N\u00eb tradit\u00ebn psaltike, jet\u00ebgjat\u00ebsia dhe p\u00ebrdorimi n\u00eb praktik\u00eb i nj\u00eb himni kusht\u00ebzohet nga p\u00ebrputhja e natyrshme dhe nd\u00ebrlidhja e nj\u00ebqenshme dhe e pandar\u00eb e tri komponent\u00ebve t\u00eb tij: fjal\u00ebs (tekstit), melodis\u00eb (muzik\u00ebs) dhe ritmit. N\u00ebse kjo treshe e shenjt\u00eb e Artit Psaltik nuk funksionon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ekuilibruar, sipas rendit hierarkik, ku p\u00ebrpar\u00ebsi ka teksti dhe dy element\u00ebt e tjer\u00eb i n\u00ebnshtrohen atij, at\u00ebher\u00eb kjo formul\u00eb d\u00ebshton duke nxjerr\u00eb jasht\u00eb automatikisht nga p\u00ebrdorimi, \u00e7do himn q\u00eb nuk lidhet me to organikisht.<\/p>\n
N\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn shqipfol\u00ebse, ky proces i mundimsh\u00ebm nisi me vones\u00eb, pik\u00ebrisht n\u00eb fillim t\u00eb shek. XX, ku u hodh\u00ebn hapat e par\u00eb t\u00eb krijimit t\u00eb nj\u00eb tradite liturgjike dhe muzikore n\u00eb shqip, me protagonist peshkop Theofan Nolin. (1882-1960).<\/p>\n
Fillimisht, faza e par\u00eb e k\u00ebtij procesi, nisi me p\u00ebrkthimin e tekseve t\u00eb kultit nga greqishtja e vjet\u00ebr n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe dhe q\u00eb jo rast\u00ebsisht kaloi n\u00eb dy periudha: n\u00eb Periudh\u00ebn e Par\u00eb t\u00eb p\u00ebrkthimit literal dhe n\u00eb Periudh\u00ebn e dyt\u00eb me rip\u00ebrkthimin, d.m.th. P\u00ebrpunimin melodik t\u00eb tyre.<\/p>\n
P\u00ebrkthimet e periudh\u00ebs s\u00eb par\u00eb (1908-1914) kishin t\u00eb b\u00ebnin me nj\u00eb p\u00ebrkthim literal shum\u00eb t\u00eb arrir\u00eb, q\u00eb q\u00ebndronte shum\u00eb besnik ndaj origjinalit edhe pse p\u00ebrkthimi ishte realizuar n\u00eb koh\u00eb t\u00eb shpejt\u00eb. K\u00ebt\u00eb e konstatojm\u00eb te parath\u00ebnia e librit t\u00eb par\u00eb “Sh\u00ebrbes’ e Jav\u00ebs s\u00eb Madhe” (1908), ku vet\u00eb Noli n\u00ebnvizon se “Kthimi u b\u00eb me nxitim dhe p\u00ebrandaj s’duhet gjykuar ashp\u00ebr.” Gjat\u00eb k\u00ebsaj periudhe u p\u00ebrkthyen p\u00ebrzgjedhje nga 6 librat kryesor\u00eb liturgjik\u00eb dhe jo botimet e plota si n\u00eb origjinal. Pas k\u00ebtyre p\u00ebrkthimeve, Noli botoi t\u00eb vetmin lib\u00ebr muzikor n\u00eb shqip t\u00eb shkruar n\u00eb pentagram p\u00ebr kor t\u00eb p\u00ebrzier “Hymnore” (1936) kryesisht me melodi ruso-ukrainase dhe disa t\u00eb markuara si bizantine, por t\u00eb harmonizuara.<\/p>\n
P\u00ebr 33 vite me radh\u00eb, v\u00ebnia n\u00eb praktik\u00eb e k\u00ebtyre p\u00ebrkthimeve pioniere, futja e muzik\u00ebs korale ruse n\u00eb kish\u00eb, krijonte her\u00eb pas here edhe ndonj\u00eb reaksion nga k\u00ebndonj\u00ebsit dhe kleri, n\u00eb Shqip\u00ebri ose jasht\u00eb saj. Pik\u00ebrisht kjo luft\u00eb zhanresh muzikore \u00ebsht\u00eb pasqyruar qart\u00eb dhe me detaje n\u00eb shtypin e koh\u00ebs.<\/p>\n
Synimi par\u00ebsor dhe urgjent i Nolit ishte t’u ofronte shqiptar\u00ebve orthodhoks\u00eb n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr sh\u00ebrbesat kryesore dhe t\u00eb nevojshme t\u00eb p\u00ebrkthyera n\u00eb shqip, si taktik\u00eb shk\u00ebputjeje nga \u00e7do ndikim i huaj. N\u00eb k\u00ebt\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim, librat e tij u pranuan me k\u00ebnaq\u00ebsi nga patriot\u00ebt orthodhoks\u00eb shqiptar\u00eb, si n\u00eb Shqip\u00ebri ashtu edhe n\u00eb komunitetet shqiptare jasht\u00eb vendit (n\u00eb Amerik\u00eb, n\u00eb Bukuresht dhe n\u00eb Sofje). Pranimi i p\u00ebrkthimeve t\u00eb Nolit kishte nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi historike shtes\u00eb, p\u00ebrve\u00e7se ishin p\u00ebrkthimet e para liturgjike n\u00eb shqip, me k\u00ebto p\u00ebrkthime u realizua organizimi i kishave t\u00eb para shqiptare n\u00eb diaspor\u00eb dhe fal\u00eb tyre u ushqye ideja e autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs n\u00eb Shqip\u00ebri. Puna e Nolit p\u00ebr p\u00ebrkthimin e himneve n\u00eb shqip ka nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe p\u00ebr Kish\u00ebn Shqiptare, pasi n\u00eb thelb inauguron adhurimin shqipfol\u00ebs….<\/p>\n
