Tranzicioni yn\u00eb i pafund, ka l\u00ebn\u00eb gjurm\u00ebt e tij t\u00eb ndjeshme edhe n\u00eb komunitetet fetare, sidomos p\u00ebr sa i p\u00ebrket pronave t\u00eb tyre. Esht\u00eb afirmuar vazhdimisht me zhurm\u00eb liria dhe bashk\u00ebjetesa shembullore fetare, por asnj\u00eb qeveri nuk ka vra- r\u00eb mendjen se me se do mbijetonin k\u00ebto komunitete. Ndryshe nga ve- ndet ish-komuniste, ku jo vet\u00ebm u kthye prona e komuniteteve, por shteti i ndihmoi ato konkretisht me fonde p\u00ebr kap\u00ebrcimin e plag\u00ebve t\u00eb ateizmit shtet\u00ebror, n\u00eb Shqip\u00ebri, me- gjith\u00ebse ishte vendi ku besimi u go- dit m\u00eb eg\u00ebr, deri n\u00eb p\u00ebrpjekjen don- kishoteske p\u00ebr zhdukjen e tij, shteti nuk mori p\u00ebrsip\u00ebr asgj\u00eb. P\u00ebrve\u00e7 ndonj\u00eb leht\u00ebsie doganore kufizuar, komunitetet fetare kan\u00eb paguar tak- sa e tatime p\u00ebr nd\u00ebrtimet e tyre, q\u00eb jan\u00eb hequr nga parat\u00eb e dhuru- ara, dhe nd\u00ebrkoh\u00eb kan\u00eb par\u00eb me dhembje abuzimin me pronat e tyre nga turli lloj falsifikator\u00ebsh, t\u00eb cil\u00ebve nuk u hynte asnj\u00eb gjemb n\u00eb k\u00ebmb\u00eb.<\/p>\n
tit. Ky gjykim u zhvillua mbi baz\u00eb argumentesh t\u00eb stisura dhe eksper- tizash false, q\u00eb nuk merrnin para- sysh faktet dhe dokumentet, q\u00eb ki- shte pranuar m\u00eb par\u00eb gjyq\u00ebsori n\u00eb t\u00eb gjitha shkall\u00ebt.<\/p>\n
Kujtojm\u00eb k\u00ebtu gjithashtu, se kisha \u00ebsht\u00eb pronare jo vet\u00ebm e truallit ku ngrihet godina, por edhe e truallit rrotull tij dhe nuk ka vet\u00ebm pak metra katror\u00eb, si\u00e7 shkruajn\u00eb disa media<\/p>\n
K\u00ebto q\u00ebndrime apo shtremb\u00ebri- me nuk b\u00ebhen nga padija, sepse gjithkush q\u00eb d\u00ebshiron e ka t\u00eb leht\u00eb<\/p>\n
(vijon n\u00eb faqen 4)<\/p>\n
(vijon nga faqja 3) t\u00eb njoh\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e bazuar mbi dokumente dhe mbi kujtes\u00ebn po- pullore. Kujtojm\u00eb k\u00ebtu, se vet\u00eb Kryeministri Berisha ka th\u00ebn\u00eb se: \u201cNga ana tjet\u00ebr nuk duhet harruar se nj\u00eb betej\u00eb konstante zhvillohet prap\u00eb midis ateizmit dhe besimeve fetare. Se kur mendoj un\u00eb historin\u00eb e Pallatit t\u00eb Kultur\u00ebs n\u00eb P\u00ebrmet, ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebset. Aty ka qen\u00eb nj\u00eb kish\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn ka nj\u00eb memorje i gjith\u00eb qyteti…\u201d<\/p>\n
Por, le t\u00eb ndalemi tek e v\u00ebrteta p\u00ebr kish\u00ebn dhe pallatin e kultur\u00ebs: jan\u00eb ato e nj\u00ebjta gj\u00eb apo jo?<\/p>\n
Duhet th\u00ebn\u00eb se nga pamja ar- kitektonike transformimi i 1967″tes i kish\u00ebs rezultoi n\u00eb nj\u00eb pakic\u00eb ndry-<\/p>\n
shimesh n\u00eb struktur\u00ebn e saj. Pjesa lindore u zmadhua n\u00eb lart\u00ebsi, kurse murit ekzistues n\u00eb pjes\u00ebn jugore iu b\u00eb nj\u00eb shtes\u00eb. Gjithashtu nj\u00eb brez betoni, u shtua n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb mureve t\u00eb kish\u00ebs, dritaret dhe disa hyrje t\u00eb saj u mbyll\u00ebn, dhe u hap\u00ebn t\u00eb tjera, nd\u00ebrsa pjes\u00ebt e brendshme dhe t\u00eb jashtme u modi- fikuan p\u00ebr nevojat e sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb