Prilli i sivjetsh\u00ebm sh\u00ebnon 85-vjetorin e nj\u00eb ngjarjeje epokale p\u00ebr komunitetin Orthodhoks t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, at\u00eb t\u00eb njohjes s\u00eb Autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs son\u00eb nga Patriarkana Ekumenike, e cila e futi si t\u00eb barabart\u00eb n\u00eb familjen e Kishave.<\/p>\n
U kuror\u00ebzua \u00ebndrra e besimtar\u00ebve Orthodhoks\u00eb dhe p\u00ebrpjekjet e filluara nga komuniteti i Amerik\u00ebs dhe Imzot Theofani (Noli), p\u00ebr t\u00eb vazhduar m\u00eb pas me kongreset e viteve 1922 dhe 1929, t\u00eb cilat u realizuan kanonikisht me k\u00ebt\u00eb akt tep\u00ebr t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm dhe historik.<\/p>\n
M\u00eb 12 prill 1937, n\u00eb prani t\u00eb nj\u00eb delegacioni nga Shqip\u00ebria, Patriarku Veniamin dhe Sinodi i Shenjt\u00eb i Patriarkan\u00ebs Ekumenike t\u00eb Konstandinopoj\u00ebs, n\u00ebnshkruan Tomosin Patriarkal t\u00eb njohjes s\u00eb Autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Tomosi iu dor\u00ebzua Imzot Kristoforit, duke e caktuar at\u00eb si Kryepiskop t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.<\/p>\n
Patriarkana Ekumenike i d\u00ebrgoi mesazh edhe Mbretit Zog dhe Kryeministrit Ko\u00e7o Kota. M\u00eb 24 maj 1937, Kryepiskopi Kristofor, me cil\u00ebsin\u00eb e kryetarit t\u00eb Sinodit t\u00eb Shenjt\u00eb t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, iu p\u00ebrgjigj me nj\u00eb let\u00ebr fal\u00ebnderimi Patriarkut t\u00eb Konstandinopoj\u00ebs, Veniaminit.<\/p>\n
Sinodi i Par\u00eb Kanonik i Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb p\u00ebrb\u00ebhej nga: Kryehir\u00ebsia e Tij Kristofori, Kryepiskop i Tiran\u00ebs, Durr\u00ebsit dhe i gjith\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Agathangjel \u00c7am\u00e7e, Mitropolit i Beratit, Evllogjio Kurilla, Mitropolit i Kor\u00e7\u00ebs, Pandeleimon Kotoko, Mitropolit i Gjirokastr\u00ebs.<\/p>\n
Me rastin e shpalljes s\u00eb Autoqefalis\u00eb, n\u00eb Kish\u00ebn Katedrale t\u00eb Tiran\u00ebs u celebrua nj\u00eb Liturgji panegjirike me pjes\u00ebmarrjen e hierark\u00ebve dhe klerik\u00ebve t\u00eb Kish\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb sh\u00ebrbes\u00eb qe i pranish\u00ebm edhe Mbreti Zog. Nga episkopi i Gjirokastr\u00ebs Pandeleimon Kotoko u lexua p\u00ebrmbledhja e Tomosit Patriarkal p\u00ebr dh\u00ebnien e Autoqefalis\u00eb Kish\u00ebs son\u00eb. Me k\u00ebt\u00eb rast, po botojm\u00eb n\u00eb faqen q\u00eb vijon edhe Tomosin e plot\u00eb t\u00eb dh\u00ebnies s\u00eb Autoqefalis\u00eb.<\/p>\n
N\u00eb mesin e viteve ’30, pas nj\u00eb periudhe t\u00eb tejzgjatur krize kishtare, Orthodhoks\u00ebt e Shqip\u00ebris\u00eb v\u00ebrenin me keqardhje se pasojat e shkaktuara nga veprimet e deriat\u00ebhershme p\u00ebr shpalljen e autoqefalis\u00eb d\u00ebmtonin gjithnj\u00eb e m\u00eb tep\u00ebr historin\u00eb shum\u00ebshekullore dhe pranin\u00eb e tyre n\u00eb vend. N\u00eb kongresin e organizuar n\u00eb Kor\u00e7\u00eb, n\u00eb maj t\u00eb vitit 1936, ata shpreh\u00ebn hapur verdiktin e tyre p\u00ebr depolitizimin e \u00e7\u00ebshtjes dhe zgjidhjen e menj\u00ebhershme t\u00eb saj. K\u00ebrkesa e tyre vuri n\u00eb l\u00ebvizje pal\u00ebt e implikuara dhe sh\u00ebnoi zhvillime t\u00eb reja, duke filluar me dh\u00ebnien e dor\u00ebheqjes prej Kryepiskopit t\u00eb at\u00ebhersh\u00ebm Visarion Xhuvani vet\u00ebm pak dit\u00eb m\u00eb pas.<\/p>\n
