb kultit.<\/p>\n
Bazilika e par\u00eb, e zbuluar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb rast\u00ebsore gjat\u00eb punimeve bujq\u00ebsore, \u00ebsht\u00eb ajo n\u00eb kodr\u00ebn e Tepes, n\u00eb pjes\u00ebn per\u00ebndimore t\u00eb Elbasanit. G\u00ebrmimet e saj u zhvilluan n\u00eb vitet 1968-1969 nga z. Neritan Ceka dhe z. Aleksand\u00ebr Meksi. E nd\u00ebrtuar n\u00eb gjysm\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb shek. IV, ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb bazilik\u00eb trenef\u00ebshe, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga naosi, absida gjys\u00ebm\u00ebrrethore, narteksi, dhe disa ambiente ndihm\u00ebse n\u00eb dy krah\u00ebt e aksit gjat\u00ebsor. Naosi ndahej n\u00eb tre nefe n\u00ebp\u00ebrmjet arkadave t\u00eb mb\u00ebshtetura mbi shtylla t\u00eb nd\u00ebrtuara me gur\u00eb dhe breza tullash, ku nefi qendror ishte m\u00eb i gjer\u00eb dhe m\u00eb i lart\u00eb se dy t\u00eb tjer\u00ebt. Bazilika mbulohej me \u00e7ati tjegullash nd\u00ebrsa dyshemeja ishte e shtruar me dhe.<\/p>\n
N\u00eb nj\u00eb faz\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb mesin e shek. V, objekti, i n\u00ebnshtrohet ndryshimeve t\u00eb shumta, ku shtohet eksonarteksi dhe kapel\u00eb e varrimi pjes\u00ebn verilindore. Nefet ndahen midis tyre me mure, ku ai qendror shtrohet me mozaik\u00eb nd\u00ebrsa dy t\u00eb tjer\u00ebt p\u00ebrdoren p\u00ebr varrim. Gjithashtu nd\u00ebrtohet nj\u00eb ikonostas i gurt\u00eb dhe, n\u00eb absid\u00eb, nd\u00ebrtohen shkall\u00ebt e sinthronit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb bazilika p\u00ebrshtatet plot\u00ebsisht si nj\u00eb kish\u00eb varreze, rol t\u00eb cilin e kishte edhe m\u00eb par\u00eb. Fatkeq\u00ebsisht, gjat\u00eb shek. VI kisha u rr\u00ebnua nga shkaqe natyrore, p\u00ebr t\u00eb mos u nd\u00ebrtuar m\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb vitet 1987-1988, gjat\u00eb g\u00ebrmimeve n\u00eb sektorin A, n\u00eb pjes\u00ebn jugper\u00ebndimore t\u00eb kalas\u00eb, arkeologu Ylli Cerova zbuloi rr\u00ebnojat e nj\u00eb monumenti paleokristian. Prej objektit ruheshin mure t\u00eb nd\u00ebrtuara me teknik\u00ebn “Opus mixtum” n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb deri 1 m2. Nd\u00ebrsa materiali i pasur i skulptur\u00ebs dekorative b\u00ebri q\u00eb t\u00eb kristalizohej ideja p\u00ebr ekzistenc\u00ebn e nj\u00eb bazilike t\u00eb madhe, por pa shkuar me tej.<\/p>\n
N\u00eb vitin 2007, n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb qytetit t\u00eb Elbasanit, pran\u00eb port\u00ebs jugore t\u00eb kalas\u00eb, u gjet\u00ebn gjat\u00eb punimeve publike t\u00eb bashkis\u00eb rr\u00ebnojat e nj\u00eb tjet\u00ebr bazilike paleokristiane. Pas zbulimit, n\u00eb vitin 2008 nis\u00ebn g\u00ebrmimet nga Instituti i Arkeologjis\u00eb, t\u00eb drejtuara nga arkeolog\u00ebt Ylli Cerova dhe Elio Hobdari, t\u00eb cilat u shoq\u00ebruan m\u00eb pas me konservimin e mureve, mozaik\u00ebve dhe mbetjeve t\u00eb pikturave murale nga ana e Institutit t\u00eb Monumenteve t\u00eb Kultur\u00ebs.<\/p>\n
Kjo kish\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga naosi, kthina e altarit, narteksi, eksonarteksi dhe dy ambiente ndihm\u00ebse n\u00eb krah\u00eb t\u00eb narteksit. Naosi p\u00ebrb\u00ebhej nga tre nefe, ku ai qendrori \u00ebsht\u00eb m\u00eb i lart\u00eb dhe m\u00eb i gjer\u00eb se dy t\u00eb tjer\u00ebt. Ata ndaheshin nd\u00ebrmjet tyre n\u00ebp\u00ebrmjet arkadash t\u00eb nd\u00ebrtuara me tulla dhe t\u00eb mb\u00ebshtetura mbi kolona mermeri t\u00eb tipave dhe p\u00ebrmasave t\u00eb ndryshme. Nga g\u00ebrmimet n\u00eb absid\u00eb u gjet\u00ebn shkall\u00ebt e sinthronit, dyshemeja dhe baza e katedr\u00ebs. Absida gjysm\u00ebrrethore ishte e pajisur me nj\u00eb dritare treshe, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn ishin p\u00ebrdorur panele qelqi.<\/p>\n