kultur\u00ebs. Megjithat\u00eb, del qart\u00eb se, n\u00ebn k\u00ebt\u00eb q\u00eb duket sot si nj\u00eb sht\u00ebpi kulture, n\u00eb realitet ndodhet nj\u00eb kish\u00eb me vler\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, jo vet\u00ebm p\u00ebr historin\u00eb, por edhe p\u00ebr arkitektur\u00ebn e saj. Kisha, pas Shpalljes s\u00eb Pava- r\u00ebsis\u00eb (1912) si nj\u00eb lloj reagimi ndaj kufizimeve t\u00eb ligjit osman mbi akti- vitetin nd\u00ebrtimor kishtar, paraqet vullnetin e popullit p\u00ebrmetar p\u00ebr t\u00eb rind\u00ebrtuar nj\u00eb kish\u00eb madh\u00ebshtore, duke imituar modelet paleokristi- ane. Kjo zgjidhje arkitektonike mund t\u00eb gjendet n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi n\u00eb- p\u00ebr qytete ballkanike t\u00eb tjera, por n\u00eb kontekstin e Shqip\u00ebris\u00eb \u00ebsht\u00eb mjaft e rrall\u00eb.<\/p>\n
Por, kisha e Lindjes s\u00eb Hyjlind\u00eb-<\/p>\n
ses n\u00eb Pazarin e Vjet\u00ebr t\u00eb P\u00ebrmetit ka pasur t\u00eb pakt\u00ebn kat\u00ebr faza kon- struktive. Sipas tradit\u00ebs vend\u00ebse, p\u00ebr k\u00ebt\u00eb jemi t\u00eb rezervuar, kisha e par\u00eb u nd\u00ebrtua af\u00ebr viteve 1600 dhe ka qen\u00eb e vog\u00ebl. Faza e dyt\u00eb kon- struktive, q\u00eb p\u00ebrfshinte nj\u00eb zgjerim t\u00eb kish\u00ebs, u realizua n\u00eb koh\u00ebn e Mitropolitit t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs, Meletit (1816-1827). Nj\u00eb pjes\u00eb e k\u00ebsaj faze konstruktive ka mund\u00ebsi t\u00eb ndo- dhet n\u00ebn struktur\u00ebn e sotme t\u00eb ki- sh\u00ebs, ndoshta n\u00eb an\u00ebn lindore, ku, pas g\u00ebrmimit t\u00eb pjessh\u00ebm dhe eksperimental n\u00eb brend\u00ebsin\u00eb e saj, u zbuluan gur\u00eb t\u00eb muratur\u00ebs me ngjyr\u00eb ndryshe nga gur\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb kish\u00ebs. Sidoqoft\u00eb, vet\u00ebm pas g\u00ebr- mimit t\u00eb suvas\u00eb s\u00eb mureve dhe re-<\/p>\n
staurimit t\u00eb plot\u00eb t\u00eb kish\u00ebs, mund ta mb\u00ebshtesim n\u00eb fakte konkrete k\u00ebt\u00eb hipotez\u00eb.<\/p>\n
M\u00eb pak se 100 vjet pas faz\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb konstruktive, m\u00eb 1929, ndoshta p\u00ebr arsyen e d\u00ebmtimeve t\u00eb shumta t\u00eb kish\u00ebs nga djegiet, si ajo midis viteve 1865-1870 dhe sigu- risht p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrmasave t\u00eb vo- gla t\u00eb saj, pati nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb tret\u00eb konstruktive. Kjo faz\u00eb ka qen\u00eb nj\u00eb ri- nd\u00ebrtim komplet i kish\u00ebs me p\u00ebr- masa madh\u00ebshtore. Si\u00e7 paraqitet n\u00eb disa fotografi t\u00eb kish\u00ebs, t\u00eb marra pas 1934, kisha paraqitet e p\u00ebrfu- nduar…<\/p>\n
Gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb IFt\u00eb Bot\u00ebrore qyteti u d\u00ebmtua nga bombardimet italiane. Edhe kisha p\u00ebsoi d\u00ebmtime prej 40 m2 muratur\u00eb, 60 m2 suva, 25 m2 \u00e7ati dhe 15 m2 tavan.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa kur u vendos kthimi i saj n\u00eb sht\u00ebpi kulture, nd\u00ebrhyrjet p\u00ebr- fshin\u00eb: 1) Shkat\u00ebrrimin e pjes\u00ebs s\u00eb lart\u00eb t\u00eb kish\u00ebs (kupola etj.). 2) Mby- lljen e dritareve dhe hyrjeve origjinale (p\u00ebrve\u00e7 asaj jugore) me tulla t\u00eb kuqe dhe hapjen e dritareve dhe<\/p>\n
