SIMPOZIUM ND\u00cbRKOMB\u00cbTAR
\n\u00ab2000 VJET ART DHE KULTUR\u00cb KISHTARE N\u00cb SHQIP\u00cbRI\u00bb
\nORGANIZUAR NGA KISHA ORTHODHOKSE AUTOQEFALE E SHQIP\u00cbRIS\u00cb
\nTIRAN\u00cb 16, 17, 18 N\u00cbNTOR 2000<\/p>\n
INTERNATIONAL SYMPOSIUM
\n\u00ab2000 YEARS OF CHRISTIAN ART AND CULTURE IN ALBANIA\u00bb
\nORGANIZER THE ORTHODOX AUTOCEPHALOUS CHURCH OF ALBANIA
\nTIRANA 16, 17, 18 NOVEMBER 2000<\/p>\n
N\u00eb kuadrin e Jubileut t\u00eb 2000-vjetorit t\u00eb Krishterimit, n\u00eb datat 16-18 n\u00ebntor, n\u00eb Tiran\u00eb, n\u00eb sall\u00ebn e Muzeut Historik Komb\u00ebtar, u zhvillua Simpoziumi Nd\u00ebrkomb\u00ebtar “2000 vjet art dhe kultur\u00eb e krishter\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri”. Ai u organizua nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqip\u00ebris\u00eb, n\u00ebn kujdesin e drejtp\u00ebrdrejt\u00eb dhe me fondet e siguruara nga Kryepiskopi i Tiran\u00ebs, Durr\u00ebsit dhe i gjith\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Prof. Dr. Anastasit.<\/p>\n
Intervist\u00eb me z. Pirro Thomo, an\u00ebtar i Komitetit Organizativ t\u00eb Simpoziumit<\/p>\n
Ju b\u00ebt\u00eb mbylljen dhe konkluzionet e veprimtaris\u00eb, \u00e7’mund t\u00eb na thoni p\u00ebr arritjet e Simpoziumit?<\/p>\n
Synimi i Simpoziumit ishte q\u00eb t\u00eb pasqyronte n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb sa m\u00eb t\u00eb gjithanshme e t\u00eb plot\u00eb aspekte nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet t\u00eb kultur\u00ebs dhe t\u00eb artit gjat\u00eb 2000 vjet\u00ebve t\u00eb Krishterimit n\u00eb Shqip\u00ebri. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb u ftuan t\u00eb merrnin pjes\u00eb forca shkencore nga m\u00eb t\u00eb mirat, vendas e t\u00eb huaj, t\u00eb cil\u00ebt iu p\u00ebrgjigj\u00ebn me k\u00ebnaq\u00ebsi ftes\u00ebs. Dhe n\u00eb saj\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj gatishm\u00ebrie ne pat\u00ebm tematika nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet, si historia e p\u00ebrgjithshme dhe ajo e Kish\u00ebs, nga arkeologjia, historia e arkitektur\u00ebs dhe e artit, nga gjuh\u00ebsia dhe let\u00ebrsia, nga folklori dhe etnologjia, pasurit\u00eb e m\u00ebdha dokumentare q\u00eb ruhen n\u00eb Arkivin e Shtetit, q\u00eb i p\u00ebrkasin k\u00ebsaj kulture t\u00eb madhe kishtare, q\u00eb u krijua gjat\u00eb shekujve etj.<\/p>\n
Tjet\u00ebr arritje ishin k\u00ebndv\u00ebshtrimet e ndryshme t\u00eb temave. Kishte tema me karakter p\u00ebrgjith\u00ebsues, por edhe q\u00eb preknin p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb disa aspekte t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb kultur\u00ebs, si\u00e7 ishte tema e Imzot Joanit p\u00ebr kriptokrishterimin, tema e profesor Siulit p\u00ebr ikonostaset e drunjta, nj\u00eb e re ishte vepra e piktor\u00ebve v\u00ebllez\u00ebr Zografi nga Kor\u00e7a, n\u00eb Malin e Shenjt\u00eb (ku kishte t\u00eb reja edhe nga studiuesit tan\u00eb) etj.<\/p>\n
