Nga Hir\u00ebsia e Tij, Imzot Joani
\nMitropolit i Ko\u00e7\u00ebs<\/p>\n
P\u00ebr arsye q\u00eb tashm\u00eb dihen, trash\u00ebgimia n\u00eb shqip e literatur\u00ebs filozofiko-fetare nuk \u00ebsht\u00eb e pasur dhe terminologjia e saj jo e p\u00ebrcaktuar qart\u00eb. Sot, p\u00ebrkthimet dhe krijimet n\u00eb rrafshin filozofik e fetar kan\u00eb marr\u00eb nj\u00eb far\u00eb zhvillimi. Por, fatkeq\u00ebsisht, si n\u00eb shum\u00eb fusha, edhe k\u00ebtu, tendenca p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkthyer ka p\u00ebrfshir\u00eb edhe shum\u00eb persona q\u00eb nuk jan\u00eb kompetent\u00eb p\u00ebr ato q\u00eb p\u00ebrkthejn\u00eb. Si pasoj\u00eb shikohet nj\u00eb p\u00ebrdorim jo i sakt\u00eb i termave t\u00eb ndrysh\u00ebm, q\u00eb n\u00eb vend t\u00eb sqarojn\u00eb dhe t\u00eb mbushin boshll\u00ebkun e madh n\u00eb fush\u00ebn e mendimit, shkaktojm\u00eb nj\u00eb p\u00ebshtjellim akoma m\u00eb t\u00eb madh dhe q\u00eb shpesh shkon deri n\u00eb kufijt\u00eb e qesharakes. Ndoshta tani \u00ebsht\u00eb koha p\u00ebr t\u00eb patur nj\u00eb fjalor t\u00eb termave filozofik\u00eb dhe teologjik\u00eb, t\u00eb hartuar nga kompetent\u00eb t\u00eb k\u00ebtyre fushave, p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb mundur dh\u00ebnien n\u00eb shqip t\u00eb mendimit folozofiko-fetar me sakt\u00ebsi dhe me t\u00ebr\u00eb forc\u00ebn dhe holl\u00ebsit\u00eb e tij. N\u00eb fakt, gjuha shqipe \u00ebsht\u00eb e pasur me fjal\u00eb q\u00eb japin nuanca t\u00eb ndryshme, por k\u00ebrkohet nj\u00eb l\u00ebvrim dhe p\u00ebrcaktim i terminologjis\u00eb p\u00ebr k\u00ebto disiplina, pa p\u00ebrjashtuar edhe krijimin e neologjizmave. P\u00ebr termat filozofik\u00eb, t\u00eb mendimit t\u00eb vjet\u00ebr grek, ashtu dhe atij m\u00eb t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm dhe bashk\u00ebkohor, do t\u00eb duhen t\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb p\u00ebrkthimet shqip terma t\u00eb sakt\u00eb dhe t\u00eb qart\u00eb.<\/p>\n
Meqen\u00ebse kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fush\u00eb e gj\u00ebr\u00eb dhe q\u00eb do t\u00eb k\u00ebrkonte nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb madhe diskutimi, do t\u00eb ndalemi vet\u00ebm n\u00eb nj\u00eb: n\u00eb dallimin dhe p\u00ebrdorimin e fjal\u00ebve frym\u00eb dhe shpirt. Parimi shpirt\u00ebror, i cili i kund\u00ebrvihet atij trupor, si n\u00eb rastin e mendimit grek (Platonist, Neoplatonist apo Gnostik), apo q\u00eb nuk shikohet vet\u00ebm n\u00eb antitez\u00eb me trupin, si n\u00eb antropologjin\u00eb hebraike t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr, tregohet me p\u00ebrdorimin e dy termave: n\u00eb hebraisht ruah dhe nefesh dhe n\u00eb greqisht pnevma dhe psiki. P\u00ebrkthimi i zakonsh\u00ebm n\u00eb LXX i termit hebraik ruah \u00ebsht\u00eb pnevma (264 her\u00eb n\u00eb LXX) dhe i nefesh \u00ebsht\u00eb psiki. N\u00eb latinisht ekuivalenti i ruah-pnevma \u00ebsht\u00eb spiritus dhe i nefesh-psiki \u00ebsht\u00eb anima. P\u00ebrdorimi i fjal\u00ebve ruah, pnevma, spiritus p\u00ebrkon nga kuptimi me fjal\u00ebt nefesh, psiki, anima dhe shpesh k\u00ebto dy fjal\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kuptim. N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi Shkrimi i Shenjt\u00eb i p\u00ebrdor termat ruah, pnevma, spiritus dhe nefesh, psiki, anima pothuajse