hyrjeve t\u00eb reja. 3) Lart\u00ebsimin prej 2 metrash t\u00eb pjes\u00ebs lindore t\u00eb ki- sh\u00ebs p\u00ebr nevojat e fuajes\u00eb (sall\u00eb pushimi) s\u00eb teatrit, duke p\u00ebrdorur tulla t\u00eb kuqe. 4) Futjen e nj\u00eb brezi \u00e7imentoje n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb mureve p\u00ebr t\u00eb siguruar q\u00ebndrue- shm\u00ebrin\u00eb statike t\u00eb nd\u00ebrtes\u00ebs dhe p\u00ebr t\u00eb lidhur muratur\u00ebn me nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb fort\u00eb.<\/p>\n
Pavar\u00ebsisht nga k\u00ebto nd\u00ebrhyrje, nj\u00eb seri faktesh tregojn\u00eb se n\u00eb pa- mjen e dukshme t\u00eb objektit gjendet e ruajtur forma origjinale e nd\u00ebrtimit t\u00eb kish\u00ebs. K\u00ebto fakte jan\u00eb: 1) Ekzi- stenca e fragmentit t\u00eb kambanores s\u00eb ngritur n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb e murit per\u00eb- ndimor, q\u00eb mund t\u00eb shihet nga zona e katit t\u00eb dyt\u00eb, ku q\u00ebndronin spek-<\/p>\n
tator\u00ebt. 2) Ekzistenca e mureve t\u00eb kish\u00ebs, q\u00eb jan\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm nga muret shtes\u00eb (n\u00eb gjer\u00ebsi, n\u00eb p\u00ebrb\u00ebr- jen e materialeve dhe n\u00eb stilin e mu- ratur\u00ebs). 3) Ekzistenca n\u00eb brend\u00eb- sin\u00eb e kish\u00ebs, e harkut t\u00eb pjes\u00ebs lindore t\u00eb saj, q\u00eb \u00ebsht\u00eb ndoshta fakti m\u00eb i qart\u00eb i ruajtjes s\u00eb skeletit t\u00eb kish\u00ebs me gjith\u00eb pun\u00ebn transfor- muese q\u00eb iu b\u00eb asaj.<\/p>\n
Nd\u00ebrhyrja m\u00eb e madhe q\u00eb u realizua pas vitit 1967 n\u00eb form\u00ebn e kish\u00ebs ka qen\u00eb nd\u00ebrtimi i nj\u00eb shtese plot\u00ebsisht t\u00eb re gjat\u00eb murit jugor t\u00eb kish\u00ebs. Kjo shtes\u00eb u nd\u00ebrtua me gu- r\u00eb, si\u00e7 del qart\u00eb nga pjes\u00ebt ku u g\u00ebr- mua suvaja p\u00ebr t\u00eb krahasuar mura- tur\u00ebn e saj me at\u00eb t\u00eb kish\u00ebs. Por cil\u00ebsia e muratur\u00ebs s\u00eb shtesave, si\u00e7 u zbulua, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e dob\u00ebt n\u00eb krahasim me at\u00eb t\u00eb kish\u00ebs. Gur\u00ebt e p\u00ebrdorur jan\u00eb skalitur trash\u00eb, dhe jan\u00eb vendosur me nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb palidhur, duke krijuar jo fuga midis tyre, si n\u00eb muratur\u00ebn e mureve t\u00eb kish\u00ebs, por boshll\u00ebqe t\u00eb cilat jan\u00eb mbushur me nj\u00eb shtres\u00eb t\u00eb trash\u00eb lla\u00e7i me cil\u00ebsi jo t\u00eb mir\u00eb. M\u00eb tej,<\/p>\n
gjer\u00ebsia e mureve t\u00eb kish\u00ebs \u00ebsht\u00eb 90cm, kurse ajo e mureve t\u00eb dy shtesave, t\u00eb nd\u00ebrtuara pas 1967, \u00ebsht\u00eb 60cm. T\u00eb dyja ato shtesa, gjithashtu edhe e treta n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb e pjes\u00ebs lindore t\u00eb kish\u00ebs jan\u00eb krejt ndryshe nga tempulli n\u00eb tip, zgjidhje funksionale dhe konstruktive, ko- mpozim i pjes\u00ebve p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse, trajti- me arkitektonike dhe dekorative t\u00eb pjes\u00ebs s\u00eb brendshme dhe t\u00eb jashtme, si edhe n\u00eb stil.<\/p>\n
