Homazh p\u00ebr Theofan Pop\u00ebn
\nKonseguent deri n\u00eb fund n\u00eb bindjet e tij
\nE kam njohur Theofanin q\u00eb
\nn\u00eb vitin 1962, kur fillova p\u00ebr he\u00ad
\nrd t\u00eb par\u00eb pun\u00ebn n\u00eb Sektorin e
\nHistoris\u00eb s\u00eb Artit dhe t\u00eb Arki-
\ntektur\u00ebs dhe deri n\u00eb fund na lidhi
\nnj\u00eb miq\u00ebsi e past\u00ebr, e krijuar nga
\nnj\u00eb jet\u00eb e t\u00ebr\u00eb pune dhe p\u00ebrpjekje
\ne p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr zbulimin, doku-
\nmentimin, studimin dhe mbroj-
\ntjen e pasurive kulturore. Por
\ndua ta filloj me nj\u00eb episod t\u00eb vite-
\nve 1965 ose 1966 (nukm\u00eb kujto-
\nhet me sakt\u00ebsi data), i cili shum\u00eb
\nrrall\u00eb takohet n\u00eb jet\u00ebn e njeriut,
\npor q\u00eb mbetet si nj\u00eb moment pro\u00ad
\nve t\u00eb madhe dhe vulos e sinteti-
\nzon karakterin e tij. Ishte koha
\nkur n\u00eb Institutin e Historis\u00eb dhe
\nt\u00eb Gjuh\u00ebsis\u00eb, ku b\u00ebnim pjes\u00eb n\u00eb
\nat\u00eb koh\u00eb, organizoheshin mble-
\ndhje me tema ideologjike, si lufta
\nkund\u00ebr ndikimeve t\u00eb huaja, lufta
\nkund\u00ebr objektivizmit n\u00eb shkenc\u00eb,
\nkund\u00ebr klerikalizmit etj., q\u00eb ngja-
\nnin me gjyqet e inkuzicionit. N\u00eb
\nk\u00ebto \u201cgjyqe\u201d nuk u kursyen as fi-
\ngurat m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb shkenc\u00ebs
\nshqiptare, si Prof. E. \u00c7abej, prof.
\nS. Riza, Prof. I. Zamputi etj. Nuk
\nshp\u00ebtoi nga to as Theofani.
\nN\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebto mbledhje,
\nmbas disa akuzave pa baz\u00eb, se gjo-
\nja shfryt\u00ebzonte detyr\u00ebn shkenco-
\nre p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb propagand\u00eb fetare
\naty ku shkonte, pasoi nj\u00eb pyetje
\ndirekte dhe me shum\u00eb rrezik: \u201cT\u00eb
\nna thot\u00eb Theofani, a beson n\u00eb Zot
\napo jo?\u201d T\u00eb gjith\u00eb mbet\u00ebn t\u00eb shta-
\nngur. Luhej kariera dhe jeta e tij
\ndhe Theofani e dinte fare mir\u00eb k\u00eb-
\nt\u00eb, megjith\u00ebse n\u00eb at\u00eb koh\u00eb ende
\nnuk p\u00ebrb\u00ebnte krim besimi fetar.
\nMegjithat\u00eb, pa i dredhuar pye-
\ntjes, pa u justifikuar, i p\u00ebrgjigjet
\nProf. Dr. Pirro Thomo
\ndrejtp\u00ebrdrejt pa iu trembur syri:
\n\u201cT\u2019ju them se nuk besoj do t\u2019ju g\u00eb-
\nnjeja dhe g\u00ebnjeshtra nuk \u00ebsht\u00eb
\nn\u00eb karakterin tim…\u201d.