Nga punimet e tij doli dhe nevoja e m\u00eb shum\u00eb botimeve, sepse vlerat e m\u00ebdha kulturore jan\u00eb ende t\u00eb panjohura p\u00ebr bot\u00ebn e jashtme por edhe p\u00ebr opinionin publik shqiptar.<\/p>\n
Besoj q\u00eb objektivat q\u00eb iu vun\u00eb Simpoziumit u arrit\u00ebn. E mira e tij ishte se pati diskutime t\u00eb gjalla t\u00eb cilat pasuruan e rrit\u00ebn nivelin shkencor. Ky aktivitet nxori gjithashtu dhe perspektivat p\u00ebr t\u00eb ardhmen.<\/p>\n
Dita e par\u00eb, 16 n\u00ebntor<\/p>\n
Seanca e par\u00eb, e paradites, nisi n\u00eb or\u00ebn 10.00. N\u00eb t\u00eb merrnin pjes\u00eb edhe p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb Presidentit t\u00eb Republik\u00ebs, Ministris\u00eb s\u00eb Kultur\u00ebs, p\u00ebr Kish\u00ebn Katolike ishin t\u00eb pranish\u00ebm Kryetari i Konferenc\u00ebs Ipeshkvnore t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Mons. Anxhelo Masafra e Mons. Rrok Mirdita, kishte ardhur Kryegjyshi Bot\u00ebror Bektashian, Haxhi Dede Reshat Bardhi, p\u00ebrfaq\u00ebsues t\u00eb partive politike, t\u00eb trupit diplomatik, klerik\u00eb, student\u00eb t\u00eb Akademis\u00eb Teologjike Orthodhokse, studiues t\u00eb fushave t\u00eb ndryshme etj.<\/p>\n
Veprimtaria u hap nga Prof. Dr. Pirro Thomo, p\u00ebr t’u vazhduar me Fjal\u00ebn hyr\u00ebse t\u00eb Kryepiskopit Anastas, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn nd\u00ebr t\u00eb tjera u tha se, traditat orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, t\u00eb cilat nuk njihen sa duhet n\u00eb bibliografin\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtare – jan\u00eb pasuri kulturore t\u00eb saj, por edhe m\u00eb gjer\u00eb, jan\u00eb monumente t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Ballkanit dhe t\u00eb krijimtaris\u00eb artistike evropiane”, dhe ritheksoi impenjimin e Kish\u00ebs n\u00eb ruajtjen e k\u00ebtyre thesareve shpirt\u00ebrore e artistike (fjala e plot\u00eb u botua n\u00eb numrin e kaluar).<\/p>\n
M\u00eb pas, p\u00ebrsh\u00ebndeti Mons Anxhelo Masafra, i cili tha se “Urojm\u00eb Simpoziumit suksese e mbar\u00ebsi, duke u lutur q\u00eb k\u00ebto pun\u00eb t\u00eb sjellin fryte shpirt\u00ebrore e kulturore” dhe vuri n\u00eb dukje se veprimtari t\u00eb tilla jan\u00eb t\u00eb nevojshme p\u00ebr t\u00eb njohur pasurit\u00eb e m\u00ebdha t\u00eb krishtera t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, q\u00eb i kan\u00eb shp\u00ebtuar rebesheve t\u00eb koh\u00ebrave. Pastaj p\u00ebrsh\u00ebndeti Haxhi Dede Reshat Bardhi, duke iu uruar sukses punimeve, i cili theksoi, se Simpoziumi \u00ebsht\u00eb kuror\u00ebzim i suksesh\u00ebm i vepr\u00ebs tuaj, q\u00eb frym\u00ebzohet nga i madhi Zot dhe se k\u00ebto veprimtari sh\u00ebrbejn\u00eb, q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb s\u00eb bashku t\u00eb nd\u00ebrtojm\u00eb t\u00eb ardhmen drejt mij\u00ebvje\u00e7arit t\u00eb tret\u00eb.<\/p>\n