T\u00eb gjitha k\u00ebto detaje, t\u00eb dh\u00ebna vet\u00ebm n\u00eb linj\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjithshme, mjaftojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar se sht\u00eb- pia e kultur\u00ebs ishte nj\u00eb transformim i kish\u00ebs, si\u00e7 ka ndodhur dhe n\u00eb raste t\u00eb tjera t\u00eb ngjashme dhe jo nj\u00eb nd\u00ebrtim i ri. Gjithashtu, fotot dhe d\u00ebshmit\u00eb hedhin posht\u00eb pretendi- min se ajo ishte e pambaruar n\u00eb koh\u00ebn q\u00eb ndodhi ky kthim.<\/p>\n
Por, sidoqoft\u00eb, k\u00ebtu nuk kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb thjesht me nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje p\u00ebrqindjesh nd\u00ebrtimi, por me nj\u00eb t\u00eb drejt\u00eb themelore t\u00eb besimtar\u00ebve. E drejta dhe liria e besimit nuk mund t\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm teorike. Ajo ka nevo- j\u00eb p\u00ebr objektet e kultit ku besimta- r\u00ebt kryejn\u00eb sh\u00ebrbesat e tyre dhe i falen Per\u00ebndis\u00eb. Vendet ku ngrihen k\u00ebto objektejan\u00eb t\u00eb shenjta p\u00ebrta!. Ndaj edhe sikur ato t\u00eb jen\u00eb plot\u00eb- sisht t\u00eb shkat\u00ebrruar \u00ebsht\u00eb e drejta tyre q\u00eb t\u00eb kthejn\u00eb shenjt\u00ebrin\u00eb e hu- mbur p\u00ebr disa dekada.<\/p>\n
Thoma Dhima, gazetar
\nGentian Stratob\u00ebrdha, arkitekt<\/p>\n
E drejta dhe liria e besimit
\nnuk mund t\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm me fjal\u00eb
\nKisha e P\u00ebrmetit – tentativ\u00eb p\u00ebr p\u00ebrjet\u00ebsimin e
\nc\u00ebnimit t\u00eb pron\u00ebs t\u00eb rr\u00ebmbyer
\nnga regjimi komunist
\nT
\nranzicioni yn\u00eb i pafund, ka l\u00ebn\u00eb
\ngjurm\u00ebt e tij t\u00eb ndjeshme edhe
\nn\u00eb komunitetet fetare, sidomos p\u00ebr
\nsa i p\u00ebrket pronave t\u00eb tyre. Esht\u00eb
\nafirmuar vazhdimisht me zhurm\u00eb
\nliria dhe bashk\u00ebjetesa shembullore
\nfetare, por asnj\u00eb qeveri nuk ka vra-
\nr\u00eb mendjen se me se do mbijetonin
\nk\u00ebto komunitete. Ndryshe nga ve-
\nndet ish-komuniste, ku jo vet\u00ebm u
\nkthye prona e komuniteteve, por
\nshteti i ndihmoi ato konkretisht me
\nfonde p\u00ebr kap\u00ebrcimin e plag\u00ebve t\u00eb
\nateizmit shtet\u00ebror, n\u00eb Shqip\u00ebri, me-
\ngjith\u00ebse ishte vendi ku besimi u go-
\ndit m\u00eb eg\u00ebr, deri n\u00eb p\u00ebrpjekjen don-
\nkishoteske p\u00ebr zhdukjen e tij, shteti
\nnuk mori p\u00ebrsip\u00ebr asgj\u00eb. P\u00ebrve\u00e7
\nndonj\u00eb leht\u00ebsie doganore kufizuar,
\nkomunitetet fetare kan\u00eb paguar tak-
\nsa e tatime p\u00ebr nd\u00ebrtimet e tyre,
\nq\u00eb jan\u00eb hequr nga parat\u00eb e dhuru-
\nara, dhe nd\u00ebrkoh\u00eb kan\u00eb par\u00eb me
\ndhembje abuzimin me pronat e tyre
\nnga turli lloj falsifikator\u00ebsh, t\u00eb cil\u00ebve
\nnuk u hynte asnj\u00eb gjemb n\u00eb k\u00ebmb\u00eb.<\/p>\n
Jo vet\u00ebm nuk u dhan\u00eb fonde p\u00ebr
\nasgj\u00eb, por shteti nuk ktheu as ar-
\nkivat dhe objektet e sekuestruara,
\nq\u00eb ka n\u00eb zot\u00ebrim. K\u00ebshtu asistojm\u00eb
\nn\u00eb groteskun, q\u00eb dikush q\u00eb do nj\u00eb
\nv\u00ebrtetim pag\u00ebzimi t\u00eb para vitit 1967,
\nduhet t\u00eb paguaj\u00eb Arkivin e Shtetit
\np\u00ebr ta marr\u00eb, duke i shtuar padrej-
\nt\u00ebsis\u00eb edhe shfryt\u00ebzimin abuziv.