N\u00eb shkurt t\u00eb vitit 1937, qeveria shqiptare autorizoi episkopin e Sinad\u00ebve, Kristoforin, dhe avokatin Josif Kedhi t\u00eb rinisnin nj\u00eb cik\u00ebl t\u00eb ri negociatash me mitropolitin e Trapezund\u00ebs, Krisanthin, si p\u00ebrfaq\u00ebsues i Patriarkan\u00ebs Ekumenike. K\u00ebsaj here bisedimet u kuror\u00ebzuan me sukses dhe pak koh\u00eb m\u00eb von\u00eb, m\u00eb 18 mars t\u00eb po atij viti, u n\u00ebnshkrua n\u00eb Athin\u00eb nj\u00eb marr\u00ebveshje paraprake, n\u00eb baz\u00eb t\u00eb s\u00eb cil\u00ebs Patriarkana Ekumenike l\u00ebshoi m\u00eb 12 prill 1937 Tomosin Patriarkal dhe Sinodik, me t\u00eb cilin i jepte autoqefalin\u00eb Kish\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.<\/p>\n
Shpres\u00ebtar\u00ebt Orthodhoks\u00eb t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb e prit\u00ebn k\u00ebt\u00eb ngjarje t\u00eb hareshme me nj\u00eb ndjenj\u00eb leht\u00ebsimi, duke kremtuar n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb edhe rivendosjen e kungimit kishtar me Kish\u00ebn e Madhe t\u00eb Krishtit dhe Kishat e tjera Orthodhokse t\u00eb bot\u00ebs. Shpallja kanonike e Kish\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb autoqefale konfirmonte edhe nj\u00eb her\u00eb pafuqin\u00eb e prirjeve t\u00eb ndryshme jokishtare p\u00ebr t’u p\u00ebrballur me nd\u00ebrgjegjen orthodhokse t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb saj, me lidhjet e tyre t\u00eb ngushta me besimin e t\u00eb par\u00ebve dhe me vendosm\u00ebrin\u00eb e tyre p\u00ebr t’ua p\u00ebrcjell\u00eb at\u00eb t\u00eb pacenuar brezave t\u00eb ardhsh\u00ebm. Po ashtu, konfirmonte misionin ekumenik t\u00eb Patriarkan\u00ebs s\u00eb Konstandinopoj\u00ebs n\u00eb ruajtje t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebsis\u00eb s\u00eb besimit orthodhoks, p\u00ebrpar\u00ebsia e s\u00eb cil\u00ebs q\u00ebndron mbi \u00e7do lloj interesi apo tendence tjet\u00ebr.<\/p>\n
Nd\u00ebrkaq, qet\u00ebsia kishtare nuk zgjati shum\u00eb. Vet\u00ebm dy vjet pas shpalljes s\u00eb autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs s\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, pushtuesit italian\u00eb u p\u00ebrpoq\u00ebn t\u00eb pengonin kryerjen e misionit t\u00eb saj historik, duke kaluar nd\u00ebr t\u00eb tjera edhe n\u00eb akte proselitizuese n\u00eb d\u00ebm t\u00eb besimtar\u00ebve t\u00eb saj, nd\u00ebrsa ardhja n\u00eb pushtet e komunist\u00ebve n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb vitit 1944 e v\u00ebshtir\u00ebsoi akoma m\u00eb shum\u00eb gjendjen.<\/p>\n
N\u00eb kuadrin e s\u00eb fam\u00ebkeqes “luft\u00eb e klasave” dhe t\u00eb konfliktualitetit t\u00eb ideologjis\u00eb marksiste me doktrin\u00ebn dhe bot\u00ebkuptimin fetar, regjimi komunist kufizoi n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb konsiderueshme jo vet\u00ebm funksionimin pa pengesa t\u00eb autoqefalis\u00eb, por edhe t\u00eb \u00e7do shprehjeje t\u00eb jet\u00ebs orthodhokse n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi. Me persekutimet e shumta, me burgosjet dhe ekzekutimet e klerik\u00ebve dhe besimtar\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm, por sidomos me largimin e dhunsh\u00ebm t\u00eb Kristofor Kisit nga froni i kryepiskopit m\u00eb 25 gusht 1949, largim i cili u pasua n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb po atij viti nga ligji nr. 743 “Mbi komunitetet fetare”, propaganda komuniste u p\u00ebrpoq ta vendoste Kish\u00ebn Orthodhokse n\u00ebn kontroll, p\u00ebr ta p\u00ebrdorur n\u00eb vijim n\u00eb interes t\u00eb saj.<\/p>\n