\nMjaftojn\u00eb k\u00ebto fjal\u00eb p\u00ebr t\u00eb ka-
\nrakterizuar figur\u00ebn e Theofanit:
\ni guximsh\u00ebm, konseguent n\u00eb bi\u00ad
\nndjet e veta, me besim n\u00eb Zotin.<\/p>\n
Ky karakter u shfaq gjat\u00eb
\ngjith\u00eb veprimtaris\u00eb s\u00eb Theofa\u00ad
\nnit, edhe at\u00ebher\u00eb kur lufta ku-
\nnd\u00ebr fes\u00eb mori p\u00ebrmasa t\u00eb m\u00eb-
\ndha, deri sa u arrit n\u00eb mbylljen
\np\u00ebrfundimtare t\u00eb nd\u00ebrtesave t\u00eb
\nkultit dhe ndalimin e \u00e7do ceremo-
\nnie apo besimi fetar. Pasoi nj\u00eb va-
\nl\u00eb shkat\u00ebrrimtare p\u00ebr prishjen e
\nnd\u00ebrtesave t\u00eb kultit dhe t\u00eb inven-
\ntarit t\u00eb tyre, si ikonostase, ikona,
\nobjekte kulti, libra, dokumente
\netj., si dhe kthimi i tyre p\u00ebr q\u00eblli-
\nme t\u00eb ndryshme, shpesh posht\u00eb-
\nruese, si stalla bag\u00ebtish, depo
\nplehrash kimike etj. K\u00ebsaj vale
\nbarbare dhe etheje destruktive
\nnuk do t\u2019i shp\u00ebtonin as ato godi-
\nna, t\u00eb cilat p\u00ebr vlerat e tyre t\u00eb
\nve\u00e7anta ishin shpallur \u201cMonu\u00ad
\nment Kulture\u201d dhe ishin v\u00ebn\u00eb n\u00eb
\nmbrojtje t\u00eb shtetit, si dhe ato
\nobjekte fetare me vler\u00eb, t\u00eb cilat
\nruheshin n\u00eb nd\u00ebrtesat e pashpa-
\nllura monument. At\u00ebher\u00eb, s\u00eb ba-
\nshku dhe me koleg\u00ebt e tjer\u00eb, Gani
\nStrazimirin dhe Aleksand\u00ebr Mek-
\nsin, duke ndjer\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb hi-
\nstorike, kund\u00ebrvepruan me shpej-
\nt\u00ebsi dhe energji dhe arrit\u00ebn t\u00eb
\np\u00ebrballojn\u00eb val\u00ebn e par\u00eb. S\u00eb pari,
\nduke argumentuar d\u00ebmin e pallo-
\ngaritsh\u00ebm q\u00eb i b\u00ebhej pasuris\u00eb ko-
\nmb\u00ebtare, mund\u00ebm t\u00eb nxjerrim
\nnga organet e larta t\u00eb shtetit ur-
\ndhrin q\u00eb t\u00eb ndalohej shkat\u00ebrrimi
\ni m\u00ebtejsh\u00ebm i objekteve me vler\u00eb.
\nS\u00eb dyti arrit\u00ebm t\u00eb ruanim thu-
\najse t\u00eb paprekur numrin ekzi-
\nstues t\u00eb monumenteve t\u00eb shpallu-
\nra, rreth 120 kisha e manastire.