\nNj\u00eb d\u00ebshmi e k\u00ebtyre padrejt\u00eb-
\nsive \u00ebsht\u00eb edhe \u00e7\u00ebshtja e kish\u00ebs s\u00eb
\nP\u00ebrmetit. Nj\u00eb vend i shenjt\u00eb, vat\u00ebr
\nshpirt\u00ebrore e kulturore, q\u00eb u mor
\ndhe u transformtia p\u00ebr t\u2019i sh\u00ebrbyer
\nformimit t\u00eb njeriut t\u00eb ri. Emri i Nairn
\nFrash\u00ebrit ishte vet\u00ebm nj\u00eb dekor dhe
\njo thelbi i saj, sepse me mjediset e
\nveprimtarin\u00eb e saj i sh\u00ebrbeu politi-
\nk\u00ebs ateiste t\u00eb komunist\u00ebve n\u00eb pu-
\nshtet dhe aspak vizionit prej besim-
\ntari dhe atdhetari t\u00eb Naimit. Madje,
\npas viteve \u201990, ajo u degraduaplo-
\nt\u00ebsisht dhe u rrethua nga kioska,
\nnd\u00ebrsabrenda saj zhurmonin jo ve-
\nprimtarit\u00eb kulturore, por topat e
\nbilardos.
\nPor, n\u00eb vitin 2000 u duk se m\u00eb
\nn\u00eb fund \u00e7do gj\u00eb ishte zgjidhur. Me
\nvendime t\u00eb t\u00eb tri shkall\u00ebve t\u00eb gjy-
\nq\u00ebsorit godina iu njoh Kish\u00ebs, e cila
\njo vet\u00ebm rifilloi atje sh\u00ebrbesat e
\nnd\u00ebrprera p\u00ebr nj\u00eb \u00e7erek shekulli,
\npor hapi edhe kopsht p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt
\ndhe organizonte veprimtari me t\u00eb
\nrinjt\u00eb p\u00ebrmetar\u00eb. Ndaj ishte befa-
\nsuese dhe e dyshimt\u00eb kur gjykata
\ne shkall\u00ebs s\u00eb par\u00eb, kund\u00ebr \u00e7do
\nlogjike juridike, rihapi nj\u00eb proces
\ntjet\u00ebr, k\u00ebsaj radhe me pal\u00eb drejto-
\nrin\u00eb e kultur\u00ebs t\u00eb qytetit, proces i
\ncili n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb habitshme kon-
\nkludoi q\u00eb kisha duhej t\u2019i rikthej shte\u00ad<\/p>\n
tit. Ky gjykim u zhvillua mbi baz\u00eb
\nargumentesh t\u00eb stisura dhe eksper-
\ntizash false, q\u00eb nuk merrnin para-
\nsysh faktet dhe dokumentet, q\u00eb ki-
\nshte pranuar m\u00eb par\u00eb gjyq\u00ebsori n\u00eb
\nt\u00eb gjitha shkall\u00ebt.
\nKujtojm\u00eb k\u00ebtu gjithashtu, se ki\u00ad
\nsha \u00ebsht\u00eb pronare jo vet\u00ebm e truallit
\nku ngrihet godina, por edhe e trua\u00ad
\nllit rrotull tij dhe nuk ka vet\u00ebm pak
\nmetra katror\u00eb, si\u00e7 shkruajn\u00eb disa
\nmedia
\nK\u00ebto q\u00ebndrime apo shtremb\u00ebri-
\nme nuk b\u00ebhen nga padija, sepse
\ngjithkush q\u00eb d\u00ebshiron e ka t\u00eb leht\u00eb
\n(vijon n\u00eb faqen 4)<\/p>\n
Kisha e P\u00ebrmetit – tentativ\u00eb p\u00ebr p\u00ebrjet\u00ebsimin e c\u00ebnimit t\u00eb pron\u00ebs
\nt\u00eb rr\u00ebmbyer nga regjimi komunist
\n(vijon nga faqja 3)
\nt\u00eb njoh\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn e bazuar mbi
\ndokumente dhe mbi kujtes\u00ebn po-
\npullore. Kujtojm\u00eb k\u00ebtu, se vet\u00eb
\nKryeministri Berisha ka th\u00ebn\u00eb se:
\n\u201cNga ana tjet\u00ebr nuk duhet harruar
\nse nj\u00eb betej\u00eb konstante zhvillohet
\nprap\u00eb midis ateizmit dhe besimeve
\nfetare. Se kur mendoj un\u00eb historin\u00eb
\ne Pallatit t\u00eb Kultur\u00ebs n\u00eb P\u00ebrmet,
\najo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga m\u00eb dometh\u00ebn\u00ebset.