Shp\u00ebrthimi i fushat\u00ebs ateiste n\u00eb vitin 1967 dhe intensifikimi i persekutimit fetar \u00e7oi n\u00eb ndalimin e plot\u00eb t\u00eb \u00e7do shfaqjeje t\u00eb dukshme fetare. T\u00eb gjith\u00eb klerik\u00ebt u zhvesh\u00ebn, disa prej tyre i burgos\u00ebn, t\u00eb tjer\u00eb i internuan, nd\u00ebrsa ata q\u00eb mbet\u00ebn u detyruan t’u n\u00ebnshtroheshin pun\u00ebve t\u00eb r\u00ebnda e t\u00eb v\u00ebshtira p\u00ebr t\u00eb siguruar buk\u00ebn e goj\u00ebs. Qindra ambiente kulti u shkat\u00ebrruan apo u kthyen n\u00eb stalla e depo. “Atmosfera revolucionare”, e krijuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb artificiale, shtoi akoma m\u00eb shum\u00eb frik\u00ebn dhe tmerrin q\u00eb mbizot\u00ebronte gjithandej. Me kalimin e koh\u00ebs, sidomos kur asnj\u00eb prej episkop\u00ebve t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm nuk jetonte m\u00eb, nj\u00eb grup klerik\u00ebsh dhe laik\u00ebsh orthodhoks\u00eb, midis t\u00eb cil\u00ebve edhe prifti nga Vlora, m\u00eb pas Episkopi i Apollonis\u00eb, i gjithmon\u00ebkujtuari Kozma Qirjo, teolog\u00ebt Theofan Popa e Dhimit\u00ebr Beduli, m\u00ebsuesi nga Qeparoi Petro Xhuveli, motrat Cico nga Kor\u00e7a e sa e sa t\u00eb tjer\u00eb, me shpirt sakrifice e martirizimi, mor\u00ebn p\u00ebrsip\u00ebr mbajtjen gjall\u00eb t\u00eb nd\u00ebrgjegjes orthodhokse t\u00eb mij\u00ebra besimtar\u00ebve si dhe ruajtjen t\u00eb paprekur t\u00eb traditave t\u00eb t\u00eb par\u00ebve. D\u00ebshira e tyre e zjarrt\u00eb ishte rehabilitimi i liris\u00eb fetare dhe riorganizimi i Kish\u00ebs Orthodhokse. D\u00ebshtimi i ideologjis\u00eb komuniste dhe mbarimi i luft\u00ebs s\u00eb ftoht\u00eb n\u00eb fund t\u00eb viteve ’80 i gjeti shum\u00eb prej tyre n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb thyer, t\u00eb tjer\u00eb i gjeti t\u00eb d\u00ebrrmuar, t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb rraskapitur, por t\u00eb gjith\u00eb duke iu lutur Per\u00ebndis\u00eb e duke pritur me durim episkopin e tyre.<\/p>\n
M\u00eb 8 janar 1991 Patriarkana Ekumenike caktoi si ekzark t\u00eb saj p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb Episkopin e at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb Andrus\u00ebs dhe profesorin e Universitetit t\u00eb Athin\u00ebs Anastas Janullatos, i njohur n\u00eb aren\u00ebn bot\u00ebrore kristiane p\u00ebr veprimtarin\u00eb e tij hierapostolike. Misioni i tij ishte kontaktimi me pjes\u00ebtar\u00ebt e b\u00ebrtham\u00ebs kryesore, klerik\u00eb dhe laik\u00eb, vler\u00ebsimi objektiv i gjendjes dhe riorganizimi i Kish\u00ebs.<\/p>\n