n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kuptim. “Ti nuk do ta l\u00ebsh (nefesh, psiki, anima) shpirtin tim n\u00eb Sheol” thot\u00eb Psalmisti. Dhe n\u00eb nj\u00eb vend tjet\u00ebr thot\u00eb, “N\u00eb duart e tua e l\u00eb (ruah, pnevma, spiritus) frym\u00ebn time”. N\u00eb Sir. 38:23 fjala hebraike nefesh \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer me pnevma. Sh\u00ebn Joani p\u00ebrdor fjal\u00ebn psiki kur Zoti thot\u00eb se “shpirti im \u00ebsht\u00eb i tronditur”, nd\u00ebrsa n\u00eb nj\u00eb vend tjet\u00ebr n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kuptim p\u00ebrdor fjal\u00ebn pnevma, “Jisui u trondit n\u00eb frym\u00eb.” Shembuj t\u00eb till\u00eb jan\u00eb t\u00eb shumt\u00eb.<\/p>\n
Por n\u00eb dy tekste t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb duket sikur b\u00ebhet nj\u00eb dallim nd\u00ebrmjet pnevma dhe psiki. Mb\u00ebshtet\u00ebs t\u00eb teoris\u00eb trikotomiste p\u00ebrpiqen t’i shikojn\u00eb k\u00ebto pjes\u00eb si mb\u00ebshtetje biblike t\u00eb teoris\u00eb s\u00eb tyre. K\u00ebto dy tekste gjenden n\u00eb letrat e Apostullit Pav\u00ebl. “Sepse Fjala e Per\u00ebndis\u00eb \u00ebsht\u00eb e gjall\u00eb dhe vepruese, m\u00eb e mpreht\u00eb se \u00e7do shpat\u00eb me dy tehe dhe dep\u00ebrton deri n\u00eb ndarjen e shpirtit (psikis) dhe t\u00eb frym\u00ebs (pnevmatos), t\u00eb nyjeve dhe t\u00eb palcave.” Po n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb apostulli v\u00eb n\u00eb kontrast njeriun frymor ose shpirt\u00ebror (pnevmatikon) me njeriun natyror (psikikon). Gjithashtu, n\u00eb disa shkrime t\u00eb Et\u00ebrve t\u00eb shkret\u00ebtir\u00ebs, sidomos shkrimet asketike, b\u00ebhet nj\u00eb dallim midis pnevma dhe psiki. Po ashtu edhe Sh\u00ebn Pavli i p\u00ebrdor termin pnevma dhe psiki jo si dy element\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm, por njeriun frymor si lart\u00ebsimin m\u00eb t\u00eb madh t\u00eb shpirtit. P\u00ebr Shpirtin e Shenjt\u00eb (ose Fryma e Shenjt\u00eb) p\u00ebrdoret ruah\/pnevma\/spiritus; hebraisht Ruah Hakodhesh, greqisht to Pnevma to Agion dhe latinisht Spiritus Sanctus.<\/p>\n
Fjala pnevma (frym\u00eb) \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr t\u00eb treguar shpirtin e rilindur q\u00eb jeton n\u00eb kungim me hirin e Shpirtit t\u00eb Shenjt\u00eb. Ajo tregon lart\u00ebsimin e shpirtit n\u00eb gjendjen e tij t\u00eb par\u00eb, n\u00eb gjendjen e tij natyrore, e cila ishte deformuar nga m\u00ebkati. K\u00ebshtu fryma \u00ebsht\u00eb vet\u00eb shpirti n\u00eb aft\u00ebsit\u00eb e tij m\u00eb t\u00eb larta, me an\u00eb t\u00eb t\u00eb cilave ai kupton dhe p\u00ebrjeton realitetin hyjnor. Po n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn m\u00ebnyr\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur fjala frym\u00eb edhe n\u00eb letr\u00ebn e Apostullit Juda. Ai i quan ata q\u00eb krijojn\u00eb ndarje n\u00eb Kish\u00eb si “njer\u00ebz mishor q\u00eb s’kan\u00eb frym\u00eb”, dometh\u00ebn\u00eb njer\u00ebz jo t\u00eb rilindur, njer\u00ebz q\u00eb n\u00eb shpirtin e tyre nuk vepron Shpirti i Shenjt\u00eb dhe q\u00eb jan\u00eb n\u00ebn zot\u00ebrimin e pasioneve mishore. Por ndon\u00ebse nuk ka baz\u00eb p\u00ebr t\u00eb supozuar se apostull Pavli po shprehet si trikotomist, p\u00ebrs\u00ebri kemi p\u00ebrdorimin e dy termave t\u00eb ndrysh\u00ebm dhe p\u00ebr nj\u00eb sakt\u00ebsi t\u00eb transmetimit t\u00eb mendimit t\u00eb tij, do t\u00eb duhej q\u00eb n\u00eb p\u00ebrkthim t\u00eb jepet me ekuivalent\u00ebt e t\u00eb dy termave.<\/p>\n