\nAty ka qen\u00eb nj\u00eb kish\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn
\nka nj\u00eb memorje i gjith\u00eb qyteti…\u201d
\nPor, le t\u00eb ndalemi tek e v\u00ebrteta
\np\u00ebr kish\u00ebn dhe pallatin e kultur\u00ebs:
\njan\u00eb ato e nj\u00ebjta gj\u00eb apo jo?
\nDuhet th\u00ebn\u00eb se nga pamja ar-
\nkitektonike transformimi i 1967″tes i
\nkish\u00ebs rezultoi n\u00eb nj\u00eb pakic\u00eb ndry-
\nshimesh n\u00eb struktur\u00ebn e saj. Pjesa
\nlindore u zmadhua n\u00eb lart\u00ebsi, kurse
\nmurit ekzistues n\u00eb pjes\u00ebn jugore iu
\nb\u00eb nj\u00eb shtes\u00eb. Gjithashtu nj\u00eb brez
\nbetoni, u shtua n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb lart\u00eb
\nt\u00eb mureve t\u00eb kish\u00ebs, dritaret dhe
\ndisa hyrje t\u00eb saj u mbyll\u00ebn, dhe u
\nhap\u00ebn t\u00eb tjera, nd\u00ebrsa pjes\u00ebt e
\nbrendshme dhe t\u00eb jashtme u modi-
\nfikuan p\u00ebr nevojat e sht\u00ebpis\u00eb s\u00eb
\nkultur\u00ebs. Megjithat\u00eb, del qart\u00eb se,
\nn\u00ebn k\u00ebt\u00eb q\u00eb duket sot si nj\u00eb sht\u00ebpi
\nkulture, n\u00eb realitet ndodhet nj\u00eb kish\u00eb
\nme vler\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, jo vet\u00ebm p\u00ebr
\nhistorin\u00eb, por edhe p\u00ebr arkitektur\u00ebn
\ne saj. Kisha, pas Shpalljes s\u00eb Pava-
\nr\u00ebsis\u00eb (1912) si nj\u00eb lloj reagimi ndaj
\nkufizimeve t\u00eb ligjit osman mbi akti-
\nvitetin nd\u00ebrtimor kishtar, paraqet
\nvullnetin e popullit p\u00ebrmetar p\u00ebr t\u00eb
\nrind\u00ebrtuar nj\u00eb kish\u00eb madh\u00ebshtore,
\nduke imituar modelet paleokristi-
\nane. Kjo zgjidhje arkitektonike
\nmund t\u00eb gjendet n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi n\u00eb-
\np\u00ebr qytete ballkanike t\u00eb tjera, por
\nn\u00eb kontekstin e Shqip\u00ebris\u00eb \u00ebsht\u00eb
\nmjaft e rrall\u00eb.
\nPor, kisha e Lindjes s\u00eb Hyjlind\u00eb-
\nses n\u00eb Pazarin e Vjet\u00ebr t\u00eb P\u00ebrmetit
\nka pasur t\u00eb pakt\u00ebn kat\u00ebr faza kon-
\nstruktive. Sipas tradit\u00ebs vend\u00ebse,
\np\u00ebr k\u00ebt\u00eb jemi t\u00eb rezervuar, kisha e
\npar\u00eb u nd\u00ebrtua af\u00ebr viteve 1600 dhe
\nka qen\u00eb e vog\u00ebl. Faza e dyt\u00eb kon-
\nstruktive, q\u00eb p\u00ebrfshinte nj\u00eb zgjerim
\nt\u00eb kish\u00ebs, u realizua n\u00eb koh\u00ebn e
\nMitropolitit t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs, Meletit
\n(1816-1827). Nj\u00eb pjes\u00eb e k\u00ebsaj fa\u00ad
\nze konstruktive ka mund\u00ebsi t\u00eb ndo-
\ndhet n\u00ebn struktur\u00ebn e sotme t\u00eb ki-
\nsh\u00ebs, ndoshta n\u00eb an\u00ebn lindore, ku,
\npas g\u00ebrmimit t\u00eb pjessh\u00ebm dhe
\neksperimental n\u00eb brend\u00ebsin\u00eb e saj,
\nu zbuluan gur\u00eb t\u00eb muratur\u00ebs me
\nngjyr\u00eb ndryshe nga gur\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb
\nkish\u00ebs. Sidoqoft\u00eb, vet\u00ebm pas g\u00ebr-
\nmimit t\u00eb suvas\u00eb s\u00eb mureve dhe re-
\nstaurimit t\u00eb plot\u00eb t\u00eb kish\u00ebs, mund
\nta mb\u00ebshtesim n\u00eb fakte konkrete
\nk\u00ebt\u00eb hipotez\u00eb.