P\u00ebrsh\u00ebndeti e uroi veprimtarin\u00eb edhe Kryetari i Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave, Prof. Dr. Ylli Popa, i cili tha se, Krishterimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga trash\u00ebgimit\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha psikologjike e shoq\u00ebrore t\u00eb bot\u00ebs Per\u00ebndimore dhe muad t\u00eb quhet paraprij\u00ebs i Globalizmit, p\u00ebr t\u00eb cilin po flitet aq shum\u00eb sot. Fakti q\u00eb parardh\u00ebsit ca\u00eb e p\u00ebrqafuan at\u00eb q\u00eb n\u00eb fillet at, tregon ndjeshm\u00ebrin\u00eb e tyre naj mesazheve t\u00eb fes\u00eb s\u00eb re, e cila pati nj\u00eb ndikim shum\u00eb t\u00eb madh n\u00eb jet\u00ebn materiale e shpirt\u00ebrore t\u00eb popullit ton\u00eb. Vlerat e qytet\u00ebrimit t\u00eb krishter\u00eb d\u00ebshmohen nga shum\u00eb gjetje, t\u00eb cilat jan\u00eb ruajtur e restauruar me pun\u00ebn e p\u00ebrkushtuar e shum\u00eb t\u00eb \u00e7muar t\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebve tan\u00eb. Gjithashtu, p\u00ebrsh\u00ebndeti dhe studiuesi arb\u00ebresh At Anton Belushi.<\/p>\n
Sesioni i dyt\u00eb i seanc\u00ebs t\u00eb paradites u \u00e7el me tem\u00ebn e Akademikut nga Greqia, Prof. Panajotis Vokotopulos “Karakteristika t\u00eb arkitektur\u00ebs s\u00eb kishave n\u00eb shek. X-XIII, n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut”. K\u00ebto nd\u00ebrtime jan\u00eb shum\u00eb rrall\u00eb t\u00eb ruajtura, nd\u00ebrsa n\u00eb Shqip\u00ebri mund t\u00eb p\u00ebrmenden Kisha e Fjetjes s\u00eb Per\u00ebndilind\u00ebses, n\u00eb Peshkopi t\u00eb Sip\u00ebrme (shek. X), Ajo e Labov\u00ebs s\u00eb Kryqit, Sh\u00ebn Nikolla, Mesopotam, Kisha e Manastirit t\u00eb Apolonis\u00eb, tre kisha n\u00eb kalan\u00eb e Beratit, kishat e Marmiroit e Zv\u00ebrnecit etj.<\/p>\n
I dyti e mori fjal\u00ebn Prof. Thoma Murzaku, me tem\u00ebn “Bashk\u00ebjetesa midis feve n\u00eb Shqip\u00ebri dhe mesazhet e saj p\u00ebr mir\u00ebkuptimin ballkanik”. N\u00eb kumtes\u00eb u fol p\u00ebr fen\u00eb kristiane si faktor bashkues dhe p\u00ebr mir\u00ebkuptimin midis njer\u00ebzve n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi e t\u00eb shqiptar\u00ebve n\u00eb ve\u00e7anti. Gjithashtu, u trajtua edhe tradita e bashk\u00ebjetes\u00ebs s\u00eb feve n\u00eb Shqip\u00ebri etj.<\/p>\n