Dyshemeja e naosit, narteksit dhe absid\u00ebs kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb zbukuruara me mozaik\u00eb, midis tyre edhe fragmente mozaiku mural, n\u00eb t\u00eb cilat gjejm\u00eb skena nga Eukaristia Hyjnore, figura me motive floreale dhe zoomorfe, tipike t\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb Krishterimit t\u00eb hersh\u00ebm. P\u00ebr krijimin e tyre jan\u00eb p\u00ebrdorur tesera guri g\u00eblqeror, mermeri t\u00eb bardh\u00eb, gur\u00eb t\u00eb zinj, copa qeramike dhe qelqi. Bazilika, ka qen\u00eb e zbukuruar edhe me element\u00eb t\u00eb skulptur\u00ebs paleokristiane, ku jan\u00eb p\u00ebrdorur disa lloje mermeri me origjin\u00eb nga Prokonezi, Pendeli apo Azia e Vog\u00ebl. N\u00eb pjes\u00ebn e poshtme t\u00eb mureve u gjet\u00ebn edhe gjurm\u00eb t\u00eb piktur\u00ebs murale.<\/p>\n
Nga gjetjet arkeologjike, rezulton se edhe kjo kish\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr varrime q\u00eb n\u00eb fillimet e saj. K\u00ebt\u00eb e tregojn\u00eb varret me arkitektur\u00eb t\u00eb gjetura n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn brenda dhe jasht\u00eb saj, nj\u00eb pjes\u00eb e t\u00eb cil\u00ebve jan\u00eb studiuar nd\u00ebrsa pjesa tjet\u00ebr jan\u00eb n\u00eb proces. N\u00eb rr\u00ebnojat e bazilik\u00ebs u gjet\u00ebn fragmente skulpture dekorative, monedha, mbetje en\u00ebsh qelqi, pjes\u00eb t\u00eb pajisjeve ndri\u00e7uese, mbishkrime etj.<\/p>\n
M\u00eb pas kisha \u00ebsht\u00eb shkat\u00ebrruar nga shkaqe natyrore, dhe rind\u00ebrtuar p\u00ebrs\u00ebri. Nd\u00ebr shkaqet natyrore p\u00ebrmendim v\u00ebrshimet e p\u00ebrroit t\u00eb Zaranik\u00ebs, q\u00eb dikur kalonte aty pran\u00eb. K\u00ebt\u00eb e v\u00ebrteton shtresa e trash\u00eb e aluvioneve, e cila e kishte p\u00ebrfshir\u00eb n\u00ebn vete k\u00ebt\u00eb objekt, duke e humbur p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb nga kujtesa kolektive.<\/p>\n
Gjetja e tre bazilikave paleokristiane n\u00eb intervale t\u00eb nj\u00ebjta kohore nga nj\u00ebra-tjetra, ka treguar se n\u00ebntoka e k\u00ebtij qyteti mund t\u00eb rezervoj\u00eb surpriza t\u00eb tjera. Mendohet se qyteti i Skampinit duhet t\u00eb ket\u00eb pasur edhe bazilika t\u00eb tjera.<\/p>\n
Gjithsesi, ekzistenca e tyre d\u00ebshmon p\u00ebr nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb Krishterimit me rr\u00ebnj\u00eb t\u00eb forta, q\u00eb nga periudha e antikitetit t\u00eb von\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Studim historiko-arkeologjik i Ilirjan Gjik\u00ebs mbi qytetin e hersh\u00ebm Skampin (Elbasani i sot\u00ebm) dhe tri bazilikat paleokristiane t\u00eb zbuluara n\u00eb t\u00eb. P\u00ebrshkruhen g\u00ebrmimet n\u00eb kodr\u00ebn e Tepes (1968-1969), sektorin A (1987-1988) dhe pran\u00eb port\u00ebs jugore (2007-2008), si dhe arkitektura, mozaik\u00ebt dhe dekoracionet q\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb Krishterimit.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"5 (365)","viti":"2023","muaji":"Maj","muaji_numer":"5","dita":"","faqet":"[9, 10]","fjale_kyce":"[\"Skampin\", \"Elbasan\", \"bazilika\", \"paleokristiane\", \"Egnatia\", \"Tepe\", \"Neritan Ceka\", \"Aleksand\u00ebr Meksi\", \"Ylli Cerova\", \"Elio Hobdari\", \"Hormisdas\", \"Trojus\", \"mozaik\u00eb\", \"antikitet i von\u00eb\"]","permbledhje":"Studim historiko-arkeologjik i Ilirjan Gjik\u00ebs mbi qytetin e hersh\u00ebm Skampin (Elbasani i sot\u00ebm) dhe tri bazilikat paleokristiane t\u00eb zbuluara n\u00eb t\u00eb. P\u00ebrshkruhen g\u00ebrmimet n\u00eb kodr\u00ebn e Tepes (1968-1969), sektorin A (1987-1988) dhe pran\u00eb port\u00ebs jugore (2007-2008), si dhe arkitektura, mozaik\u00ebt dhe dekoracionet q\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb tradit\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb Krishterimit.","autori":"Ilirjan Gjika","kategoria":"Histori \/ Arkeologji","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[10015],"ngjallja_autori":[11469],"ngjallja_viti":[11700],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-90259","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-histori-arkeologji","ngjallja_autori-ilirjan-gjika","ngjallja_viti-11700","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n