\nM\u00eb pak se 100 vjet pas faz\u00ebs s\u00eb
\ndyt\u00eb konstruktive, m\u00eb 1929, ndo\u00ad
\nshta p\u00ebr arsyen e d\u00ebmtimeve t\u00eb
\nshumta t\u00eb kish\u00ebs nga djegiet, si ajo
\nmidis viteve 1865-1870 dhe sigu-
\nrisht p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrmasave t\u00eb vo-
\ngla t\u00eb saj, pati nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb tret\u00eb kon\u00ad
\nstruktive. Kjo faz\u00eb ka qen\u00eb nj\u00eb ri-
\nnd\u00ebrtim komplet i kish\u00ebs me p\u00ebr-
\nmasa madh\u00ebshtore. Si\u00e7 paraqitet
\nn\u00eb disa fotografi t\u00eb kish\u00ebs, t\u00eb marra
\npas 1934, kisha paraqitet e p\u00ebrfu-
\nnduar…
\nGjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb IFt\u00eb Bot\u00ebrore
\nqyteti u d\u00ebmtua nga bombardimet
\nitaliane. Edhe kisha p\u00ebsoi d\u00ebmtime
\nprej 40 m2 muratur\u00eb, 60 m2 suva,
\n25 m2 \u00e7ati dhe 15 m2 tavan.
\nNd\u00ebrsa kur u vendos kthimi i saj
\nn\u00eb sht\u00ebpi kulture, nd\u00ebrhyrjet p\u00ebr-
\nfshin\u00eb: 1) Shkat\u00ebrrimin e pjes\u00ebs s\u00eb
\nlart\u00eb t\u00eb kish\u00ebs (kupola etj.). 2) Mby-
\nlljen e dritareve dhe hyrjeve origji\u00ad
\nnale (p\u00ebrve\u00e7 asaj jugore) me tulla
\nt\u00eb kuqe dhe hapjen e dritareve dhe
\nhyrjeve t\u00eb reja. 3) Lart\u00ebsimin prej
\n2 metrash t\u00eb pjes\u00ebs lindore t\u00eb ki-
\nsh\u00ebs p\u00ebr nevojat e fuajes\u00eb (sall\u00eb
\npushimi) s\u00eb teatrit, duke p\u00ebrdorur
\ntulla t\u00eb kuqe. 4) Futjen e nj\u00eb brezi
\n\u00e7imentoje n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb
\nmureve p\u00ebr t\u00eb siguruar q\u00ebndrue-
\nshm\u00ebrin\u00eb statike t\u00eb nd\u00ebrtes\u00ebs dhe
\np\u00ebr t\u00eb lidhur muratur\u00ebn me nj\u00eb
\nm\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb fort\u00eb.
\nPavar\u00ebsisht nga k\u00ebto nd\u00ebrhyrje,
\nnj\u00eb seri faktesh tregojn\u00eb se n\u00eb pa-
\nmjen e dukshme t\u00eb objektit gjendet
\ne ruajtur forma origjinale e nd\u00ebrtimit
\nt\u00eb kish\u00ebs. K\u00ebto fakte jan\u00eb: 1) Ekzi-
\nstenca e fragmentit t\u00eb kambanores
\ns\u00eb ngritur n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb e murit per\u00eb-
\nndimor, q\u00eb mund t\u00eb shihet nga zona
\ne katit t\u00eb dyt\u00eb, ku q\u00ebndronin spek-
\ntator\u00ebt. 2) Ekzistenca e mureve t\u00eb
\nkish\u00ebs, q\u00eb jan\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm nga
\nmuret shtes\u00eb (n\u00eb gjer\u00ebsi, n\u00eb p\u00ebrb\u00ebr-
\njen e materialeve dhe n\u00eb stilin e mu-
\nratur\u00ebs). 3) Ekzistenca n\u00eb brend\u00eb-
\nsin\u00eb e kish\u00ebs, e harkut t\u00eb pjes\u00ebs li\u00ad
\nndore t\u00eb saj, q\u00eb \u00ebsht\u00eb ndoshta fakti
\nm\u00eb i qart\u00eb i ruajtjes s\u00eb skeletit t\u00eb
\nkish\u00ebs me gjith\u00eb pun\u00ebn transfor-
\nmuese q\u00eb iu b\u00eb asaj.