Po ashtu n\u00eb mendimin e vjet\u00ebr grek haset shpesh ndarja e pjes\u00ebve t\u00eb ndryshme t\u00eb shpirtit dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb p\u00ebrdoren terma t\u00eb ndrysh\u00ebm. Duke filluar me trikotomin\u00eb platoniste, e cila \u00ebsht\u00eb fillimi i ndarjeve t\u00eb m\u00ebvonshme, dhe duke vazhduar me p\u00ebrdorimet e Platonizmit t\u00eb Mes\u00ebm, Neoplatonizmit, Plotinit, Gnostik\u00ebve etj., shihet se \u00ebsht\u00eb e nevojshme p\u00ebr t\u00eb patur n\u00eb shqip terma t\u00eb qart\u00eb korrespondues p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar drejt dhe sakt\u00eb nuancat e holla t\u00eb k\u00ebtij mendimi. Do t\u00eb ishte shum\u00eb e vlefshme p\u00ebr t\u00eb ruajtur nj\u00eb form\u00eb q\u00eb do t\u00eb tregonte t\u00ebr\u00eb nuancat e termit, sepse p\u00ebrve\u00e7 kuptimit gjuh\u00ebsor termi ka edhe zhvillimin e tij historik. P\u00ebr shembull, termat Per\u00ebndi dhe Zot n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb popullore kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kuptim, por n\u00eb Shkrimin e Shenjt\u00eb p\u00ebrdoren me nuanca t\u00eb ndryshme. Te Jahve shihet nj\u00eb Per\u00ebndi dhe Zot personal dhe imanent, nj\u00eb Hyjni e zbuluar te populli i Izraelit, emri personal i Per\u00ebndis\u00eb s\u00eb Moisiut. N\u00eb p\u00ebrkthimin e LXX termi hebraik Elohim p\u00ebrkthehet Theos dhe Jahve (m\u00eb sakt\u00eb Adonai, sepse shkruhej Jahve por lexohej Adonai dhe pik\u00ebsimet e zanoreve ishin ato t\u00eb fjal\u00ebs Adonai) p\u00ebrkthehet me Kirios. N\u00eb latinisht jan\u00eb ruajtur po ato ekuivalente: Elohim me Deus dhe Jahve me Dominus. N\u00eb shqip zakonisht, jo gjithmon\u00eb, \u00ebsht\u00eb ruajtur po i nj\u00ebjti kalkulim: Elohim me Per\u00ebndi (ose Hyu) dhe Jahve me Zot. Po i nj\u00ebjti kalkulim \u00ebsht\u00eb ruajtur edhe n\u00eb gjuh\u00ebt moderne, jo vet\u00ebm p\u00ebr Elohim dhe Jahve, por edhe p\u00ebr ruah\/pnevma dhe nefesh\/psiki.<\/p>\n
N\u00eb p\u00ebrkthimet n\u00eb shqip ruah\/pnevma \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb me fjal\u00ebt frym\u00eb dhe shpirt. N\u00eb Formul\u00ebn e Pag\u00ebzimit (1462) dhe n\u00eb Mesharin e Gjon Buzukut p\u00ebrdoret termi Shpirt – Shpirti i Shenjt\u00eb. Po e nj\u00ebjta fjal\u00eb p\u00ebrdoret edhe p\u00ebr psiki\/anima. Edhe nga autor\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb m\u00ebvonsh\u00ebm verior\u00eb, si Budi, Bogdani etj., p\u00ebrdoret Shpirt i Shenjt\u00eb. N\u00eb botimin e Ungjillit, geg\u00ebrisht, 1872, p\u00ebrkthim i K. Kristoforidhit, pnevma p\u00ebrkthehet me fjal\u00ebn shpirt. Po me t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn fjal\u00eb shpirt p\u00ebrkthehet gjithashtu edhe psiki. N\u00eb botimin tosk\u00ebrisht n\u00eb 1879 pnevma \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer frym\u00eb. Po ashtu edhe n\u00eb botimin e dy librave t\u00eb par\u00eb t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr, n\u00eb 1884, si edhe n\u00eb libra t\u00eb tjer\u00eb (si Psaltiri etj.) \u00ebsht\u00eb ruajtur kalkulimi ruah\/pnevma me frym\u00eb dhe nefesh\/psiki me shpirt, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb ruajtur edhe Elohim\/Theos me Per\u00ebndi dhe Jahve\/Kirios me Zot. Edhe n\u00eb botimet e m\u00ebvonshme n\u00eb tosk\u00ebrisht \u00ebsht\u00eb ruajtur kalkulimi pnevma-frym\u00eb dhe psiki-shpirt. K\u00ebshtu n\u00eb geg\u00ebrisht \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur forma Shpirti i Shenjt\u00eb dhe n\u00eb tosk\u00ebrisht Fryma e Shenjt\u00eb. N\u00eb p\u00ebrkthimet e librave liturgjik\u00eb n\u00eb shqip, Imzot Noli p\u00ebrdor Shpirti i Shenjt\u00eb n\u00eb vend t\u00eb Fryma e Shenjt\u00eb. Po ashtu edhe n\u00eb botimet e fundit t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur forma Shpirti i Shenjt\u00eb. Gjat\u00eb k\u00ebsaj dekade n\u00eb botimet e ndryshme t\u00eb Shkrimit t\u00eb Shenjt\u00eb jan\u00eb p\u00ebrdorur t\u00eb dyja fjal\u00ebt si frym\u00eb ashtu edhe shpirt. Nd\u00ebrsa psikikon (I Kor. 2:14-15) \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb ndryshme: nga Kristoforidhi \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur fraza si shtaz\u00eb, (si edhe n\u00eb latinisht lidhja anima-animal); n\u00eb botime t\u00eb m\u00ebvonshme \u00ebsht\u00eb p\u00ebrkthyer natyror.<\/p>\n
Fjala frym\u00eb lidhet m\u00eb mir\u00eb etimologjikisht me ruah\/pnevma. Ajo ka t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn rr\u00ebnj\u00eb me greqishten pnevma dhe sanskritishten pran (pra+an). Frym\u00eb ka n\u00eb shqip edhe kuptimet e tjera q\u00eb kan\u00eb n\u00eb gjuh\u00ebt e tyre ruah dhe pnevma. Fjala shpirt, ekuivalente me ruah dhe pnevma \u00ebsht\u00eb nj\u00eb huazim nga latinishtja. P\u00ebrdorimi i fjal\u00ebs shpirt apo frym\u00eb \u00ebsht\u00eb i barazvlefsh\u00ebm nga ana gjuh\u00ebsore dhe i sakt\u00eb nga ana teologjike. Por n\u00eb munges\u00eb t\u00eb nj\u00eb fjale shqipe t\u00eb p\u00ebrpunuar teologjikisht, e cila do t\u00eb jepte kuptimin e nefesh\/psiki\/anima, mund t\u00eb p\u00ebrdorej fjala shpirt. Ndon\u00ebse n\u00eb shqip frym\u00eb dhe shpirt kan\u00eb dhe p\u00ebrdoren pothuaj n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kuptim, p\u00ebrs\u00ebri nd\u00ebrmjet tyre ka nj\u00eb nuanc\u00eb t\u00eb holl\u00eb q\u00eb ndoshta do t\u00eb na lejonte t’i p\u00ebrdorim n\u00eb kuptimet e m\u00ebsip\u00ebrme. Por n\u00ebse mund ta p\u00ebrdorim si em\u00ebr shpirt p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb psiki, nuk do t\u00eb mund ta p\u00ebrdornim dot si mbiem\u00ebr, sepse n\u00ebse psikikon do t\u00eb p\u00ebrkthehej shpirt\u00ebror do t\u00eb ndryshohej rr\u00ebnj\u00ebsisht kuptimi. P\u00ebrkthimet nuk mund t\u00eb b\u00ebhen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mekanike dhe jo nga kushdo. P\u00ebrve\u00e7 njohjes s\u00eb gjuh\u00ebs k\u00ebrkohet edhe njohja e asaj q\u00eb p\u00ebrkthehet.<\/p>\n
Ky shkrim nuk ka q\u00ebllim p\u00ebr ta zgjidhur problemin, por p\u00ebr ta hapur at\u00eb, sepse p\u00ebrcaktimi i nj\u00eb terminologjie t\u00eb pranuar nga nj\u00eb rreth i gj\u00ebr\u00eb \u00ebsht\u00eb frut i nj\u00eb pune dhe diskutimi t\u00eb gjat\u00eb dhe gjithp\u00ebrfshir\u00ebs. Mendoj se ka ardhur koha t\u00eb mendohet edhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, q\u00eb edhe studenti i shqipes t\u00eb mos ket\u00eb m\u00eb nj\u00eb ngat\u00ebrrim terminologjik dhe si pasoj\u00eb edhe nj\u00eb ngat\u00ebrrim filozofik dhe teologjik.<\/p>\n