I fundit n\u00eb k\u00ebt\u00eb sesion foli Prof. Kriton Krisokoidhis, me “\u00c7\u00ebshtje t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve midis Malit t\u00eb Shenjt\u00eb dhe Shqip\u00ebris\u00eb gjat\u00eb periudh\u00ebs postbizantine”. Ai vuri n\u00eb dukje se k\u00ebto dy zona, megjith\u00ebse jo t\u00eb af\u00ebrta gjeografikisht, kan\u00eb lidhje mjaft t\u00eb dukshme. Dihet se n\u00eb Malin e Shenjt\u00eb kan\u00eb q\u00ebndruar edhe shum\u00eb murgj nga vende t\u00eb ndryshme, mes t\u00eb cil\u00ebve edhe nga Shqip\u00ebria, disa nga t\u00eb cil\u00ebt t\u00eb shpallur m\u00eb pas edhe shenjtor\u00eb etj. E r\u00ebnd\u00ebsishme ka qen\u00eb prania e ikonograf\u00ebve dhe artist\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb nga Shqip\u00ebria.<\/p>\n
N\u00eb seanc\u00ebn e pasdites, sesioni i par\u00eb, u ndoq\u00ebn me interes temat e Dr. Afrim Hotit “Aspekte t\u00eb p\u00ebrhapjes s\u00eb Krishterimit n\u00eb provinc\u00ebn Epirus Nova”. N\u00eb t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb pasqyr\u00eb e fillesave t\u00eb krishterimit n\u00eb k\u00ebt\u00eb zon\u00eb, q\u00eb shtrihej nga lumi Drin, deri n\u00eb malet Kerauhe, nga Durr\u00ebsi deri n\u00eb Oh\u00ebr, ku jan\u00eb ruajtur mbetjet e rreth 50 k\u00ebshtjellave. N\u00eb qendrat e banuara t\u00eb saj, n\u00eb shek V-VI u ngrit\u00ebn nj\u00eb num\u00ebr i madh kishash dhe deri tani jan\u00eb zbuluar gjurm\u00eb t\u00eb rreth 30 prej tyre.<\/p>\n
Nga Dr. G\u00ebzim Hoxha u mbajt kumtesa “D\u00ebshmi materiale t\u00eb artit paleokristian nga provinca Praevalis”. N\u00eb k\u00ebt\u00eb krahin\u00eb, q\u00eb shtrihej nga lumi Mat e deri n\u00eb gryk\u00ebn e Kotorrit, n\u00eb Mal t\u00eb Zi, procesi i kristianizimit d\u00ebshmohet nga disa gjetje t\u00eb hershme dhe t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. K\u00ebshtu, mund t\u00eb p\u00ebrmendet nj\u00eb gem\u00eb me figur\u00ebn e “Bariut t\u00eb mir\u00eb”; “Kupa e Podgoric\u00ebs”, nj\u00eb en\u00eb prej qelqi, me figura nga Dhjata e Vjet\u00ebr dhe e Re etj.<\/p>\n
Dr. Ko\u00e7o Zheku do t\u00eb vinte me tem\u00ebn “Peshkopata e Bylisit n\u00eb radh\u00ebn e peshkopatave t\u00eb hershme n\u00eb Shqip\u00ebri”. Zbulimi n\u00eb vitet e fundit i pes\u00eb kishave paleokristiane tregojn\u00eb se Bylis ishte nj\u00eb qend\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme e krishter\u00eb q\u00eb n\u00eb shekujt m\u00eb t\u00eb hersh\u00ebm, q\u00eb ka vazhduar pa nd\u00ebrprerje deri n\u00eb shekullin XII. N\u00eb shekullin IX Episkopata e tij, sipas mbishkrimeve, del indirekt me emrin e Gllavenic\u00ebs apo Qefalinis\u00eb dhe n\u00eb Katedralen e saj mbreti i bullgar\u00ebve Borisi, pag\u00ebzohet i krishter\u00eb s\u00eb bashku me popullin e tij (ndryshe nga sa \u00ebsht\u00eb menduar)…<\/p>\n
Pastaj Dr. Georgios Tsigaras, nga Greqia, foli p\u00ebr “Artist\u00ebt Konstandini e Athanasi nga Kor\u00e7a dhe pun\u00ebt e tyre n\u00eb Malin e Shenjt\u00eb”. N\u00eb t\u00eb jepeshin rezultate t\u00eb disa hulumtimeve n\u00eb manastiret e Ajion-Orosit, ku ata kan\u00eb l\u00ebn\u00eb mjaft d\u00ebshmi t\u00eb pun\u00ebs s\u00eb tyre, kryesisht n\u00eb afreska murale, si n\u00eb Sh\u00ebn Ana, Filotheu, Ksenofontos etj.<\/p>\n