\nNd\u00ebrhyrja m\u00eb e madhe q\u00eb u
\nrealizua pas vitit 1967 n\u00eb form\u00ebn e
\nkish\u00ebs ka qen\u00eb nd\u00ebrtimi i nj\u00eb shtese
\nplot\u00ebsisht t\u00eb re gjat\u00eb murit jugor t\u00eb
\nkish\u00ebs. Kjo shtes\u00eb u nd\u00ebrtua me gu-
\nr\u00eb, si\u00e7 del qart\u00eb nga pjes\u00ebt ku u g\u00ebr-
\nmua suvaja p\u00ebr t\u00eb krahasuar mura-
\ntur\u00ebn e saj me at\u00eb t\u00eb kish\u00ebs. Por
\ncil\u00ebsia e muratur\u00ebs s\u00eb shtesave, si\u00e7
\nu zbulua, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e dob\u00ebt n\u00eb
\nkrahasim me at\u00eb t\u00eb kish\u00ebs. Gur\u00ebt
\ne p\u00ebrdorur jan\u00eb skalitur trash\u00eb, dhe
\njan\u00eb vendosur me nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb
\npalidhur, duke krijuar jo fuga midis
\ntyre, si n\u00eb muratur\u00ebn e mureve t\u00eb
\nkish\u00ebs, por boshll\u00ebqe t\u00eb cilat jan\u00eb
\nmbushur me nj\u00eb shtres\u00eb t\u00eb trash\u00eb
\nlla\u00e7i me cil\u00ebsi jo t\u00eb mir\u00eb. M\u00eb tej,
\ngjer\u00ebsia e mureve t\u00eb kish\u00ebs \u00ebsht\u00eb
\n90cm, kurse ajo e mureve t\u00eb dy
\nshtesave, t\u00eb nd\u00ebrtuara pas 1967,
\n\u00ebsht\u00eb 60cm. T\u00eb dyja ato shtesa,
\ngjithashtu edhe e treta n\u00eb lart\u00ebsin\u00eb
\ne pjes\u00ebs lindore t\u00eb kish\u00ebs jan\u00eb krejt
\nndryshe nga tempulli n\u00eb tip, zgjidhje
\nfunksionale dhe konstruktive, ko-
\nmpozim i pjes\u00ebve p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse, trajti-
\nme arkitektonike dhe dekorative t\u00eb
\npjes\u00ebs s\u00eb brendshme dhe t\u00eb jasht\u00ad
\nme, si edhe n\u00eb stil.
\nT\u00eb gjitha k\u00ebto detaje, t\u00eb dh\u00ebna
\nvet\u00ebm n\u00eb linj\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjithshme,
\nmjaftojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshmuar se sht\u00eb-
\npia e kultur\u00ebs ishte nj\u00eb transformim
\ni kish\u00ebs, si\u00e7 ka ndodhur dhe n\u00eb raste
\nt\u00eb tjera t\u00eb ngjashme dhe jo nj\u00eb
\nnd\u00ebrtim i ri. Gjithashtu, fotot dhe
\nd\u00ebshmit\u00eb hedhin posht\u00eb pretendi-
\nmin se ajo ishte e pambaruar n\u00eb
\nkoh\u00ebn q\u00eb ndodhi ky kthim.
\nPor, sidoqoft\u00eb, k\u00ebtu nuk kemi t\u00eb
\nb\u00ebjm\u00eb thjesht me nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje
\np\u00ebrqindjesh nd\u00ebrtimi, por me nj\u00eb t\u00eb
\ndrejt\u00eb themelore t\u00eb besimtar\u00ebve. E
\ndrejta dhe liria e besimit nuk mund
\nt\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm teorike. Ajo ka nevo-
\nj\u00eb p\u00ebr objektet e kultit ku besimta-
\nr\u00ebt kryejn\u00eb sh\u00ebrbesat e tyre dhe i
\nfalen Per\u00ebndis\u00eb. Vendet ku ngrihen
\nk\u00ebto objektejan\u00eb t\u00eb shenjta p\u00ebrta!.
\nNdaj edhe sikur ato t\u00eb jen\u00eb plot\u00eb-
\nsisht t\u00eb shkat\u00ebrruar \u00ebsht\u00eb e drejta
\ntyre q\u00eb t\u00eb kthejn\u00eb shenjt\u00ebrin\u00eb e hu-
\nmbur p\u00ebr disa dekada.
\nThoma Dhima, gazetar
\nGentian Stratob\u00ebrdha, arkitekt<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Material nga Qershor 2007.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"6 (173)","viti":"2007","muaji":"Qershor","muaji_numer":"6","dita":"","faqet":"[3, 4]","fjale_kyce":"[\"drejta\", \"liria\", \"besimit\", \"mund\", \"jet\u00eb\"]","permbledhje":"Material nga Qershor 2007.","autori":"","kategoria":"Artikull","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[9653],"ngjallja_autori":[],"ngjallja_viti":[11325],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-87537","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-artikull","ngjallja_viti-11325","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n