Klika ateiste reagoi menj\u00ebher\u00eb. Gazeta e Partis\u00eb s\u00eb Pun\u00ebs “Z\u00ebri i Popullit” botoi m\u00eb 30.01.1991 nj\u00eb artikull, me an\u00eb t\u00eb t\u00eb cilit konfirmonte kund\u00ebrshtimin e komunist\u00ebve ndaj p\u00ebrkrahjes q\u00eb Patriarkana Ekumenike u ofronte Orthodhoks\u00ebve t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Vet\u00eb R. Alia kishte deklaruar disa her\u00eb se ky veprim i Fanarit p\u00ebrb\u00ebnte nd\u00ebrhyrje arbitrare e t\u00eb jasht\u00ebligjshme n\u00eb d\u00ebm t\u00eb “autoqefalis\u00eb shqiptare”, duke b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb se Ekzarku i Patriarkan\u00ebs ishte person i pad\u00ebshiruar. Me sa duket, nuk e dinte se n\u00eb at\u00eb koh\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, jo vet\u00ebm thjesht nga pik\u00ebpamja praktike, por edhe n\u00eb kuptimin teologjik t\u00eb fjal\u00ebs, p\u00ebr shkak mungese episkopi, nuk ekzistonte fare Kish\u00eb, aq m\u00eb tep\u00ebr autoqefale.<\/p>\n
Ripolitizimi i \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb autoqefalis\u00eb, i cili \u00ebsht\u00eb nj\u00eb term thell\u00ebsisht kishtar, q\u00eb nuk shpreh ve\u00e7se nj\u00eb realitet t\u00eb caktuar kishtar n\u00eb nj\u00eb territor t\u00eb caktuar kishtar, episkop\u00ebt e t\u00eb cilit, n\u00eb baz\u00eb t\u00eb kanoneve dhe traditave t\u00eb shenjta t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse Lindore, fitojn\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb administruar sinodikisht pushtetin q\u00eb Zoti yn\u00eb Jisu Krisht u dor\u00ebzoi nx\u00ebn\u00ebsve t\u00eb Vet, krijoi n\u00eb vazhdim tension t\u00eb madh. Argumentet e Ramiz Alis\u00eb u d\u00ebgjuan dhe u ricikluan pambarim edhe pas zgjedhjes (24.06.1992) dhe fron\u00ebzimit (02.08.1992) t\u00eb Ekzarkut t\u00eb Patriarkan\u00ebs Kryepiskop t\u00eb Tiran\u00ebs dhe t\u00eb Gjith\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. Madje u ngrit edhe nj\u00eb komitet “p\u00ebr mbrojtjen e autoqefalis\u00eb” nga njer\u00ebz q\u00eb s’kishin kurrfar\u00eb lidhjeje me Kish\u00ebn Orthodhokse! U identifikuan shpeshher\u00eb si qarqe joorthodhokse, por n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsonin nj\u00eb sistem t\u00eb t\u00ebr\u00eb, platforma politike e t\u00eb cilit funksiononte si zgjatim i ideve t\u00eb fushat\u00ebs ateiste t\u00eb vitit 1967, e p\u00ebrshtatur n\u00eb nj\u00eb mjedis t\u00eb ri propagandistik. Q\u00ebllimi i tyre imediat ishte t\u00eb pengonin dhe t\u00eb goditnin rehabilitimin e institucionit t\u00eb fes\u00eb dhe, p\u00ebr pasoj\u00eb, instalimin e demokracis\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00eb dhe rehabilitimin e plot\u00eb t\u00eb liris\u00eb.<\/p>\n
Nd\u00ebrkaq, Kryepiskopi Anastas, ndryshe nga akuzuesit e tij, nuk e shikonte autoqefalin\u00eb – e cila gjithsesi ishte inekzistente – si etiket\u00eb, por si nj\u00eb objektiv q\u00eb duhej realizuar. Brenda pak vitesh jeta kishtare njohu nj\u00eb lul\u00ebzim t\u00eb papar\u00eb. U dor\u00ebzuan dhjet\u00ebra prift\u00ebrinj dhe u p\u00ebrgatit\u00ebn qindra kuadro, u zhvillua arsimi kishtar dhe u inkurajua vepra hierapostolike. M\u00eb 1998 u krijuan premisat q\u00eb \u00e7uan n\u00eb krijimin e Sinodit t\u00eb Shenjt\u00eb dhe q\u00eb b\u00ebn\u00eb t\u00eb mundur funksionimin e autoqefalis\u00eb, e cila u konsolidua akoma m\u00eb shum\u00eb para disa muajsh me zgjedhjen dhe hirotonisjen e tre episkop\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb, nd\u00ebrsa ekzistenca e kuadrove