K\u00ebto kumtesa u pasuan nga pyetje e diskutime interesante. Pjes\u00ebmarr\u00ebsit n\u00eb Simpozium b\u00ebn\u00eb edhe nj\u00eb vizit\u00eb n\u00eb pavionet e Muzeut Komb\u00ebtar, q\u00eb pasqyronin aspekte t\u00eb k\u00ebsaj historie, ku mund t\u00eb ve\u00e7ohen Epitafi i Gllavenic\u00ebs, Portiku i Kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Joan Vladimirit, ikonat etj.<\/p>\n
Sesioni i dyt\u00eb i pasdites vazhdoi me referatin e As. Prof. Kosta Lako “Peshkopata e Ankiezmit (Saranda) n\u00eb periudh\u00ebn e hershme kristiane”. N\u00eb t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb pasqyrim i gjetjeve arkeologjike n\u00eb qytetin e Sarand\u00ebs dhe atyre dokumentare, t\u00eb cilat e d\u00ebshmojn\u00eb si qend\u00ebr e r\u00ebnd\u00ebsishme episkopale, q\u00eb nga viti 451. Ai u ndal ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb p\u00ebrshkrimin e gjetjeve t\u00eb bazilik\u00ebs s\u00eb qytetit.<\/p>\n
Nga Dr. Guri Pani u mbajt ligj\u00ebrata “Bazilika e Ballshit, probleme t\u00eb studimit dhe t\u00eb restaurimit”. Koh\u00ebt e fundit rr\u00ebnojat e Bazilik\u00ebs u b\u00ebn\u00eb objekt studimi p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e projektit t\u00eb konservimit, n\u00eb kuadrin e integrimit t\u00eb tyre n\u00eb kompleksin religjoz, q\u00eb do filloj\u00eb t\u00eb ngrihet fal\u00eb p\u00ebrpjekjeve q\u00eb po b\u00ebhen nga KOASH. Ai u ndal dhe n\u00eb gjendjen e mjerueshme n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn \u00ebsht\u00eb katandisur ky objekt dhe domosdoshm\u00ebrin\u00eb e nj\u00eb nd\u00ebrhyrjeje t\u00eb shpejt\u00eb.<\/p>\n
As. Prof. Frederik Stamati foli p\u00ebr studimet dhe u ndal n\u00eb “Disa t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb reja mbi epitafin e Gllavenic\u00ebs”, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga objektet m\u00eb t\u00eb shquara t\u00eb mesjet\u00ebs shqiptare, realizuar n\u00eb vitin 1373. Koh\u00ebt e fundit mbi epitaf jan\u00eb realizuar shum\u00eb studime nga ana e shkencave ekzakte, p\u00ebr t\u00eb nxjerr\u00eb t\u00eb dh\u00ebna teknologjike, q\u00eb sh\u00ebrbejn\u00eb p\u00ebr t\u00eb hedhur drit\u00eb n\u00eb lidhjet tregtare mesjetare t\u00eb vendit ton\u00eb me popujt e tjer\u00eb.<\/p>\n
Punimet e dit\u00ebs s\u00eb par\u00eb u mbyll\u00ebn me kumtes\u00ebn e Mitropolitit t\u00eb Kor\u00e7\u00ebs, Imzot Joan Pelushit “Kriptokrishterimi n\u00eb Shqip\u00ebri”, q\u00eb u ndoq me interesim t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, p\u00ebr m\u00ebnyr\u00ebn e trajtimit t\u00eb argumentit e risit\u00eb q\u00eb sillte. N\u00eb t\u00eb vihej n\u00eb dukje, se “P\u00ebr dukurin\u00eb e Kriptokrishterimit jan\u00eb b\u00ebr\u00eb shum\u00eb pak