\nLidhur me k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit, n\u00eb
\nkoh\u00ebn q\u00eb bashk\u00eb me Theofanin
\nndodheshim n\u00eb ekspedit\u00eb, nj\u00eb
\n\u201ckomision\u201d e uli numrin e monu\u00ad
\nmenteve t\u00eb kultit n\u00eb rreth 25 –
\n30. U k\u00ebrkua me k\u00ebmb\u00ebngulje t\u00eb
\nrritej p\u00ebrb\u00ebrja e komisionit (me
\nTheofanin dhe mua), t\u00eb ridiskuto-
\nhej lista e re dhe t\u00eb shqyrtohe-
\nshin monumentet nj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb, p\u00ebr
\nt\u00eb p\u00ebrcaktuar vlerat q\u00eb ato p\u00ebr-
\nmbanin. T\u00eb paharruara do t\u00eb
\nmbeten ato \u00e7aste kur diskutohej
\nt\u00eb hiqej ndonj\u00eb monument dhe
\nk\u00ebrcente i revoltuar Theofani:
\n\u201cJo, jo, jo! N\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb!\u201d Dhe
\nfillonte t\u00eb argumentonte me zjarr
\np\u00ebr koh\u00ebn e nd\u00ebrtimit, r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb
\nhistorike t\u00eb tij, p\u00ebr piktor\u00ebt q\u00eb e
\nkishin stolisur, p\u00ebr vlerat e piktu-
\nr\u00ebs murale, t\u00eb ikonostasit, t\u00eb iko-
\nnave etj., etj. Me k\u00ebto p\u00ebrpjekje
\nmimd\u00ebm ta rritnim shum\u00eb numrin
\ne monumenteve, por jo at\u00eb q\u00eb de-
\nsh\u00ebm ne. At\u00ebher\u00eb k\u00ebrkuam koh\u00eb
\nt\u00eb b\u00ebnim dokumentacionin e
\nplot\u00eb shkencor t\u00eb monumenteve
\nq\u00eb do t\u00eb hiqeshin nga lista.
\nFilloi k\u00ebshtu nj\u00eb etap\u00eb e re pu\u00ad
\nne tep\u00ebr intensive. 13 muaj ekspe-
\ndita n\u00eb terren, nga 15 – 20 dit\u00eb
\nn\u00eb muaj, n\u00eb kushte shum\u00eb t\u00eb v\u00eb-
\nshtira dhe me mjete t\u00eb pakta, por
\n13 muaj q\u00eb besoj se do t\u00eb mbeten
\nt\u00eb paharruara n\u00eb kujtes\u00ebn e \u00e7do
\nan\u00ebtari t\u00eb grupit. P\u00ebrballuam t\u00eb
\nftoht\u00ebn therr\u00ebse n\u00eb manastirin e
\nAthalit t\u00eb Himar\u00ebs, shiun e rr\u00eb-
\nmbyesh\u00ebm rrug\u00ebs p\u00ebr n\u00eb Labo-
\nv\u00ebn e Kryqit, balt\u00ebn deri n\u00eb gju
\n(vijon n\u00eb faqen 4)<\/p>\n
Konseguent deri n\u00eb fund n\u00eb bindjet e tij
\n(mjon nga faqja 3)
\nt\u00eb Myzeqes\u00eb, t\u00eb nxeht\u00ebn p\u00ebrc\u00ebllu-
\nese t\u00eb Malit t\u00eb Gjer\u00eb t\u00eb zhveshur
\nn\u00eb manastiret e Dropullit, pluhu-
\nrin mbyt\u00ebs t\u00eb rrug\u00ebve t\u00eb pashtru-
\nara dhe deri miliona pleshta n\u00eb
\nkish\u00ebn e manastirit t\u00eb Kamenos
\npran\u00eb Delvin\u00ebs, t\u00eb cil\u00ebn e kishin
\nkthyer n\u00eb stall\u00eb bag\u00ebtish. Dhe
\ngjat\u00eb gjith\u00eb k\u00ebsaj periudhe The-
\nofani mbeti shembull q\u00ebndruesh-
\nm\u00ebrie, durimi, optimizmi, gjith-
\nmon\u00eb i qeshur, gjithmon\u00eb do t\u00eb
\ngjente di\u00e7ka, ndonj\u00eb shaka p\u00ebr t\u00eb
\nkap\u00ebrcyer lodhjen dhe m\u00ebrzi-
\ntjen. Kur ktheheshim nga ndonj\u00eb
\ndit\u00eb tep\u00ebr e mundimshme, t\u00eb
\nst\u00ebrlodhur dhe secili dremiste n\u00eb
\nhesap t\u00eb vet n\u00eb makin\u00eb, papritur
\nTheofani ia niste k\u00ebng\u00ebs (duke
\nth\u00ebn\u00eb se k\u00ebndonte shum\u00eb bu-
\nkur). N\u00eb fillim n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb spora-
\ndike dhe m\u00eb pas t\u00eb gjith\u00eb s\u00eb ba-
\nshku e shoq\u00ebronin dhe papritur
\nnd\u00ebrronte e gjith\u00eb atmosfera. I
\ntill\u00eb ishte Theofani: goj\u00ebmb\u00ebl,
\nkomunikues dhe, mbi t\u00eb gjitha
\nnjer\u00ebzor. Dinte t\u00eb k\u00ebrkonte dhe
\nt\u00eb gjente t\u00eb mir\u00ebn te \u00e7do njeri,
\nnga cilado shtres\u00eb shoq\u00ebrore,
\nkrahine, apo feje dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb
\nm\u00ebnyr\u00eb fitonte besimin dhe
\nrespektin e t\u00eb tjer\u00ebve.