t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb mosh\u00eb t\u00eb re, t\u00eb aft\u00eb e t\u00eb mir\u00ebp\u00ebrgatitur, t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb thirren n\u00eb t\u00eb ardhmen p\u00ebr t’i dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb shtys\u00eb akoma m\u00eb t\u00eb madhe vepr\u00ebs q\u00eb po kryhet, p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb garanci t\u00eb plot\u00eb se Kryepiskopi Anastas \u00ebsht\u00eb kujdesur edhe p\u00ebr perspektiv\u00ebn e saj n\u00eb vitet n\u00eb vazhdim.<\/p>\n
Arritjet e m\u00ebsip\u00ebrme, fal\u00eb t\u00eb cilave Kisha jon\u00eb \u00ebsht\u00eb sot me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb autoqefale, jan\u00eb bashkudh\u00ebtare me p\u00ebrpjekjet e t\u00eb gjitha komuniteteve fetare p\u00ebr rehabilitimin dhe konsolidimin e institucionit t\u00eb fes\u00eb.<\/p>\n
Nj\u00ebkoh\u00ebsisht, jan\u00eb bashkudh\u00ebtare me p\u00ebrpjekjet e qytetar\u00ebve shqiptar\u00eb p\u00ebr demokraci dhe zhvillim shoq\u00ebror, prandaj dhe e radhitin protagonistin kryesor t\u00eb rip\u00ebrjetimit t\u00eb autoqefalis\u00eb, Kryepiskopin Anastas, nd\u00ebr personalitetet m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb historis\u00eb s\u00eb l\u00ebvizjes demokratike n\u00eb Shqip\u00ebri p\u00ebr periudh\u00ebn paskomuniste.<\/p>\n
Pirro Kondili
\n(Botuar me rastin e 70-vjetorit)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Analiz\u00eb historike e gjat\u00eb mbi 85-vjetorin e Autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. P\u00ebrshkruan rrug\u00ebtimin nga shpallja m\u00eb 12 prill 1937, nd\u00ebrprerjet nga komunizmi, persekutimin e klerik\u00ebve dhe rip\u00ebrjetimin n\u00ebn Kryepiskopin Anastas pas vitit 1991, duke e radhitur at\u00eb mes personaliteteve m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb l\u00ebvizjes demokratike paskomuniste.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"85 vjet nga Tomosi Patriarkal q\u00eb dha Autoqefalin\u00eb","numri":"4 (352)","viti":"2022","muaji":"Prill","muaji_numer":"4","dita":"","faqet":"[6, 7, 8]","fjale_kyce":"[\"Autoqefali\", \"Tomosi Patriarkal\", \"1937\", \"Kristofor Kisi\", \"Anastas Janullatos\", \"Patriarkana Ekumenike\", \"diktatura komuniste\", \"fushata ateiste 1967\", \"Ramiz Alia\", \"Z\u00ebri i Popullit\", \"rehabilitim\", \"demokraci\", \"Pirro Kondili\"]","permbledhje":"Analiz\u00eb historike e gjat\u00eb mbi 85-vjetorin e Autoqefalis\u00eb s\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb. P\u00ebrshkruan rrug\u00ebtimin nga shpallja m\u00eb 12 prill 1937, nd\u00ebrprerjet nga komunizmi, persekutimin e klerik\u00ebve dhe rip\u00ebrjetimin n\u00ebn Kryepiskopin Anastas pas vitit 1991, duke e radhitur at\u00eb mes personaliteteve m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb l\u00ebvizjes demokratike paskomuniste.","autori":"Pirro Kondili","kategoria":"Histori kishtare \/ Analiz\u00eb","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[11561],"ngjallja_autori":[11274],"ngjallja_viti":[11515],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-90037","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-histori-kishtare-analize","ngjallja_autori-pirro-kondili","ngjallja_viti-11515","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n