…Noli vendosi t\u00eb rishikoj\u00eb pas kaq vitesh (1941-1952) p\u00ebrkthimet e m\u00ebparshme duke marr\u00eb parasysh interpretimin dhe k\u00ebndimin melodik t\u00eb himneve. N\u00eb prologun e librit “Uratore e Kish\u00ebs Orthodokse” botuar m\u00eb 1941, ai shkruan: “Troparet e p\u00ebrshembullta (Prosomia) jan\u00eb kthyer jo me nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb literale, po si vjersha pas rithmit t\u00eb tyre, k\u00ebshtu k\u00ebndimi i tyre do t\u00eb jet\u00eb fare i leht\u00eb p\u00ebr psalt\u00ebt q\u00eb din\u00eb melodit\u00eb bizantine origjinale. Duhet ven\u00eb re se n\u00eb k\u00ebto tropare virgullat kan\u00eb nj\u00eb kuptim mellodik dhe caktojn\u00eb fundin e frazave muzikale”.<\/p>\n
Ky proces p\u00ebrshtat\u00ebs midis tekstit shqip dhe melosit bizantin mish\u00ebrohet tek tre botimet e faz\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb: tek Uratorja (1941), Kremtorja (1947) dhe Triodi dhe Pes\u00ebdhjetorja (1952). Duhet theksuar fakti q\u00eb k\u00ebto tekste k\u00ebnduese t\u00eb p\u00ebrpunuara, pra t\u00eb kategoris\u00eb s\u00eb t\u00eb p\u00ebrshembulltave, n\u00eb tradit\u00ebn psaltike transmetohen gojarisht dhe m\u00ebsohen p\u00ebrmes nj\u00eb kodi memorizues, nga m\u00ebsuesi te nx\u00ebn\u00ebsi, gjat\u00eb praktikimit t\u00eb vazhduesh\u00ebm n\u00eb kish\u00eb. Pik\u00ebrisht puna p\u00ebrshtat\u00ebse e Nolit i referohet kryesisht tropareve t\u00eb Hirmologjios, t\u00eb cilat i ka sjell\u00eb thjesht si tekste dhe jo t\u00eb not\u00ebzuara me shkrim muzikor psaltik.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Pjes\u00eb nga referati i Theodhor Pecit mbi pun\u00ebn e Fan Nolit n\u00eb p\u00ebrkthimin e teksteve liturgjike n\u00eb shqip dhe p\u00ebrshtatjen e tyre me melodit\u00eb psaltike bizantine. Trajtohen dy periudhat e p\u00ebrkthimit: periudha e par\u00eb literale (1908-1914) dhe periudha e dyt\u00eb e rip\u00ebrkthimit dhe p\u00ebrpunimit melodik (1941-1952).<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"Pjes\u00eb nga referati i Ph.D.c Theodhor Peci","numri":"6 (354)","viti":"2022","muaji":"Qershor","muaji_numer":"6","dita":"","faqet":"[9]","fjale_kyce":"[\"Fan Noli\", \"p\u00ebrkthime liturgjike\", \"muzik\u00eb psaltike\", \"Hirmologjio\", \"Uratorja 1941\", \"Kremtorja 1947\", \"Triodi 1952\", \"Hymnore 1936\", \"autoqefali\", \"diaspor\u00eb\"]","permbledhje":"Pjes\u00eb nga referati i Theodhor Pecit mbi pun\u00ebn e Fan Nolit n\u00eb p\u00ebrkthimin e teksteve liturgjike n\u00eb shqip dhe p\u00ebrshtatjen e tyre me melodit\u00eb psaltike bizantine. Trajtohen dy periudhat e p\u00ebrkthimit: periudha e par\u00eb literale (1908-1914) dhe periudha e dyt\u00eb e rip\u00ebrkthimit dhe p\u00ebrpunimit melodik (1941-1952).","autori":"Theodhor Peci","kategoria":"Muzikologji kishtare \/ Studim","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[11600],"ngjallja_autori":[11601],"ngjallja_viti":[11515],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-90073","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-muzikologji-kishtare-studim","ngjallja_autori-theodhor-peci","ngjallja_viti-11515","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n