\nSi p\u00ebrfundim i k\u00ebsaj pune, u
\ngrumbullua nj\u00eb material shum\u00eb
\ni pasur grafik dhe fotografik p\u00ebr
\npiktur\u00ebn dhe arkitektur\u00ebn e shu-
\nm\u00eb kishave, por m\u00eb kryesorja
\nishte se kishte kaluar vala e par\u00eb
\ndhe m\u00eb e rrezikshmja. Hartuam
\nnj\u00eb list\u00eb t\u00eb re monumentesh dhe
\nq\u00eb t\u00eb mos dukej shum\u00eb e gjat\u00eb,
\nb\u00ebm\u00eb grupime t\u00eb tilla, si monu-
\nmente p\u00ebr vlerat arkitektonike,
\np\u00ebr vlerat e piktur\u00ebs, p\u00ebr vlerat
\ne arteve t\u00eb aplikuara, ikonostase
\netj., monumente n\u00eb gjendje rr\u00eb-
\nnoj\u00eb, nd\u00ebrtesa n\u00eb mbrojtje provi-
\nzore etj., p\u00ebr t\u00eb arritur n\u00eb numrin
\ne d\u00ebshiruar t\u00eb monumenteve.
\nMbas k\u00ebsaj, nj\u00eb pun\u00eb tjet\u00ebr
\nm\u00eb e madhe e priste Theofanin:
\ninventarizimi dhe grumbullimi i
\nikonave dhe i objekteve t\u00eb tjera
\nkishtare me vler\u00eb nga godinat q\u00eb
\nnuk ishin monumente, pun\u00eb t\u00eb
\ncil\u00ebn e p\u00ebrballoi kryesisht ai vet\u00eb.
\nVet\u00ebm ai q\u00eb e di numrin e ikona\u00ad
\nve dhe objekteve t\u00eb tjera t\u00eb mble-
\ndhura, q\u00eb di ku ndodhen kishat
\nnga jan\u00eb mbledhur, kushtet n\u00eb t\u00eb
\ncilat jan\u00eb mbledhur, vet\u00ebm ai
\nmund t\u00eb konceptoj\u00eb se \u00e7far\u00eb pune
\nkolosale ka p\u00ebrballuar Theofani.
\nMjafton t\u00eb p\u00ebrmendim se vet\u00ebm
\nfondet e Muzeut t\u00eb Artit mesjetar
\nt\u00eb Kor\u00e7\u00ebs ruhen mbi gjasht\u00eb mij\u00eb
\nikona dhe objekte t\u00eb tjera me vle-
\nr\u00eb dhe mbase po aq t\u00eb grumbullu-
\nara n\u00eb Berat, Gjirokast\u00ebr e gjet-
\nk\u00eb. Dhe ne bashk\u00ebpun\u00ebtor\u00ebt m\u00eb
\nt\u00eb af\u00ebrt nuk d\u00ebgjuam asnj\u00eb an-
\nkim nga goja e tij p\u00ebr lodhjen dhe
\nmundimet q\u00eb kishte kaluar, por
\np\u00ebrkundrazi, gjithnj\u00eb i qeshur
\ndhe optimist hynte n\u00eb zyr\u00eb dhe
\nna fliste se sa ikona kishte gru-
\nmbulluar, se \u00e7\u2019vlera t\u00eb tjera ki\u00ad
\nshte zbuluar etj.