studime n\u00eb Ballkan e akoma m\u00eb pak n\u00eb Shqip\u00ebri, ndon\u00ebse k\u00ebtu kjo dukuri ka qen\u00eb m\u00eb e p\u00ebrhapur se n\u00eb \u00e7do vend tjet\u00ebr… Ai \u00ebsht\u00eb studjuar nga historia, etnografia, antropologjia, psikologjia e shum\u00eb shkenca t\u00eb tjera, nga q\u00eb ka ndikuar shum\u00eb n\u00eb formimin kulturor t\u00eb popujve. Ndon\u00ebse dukuria n\u00eb kuptimin klasik \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm kur ruhet vet\u00ebdija e t\u00eb qenurit n\u00eb fen\u00eb e par\u00eb, prandaj edhe quhet Kriptokrishterim-krishterim i fsheht\u00eb, p\u00ebrs\u00ebri do t\u00eb ishte me interes t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm t\u00eb shihej edhe nj\u00eb aspekt tjet\u00ebr i tij; ai kur vet\u00ebdija humbet, por ruhen shum\u00eb elemente t\u00eb fes\u00eb s\u00eb par\u00eb, ndon\u00ebse shpesh edhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavet\u00ebdijshme….”. Pastaj n\u00eb kumtes\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb p\u00ebrshkrim i gjer\u00eb i k\u00ebsaj dukurie n\u00eb rajon dhe n\u00eb zona t\u00eb ndryshme t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb.<\/p>\n
Intervista<\/p>\n
Anthoni Bryer – Profesor i studimeve Bizantine, n\u00eb Universitetin e Birminghamit<\/p>\n
E kisha vizituar Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00eb vitin 1974 dhe sot jam i shtangur kur shoh ringjalljen e Kish\u00ebs Orthodhokse dhe rrug\u00ebn q\u00eb ka ndjekur. N\u00eb k\u00ebto 10 vjet p\u00ebrve\u00e7 ristabilizimit t\u00eb Kish\u00ebs, \u00ebsht\u00eb v\u00ebn\u00eb si p\u00ebrpar\u00ebsi e lart\u00eb kultura. Ky investim n\u00eb identitetin e kultur\u00ebs \u00ebsht\u00eb po aq i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm sa rigjall\u00ebrimi dhe un\u00eb falenderoj Kish\u00ebn Orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb dhe ve\u00e7an\u00ebrisht Kryepiskopin Anastas, q\u00eb e kan\u00eb kuptuar se \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb kemi nj\u00eb bekgraund intelektual dhe ekumenik p\u00ebr at\u00eb q\u00eb Kisha juaj po b\u00ebn.<\/p>\n
Si\u00e7 shihet nga kjo veprimtari, Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqip\u00ebris\u00eb \u00ebsht\u00eb e vendosur n\u00eb kontekstin kulturor e intelektual t\u00eb vendit, duke udh\u00ebhequr prezantimin dhe k\u00ebrkimet e k\u00ebsaj kulture dhe duke u b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu nj\u00eb lider n\u00eb k\u00ebrkimet shkencore n\u00eb vend. Kjo \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet impresionuese.<\/p>\n
Prof. Dr. Aleksand\u00ebr Meksi<\/p>\n