1 Shih Ps. 15:10; 30:6. (R\u00ebnditja e psalmeve \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb sipas LXX).
\n2 Joani 12:27
\n3 Joani 13:21
\n4 Teoria trikotomiste \u00ebsht\u00eb ajo teori q\u00eb e ndan p\u00ebrb\u00ebrjen e njeriut n\u00eb tri pjes\u00eb: trupi, shpirti dhe fryma. (soma, psiki dhe pnevma ose nous)
\n5 Hebrejt\u00eb, 4:12.
\n6 I Korinthian\u00ebt, 2:14-15 dhe 15:46-47.
\n7 Ndon\u00ebse q\u00ebllimi i k\u00ebtij shkrimi nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktimi teologjik i k\u00ebtyre dy termave, p\u00ebrs\u00ebri ia vlen t\u00eb theksohet se ndon\u00ebse tek disa Et\u00ebr t\u00eb hersh\u00ebm t\u00eb Kish\u00ebs mund t\u00eb gjenden formula n\u00eb dukje trikotomiste, vizioni i tyre p\u00ebr njeriun \u00ebsht\u00eb dikotomist. M\u00ebsimi i tyre mbi njeriun duhet par\u00eb n\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e tij dhe jo duke shk\u00ebputur vet\u00ebm ndonj\u00eb th\u00ebnie t\u00eb tyre.
\n8 Juda, 19.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Studim teologjiko-gjuh\u00ebsor nga Imzot Joani, Mitropolit i Ko\u00e7\u00ebs, mbi p\u00ebrdorimin e fjal\u00ebve frym\u00eb dhe shpirt n\u00eb shqip, duke krahasuar termat hebraik\u00eb (ruah, nefesh), grek\u00eb (pnevma, psiki) dhe latin\u00eb (spiritus, anima) dhe historin\u00eb e p\u00ebrkthimeve t\u00eb tyre nga Buzuku tek Noli e botimet bashk\u00ebkohore.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"7 (126)","viti":"2003","muaji":"Korrik","muaji_numer":"7","dita":"","faqet":"[7, 8]","fjale_kyce":"[\"frym\u00eb\", \"shpirt\", \"pnevma\", \"psiki\", \"ruah\", \"nefesh\", \"anima\", \"spiritus\", \"trikotomiz\u00ebm\", \"dikotomiz\u00ebm\", \"Apostulli Pav\u00ebl\", \"Gjon Buzuku\", \"Kristoforidhi\", \"Imzot Noli\", \"terminologji teologjike\"]","permbledhje":"Studim teologjiko-gjuh\u00ebsor nga Imzot Joani, Mitropolit i Ko\u00e7\u00ebs, mbi p\u00ebrdorimin e fjal\u00ebve frym\u00eb dhe shpirt n\u00eb shqip, duke krahasuar termat hebraik\u00eb (ruah, nefesh), grek\u00eb (pnevma, psiki) dhe latin\u00eb (spiritus, anima) dhe historin\u00eb e p\u00ebrkthimeve t\u00eb tyre nga Buzuku tek Noli e botimet bashk\u00ebkohore.","autori":"Imzot Joani, Mitropolit i Ko\u00e7\u00ebs","kategoria":"Teologji \/ Studim gjuh\u00ebsor","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[11038],"ngjallja_autori":[11039],"ngjallja_viti":[10935],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-86223","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-teologji-studim-gjuhesor","ngjallja_autori-imzot-joani-mitropolit-i-koces","ngjallja_viti-10935","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n