\nPor, portreti i Theofanit nuk
\ndo t\u00eb dilte i plot\u00eb pa vepr\u00ebn e tij
\nshkencore. Me dhjet\u00ebra jan\u00eb
\nartikujt e tij t\u00eb botuar n\u00eb revista
\nshkencore mbi artin bizantin dhe
\npasbizantin, mbi piktur\u00ebn mura-
\nle, ikonat, miniaturat e kodik\u00ebt.
\nKa b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur piktor\u00eb e fa-
\nmilje piktor\u00ebsh si Onufrin, Niko-<\/p>\n
ll\u00ebn e Onufrit, Joanin e Onuf\u00ebr
\nQipriotin, Davidin nga Selenica
\ne v\u00ebllez\u00ebrit kor\u00e7ar\u00eb Konstandi-
\nnin dhe Athanasin, Konstandi-
\nnin nga Shpati e familjen e pikto-
\nr\u00ebve Katro (\u00c7etiri) nga Grabova,
\ne shum\u00eb piktor\u00eb t\u00eb tjer\u00eb nga Li-
\nnotopi, Llongua, Gramozi, Agra-
\nfa etj. Por, mbi t\u00eb gjitha q\u00ebndron
\nkontributi q\u00eb ka dh\u00ebn\u00eb p\u00ebr gru-
\nmbullimin e t\u00eb gjitha mbishkri-
\nmeve nga kishat dhe p\u00ebrgatitjen
\ne Korpusit t\u00eb mbishkrimeve, i cili
\nmbetet nj\u00eb dokument i dor\u00ebs s\u00eb
\npar\u00eb p\u00ebr historin\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi,
\np\u00ebr historin\u00eb e arkitektur\u00ebs e t\u00eb
\nartit, si dhe p\u00ebr historin\u00eb e kish\u00ebs.
\nDhe k\u00ebt\u00eb njeri q\u00eb meritonte
\nfal\u00ebnderimet dhe lavdet e kombit
\np\u00ebr kontributin e dh\u00ebn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb
\ndrejtim, m\u00eb 1976 ose 1977 e vun\u00eb
\nn\u00eb bank\u00ebn e t\u00eb akuzuarve n\u00eb nj\u00eb
\n\u201cGjyq popullor\u201d, sikur t\u00eb ishte nj\u00eb
\nkeqb\u00ebr\u00ebs ordiner. I sekuestruan
\ndor\u00ebshkrimet, e kontrolluan se
\nmos gjenin ndonj\u00eb ikon\u00eb (dhe k\u00eb?
\nAt\u00eb q\u00eb kishte mbledhur me mij\u00eb-
\nra ikona, at\u00eb q\u00eb kishte nxjerr\u00eb
\nnga balta dhe stiva e druve ikona
\nme vlera t\u00eb rralla. Dhe e ve\u00e7uan
\nnga shoq\u00ebria, e privuan nga ve-
\nprimtaria e m\u00ebtejshme shken\u00ad
\ncore. Filloi k\u00ebshtu nj\u00eb periudh\u00eb
\ntep\u00ebr e r\u00ebnd\u00eb p\u00ebr Theofanin. Be-
\nsoj se nuk mund t\u00eb ket\u00eb gj\u00eb m\u00eb
\nt\u00eb r\u00ebnd\u00eb p\u00ebr nj\u00eb njeri kaq shoq\u00eb-
\nror, si\u00e7 ishte Theofani, t\u00eb shoh\u00eb
\nt\u2019i largohen t\u00eb njohurit. Po k\u00eb-
\nshtu nuk mund t\u00eb ket\u00eb gj\u00eb m\u00eb t\u00eb
\nr\u00ebnd\u00eb p\u00ebr nj\u00eb shkenc\u00ebtar t\u00eb mos
\ni citohet emri i tij, vepra e tij nga<\/p>\n
koleg\u00ebt, sikur t\u00eb ishte kjo vep\u00ebr
\nanonime. Por mendjet djall\u00ebzore
\nnuk u mjaftuan me kaq. I kishin
\np\u00ebrgatitur goditjen m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb,
\nm\u00eb p\u00ebrfundimtare. I arrestuan
\np\u00ebr \u201cpropagand\u00eb fetare\u201d djaline
\ntij t\u00eb vet\u00ebm n\u00eb mes t\u00eb sall\u00ebs s\u00eb
\nleksionit, n\u00eb sy t\u00eb shok\u00ebve dhe
\nt\u00eb shoqeve t\u00eb tij, t\u00eb cil\u00ebt, si\u00e7 m\u00eb
\nka treguar nj\u00eb bashk\u00ebstudente e
\ntij, p\u00ebsuan tronditjen m\u00eb t\u00eb thell\u00eb
\nq\u00eb nuk mund ta kalonin leht\u00eb.