Problemi i shtruar si tem\u00eb e k\u00ebtij Simpoziumi qe me interes, sepse ishte hera e par\u00eb q\u00eb problemet q\u00eb lidhen me historin\u00eb e Kish\u00ebs dhe historin\u00eb e Shqip\u00ebris\u00eb jan\u00eb par\u00eb nga ana e k\u00ebndv\u00ebshtrimit t\u00eb krishter\u00eb, p\u00ebr manuskript\u00ebt, kodik\u00ebt, p\u00ebr piktur\u00ebn, p\u00ebr monumentet e l\u00ebna n\u00eb harres\u00eb dhe p\u00ebr bashk\u00ebjetes\u00ebn e feve t\u00eb ndryshme. Kjo u o\u00eb edhe p\u00ebr monumentet shqiptare jasht\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, q\u00eb m\u00eb p\u00ebrpara nuk mund t\u00eb shiheshin nga studiuesit shqiptar\u00eb, por q\u00eb e dhan\u00eb t\u00eb huajt. Mendoj se jemi n\u00eb nj\u00eb hop cil\u00ebsor, i cili sigurisht duhet pasuar nga t\u00eb tjer\u00eb. Pjes\u00ebmarrja e t\u00eb huajve sigurisht duhet sh\u00ebnuar si nj\u00eb nga an\u00ebt m\u00eb pozitive.<\/p>\n
Prof. Dr. Helmut Buchhausen<\/p>\n
Jam shum\u00eb i g\u00ebzuar q\u00eb isha i ftuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb Simpozium. Kontakti im i par\u00eb me Shqip\u00ebrin\u00eb ka qen\u00eb n\u00eb vitin 1964. Pash\u00eb shum\u00eb gj\u00ebra t\u00eb persekutimit t\u00eb Hoxh\u00ebs. Jam shum\u00eb i g\u00ebzuar q\u00eb Kisha juaj \u00ebsht\u00eb rind\u00ebrtuar dhe se t\u00eb gjitha fet\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb paqe.<\/p>\n
Esht\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb gjith\u00eb qeverit\u00eb e ndryshme t\u00eb Evrop\u00ebs t’i p\u00ebrdorin mund\u00ebsit\u00eb e tyre p\u00ebr t\u00eb ndihmuar Shqip\u00ebrin\u00eb. Mendoj se duhet, q\u00eb n\u00eb gjith\u00eb p\u00ebrfundimet e k\u00ebtij aktiviteti t\u00eb kujtojm\u00eb ata persona q\u00eb ruajt\u00ebn kultur\u00ebn e Shqip\u00ebris\u00eb n\u00eb kushtet e persekutimit e q\u00eb s’mund t\u00eb jen\u00eb me ne k\u00ebto dit\u00eb.<\/p>\n
Panajotis Vokotopullos – Profesor i artit bizantin n\u00eb Universitetet e Selanikut dhe t\u00eb Athin\u00ebs. Profesor Emeritus dhe an\u00ebtar i Akademis\u00eb s\u00eb Athin\u00ebs, ku p\u00ebrgjigjet p\u00ebr Qendr\u00ebn e studimeve t\u00eb artit bizantin dhe postbizantin.<\/p>\n
Simpoziumi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga ngjarjet serioze t\u00eb organizuara nga vende apo institucione t\u00eb ndryshme, p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebnuar fundin e mij\u00ebvje\u00e7arit dhe nisjen e t\u00eb riut dhe 2000 vjet\u00ebt nga Lindja e Jisu Krishtit. Q\u00ebllimi ishte arti dhe arkitektura n\u00eb Shqip\u00ebri gjat\u00eb dy mij\u00ebvje\u00e7ar\u00ebve, gj\u00eb q\u00eb u dha mund\u00ebsin\u00eb shum\u00eb studiuesve nga Shqip\u00ebria, por edhe nga vende t\u00eb tjera, si Greqia, Anglia apo Austria, t\u00eb shqyrtojn\u00eb disa aspekte t\u00eb artit dhe kultur\u00ebs n\u00eb vendin tuaj dhe t\u00eb japin arritjet e k\u00ebrkimeve t\u00eb tyre.<\/p>\n