\nNuk e di se sa do t\u2019ju sh\u00ebrbej-
\nn\u00eb k\u00ebto q\u00eb zgjodha p\u00ebr t\u00eb shkruar
\np\u00ebr Theofanin. Mendova t\u00eb p\u00ebr-
\nq\u00ebndrohesha n\u00eb vepr\u00ebn e tij, sepse
\n\u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht vepra ajo q\u00eb karak-
\nterizon m\u00eb sakt\u00eb nj\u00eb njeri, \u00ebsht\u00eb
\najo q\u00eb nuk humbet, \u00ebsht\u00eb ajo si-
\nkund\u00ebr ai floriri q\u00eb thoni ju se
\nedhe n\u00eb balt\u00eb ta hedh\u00ebsh nuk e
\nhumbet vler\u00ebn dhe shk\u00eblqimin e
\ntij. Dhe nj\u00eb lajm shum\u00eb i mir\u00eb
\n\u00ebsht\u00eb se tashm\u00eb u botua Korpusi
\ni mbishkrimeve, i cili p\u00ebr nj\u00eb
\nkoh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb mbeti i bllokuar n\u00eb
\narkivin e Institutit t\u00eb Historis\u00eb
\ndhe disa her\u00eb u b\u00eb gati p\u00ebr shtyp
\ne po aq her\u00eb u t\u00ebrhoq nga shtypi,
\ntani s\u00eb fundi me gjth\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi-
\nt\u00eb ekonomike, nga miqt\u00eb e dasha-
\nmir\u00ebt e Theofanit q\u00eb e njihnin
\ndhe e respektonin vepr\u00ebn e tij, mu-
\nndi t\u00eb rreshtohet nd\u00ebr 5 veprat
\nmadhore t\u00eb Akademis\u00eb s\u00eb Shke-
\nncave t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb q\u00eb jan\u00eb n\u00eb
\nrrug\u00ebn e botimit. Besoj se botimi
\ni k\u00ebsaj vepre do t\u00eb jet\u00eb hapi i par\u00eb
\ndhe m\u00eb kryesori n\u00eb restaurimin
\ne figur\u00ebs s\u00eb Theofan Pop\u00ebs, k\u00ebtij
\nmartiri t\u00eb shkenc\u00ebs dhe fes\u00eb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Material nga Prill 2002.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"Konseguent deri n\u00eb fund n\u00eb bindjet e tij","numri":"4 (114)","viti":"2002","muaji":"Prill","muaji_numer":"4","dita":"","faqet":"[3, 4]","fjale_kyce":"[\"Homazh\", \"Theofan\", \"Pop\u00ebn\"]","permbledhje":"Material nga Prill 2002.","autori":"Prof. Dr. Pirro Thomo","kategoria":"Artikull","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[9653],"ngjallja_autori":[10891],"ngjallja_viti":[10877],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-85733","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-artikull","ngjallja_autori-prof-dr-pirro-thomo","ngjallja_viti-10877","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n