K\u00ebtu iu dha mund\u00ebsia studiuesve shqiptar\u00eb t\u00eb d\u00ebgjojn\u00eb dhe specialist\u00ebt e huaj n\u00eb k\u00ebto fusha dhe gjithashtu, iu dha mund\u00ebsia t\u00eb huajve t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb shum\u00eb nga ato q\u00eb jan\u00eb arritur n\u00eb Shqip\u00ebri, sepse botimet shqiptare nuk kan\u00eb qarkulluar shum\u00eb jasht\u00eb.<\/p>\n
Dr. Kriton Krisokoidhis – Drejtor i Studimeve n\u00eb Institutin e K\u00ebrkimeve Bizantine<\/p>\n
S\u00eb pari, dua t\u00eb fal\u00ebnderoj Fortlumturin\u00eb Tij, Kryepiskopin Anastas, q\u00eb mori nism\u00ebn p\u00ebr t\u00eb organziuar nj\u00eb mbledhje t\u00eb till\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. Me sa dim\u00eb, \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb organizohet nj\u00eb mbledhje e till\u00eb. Esht\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb u mblodh\u00ebn bashk\u00ebstudiues nga Shqip\u00ebria dhe vende t\u00eb tjera, p\u00ebr t\u00eb diskutuar s\u00eb bashku disa probleme shkencore t\u00eb k\u00ebrkimeve p\u00ebr monumentet, artin dhe kultur\u00ebn e krishter\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon.<\/p>\n
At Anton Belushi, studiues arb\u00ebresh<\/p>\n
Ky simpozium \u00ebsht\u00eb nj\u00eb ngjarje historike, sepse \u00ebsht\u00eb nj\u00eb moment n\u00eb t\u00eb cilin ne nd\u00ebrgjegj\u00ebsohemi p\u00ebr rolin e madh q\u00eb ka kisha k\u00ebtu n\u00eb Shqip\u00ebri. Kisha Orthodhokse ashtu si n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn dhe si\u00e7 e tregojn\u00eb k\u00ebto kumtesa t\u00eb bukura, nga pik\u00ebpamja historike, arkitektura, ikonografia, ka nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb lasht\u00eb, q\u00eb i dha lavdi Per\u00ebndis\u00eb. Ne kemi nevoj\u00eb, q\u00eb nga besa e et\u00ebrve tan\u00eb t\u00eb marrin frym\u00ebn e nevojshme, p\u00ebr t\u00eb kap\u00ebrcyer vuajtjet q\u00eb la komunizmi. Por, megjith\u00eb p\u00ebrsekutimet, duhet menduar p\u00ebr t\u00eb kaluar\u00ebn jo si nj\u00eb vdekje, por “I zoi en tafo” – “Jeta tek varri”, si\u00e7 e k\u00ebndojm\u00eb t\u00eb Premten e Madhe. Nga ky varr, q\u00eb dukej i vdekur \u00ebsht\u00eb jeta, jeta q\u00eb ju vjen nga veprimtaria e madhe e Kryepiskopit Anastas, si dhe e peshkop\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb dhe besimtar\u00ebve.<\/p>\n
Dita e dyt\u00eb, 17 n\u00ebntor<\/p>\n
Sesioni i par\u00eb i seanc\u00ebs t\u00eb paradites, u \u00e7el me referatin e Dr. Ylli Cerov\u00ebs “Skulptura dekorative arkitektonike paleokristiane n\u00eb trev\u00ebn e Elbasanit”. Ai trajtoi vendin q\u00eb ze kjo trev\u00eb n\u00eb burimet historike dhe burimet kishtare lidhur me t\u00eb. M\u00eb pas u dha p\u00ebrhapja e kishave paleokristiane n\u00eb zon\u00ebn e Elbasanit, si dhe elemente arkitektonike t\u00eb zbuluara n\u00eb bazilik\u00ebn q\u00eb ndodhet brenda mureve t\u00eb k\u00ebshtjell\u00ebs s\u00eb qytetit.<\/p>\n
Pastaj e mori fjal\u00ebn Prof. Dr. Aleksand\u00ebr Meksi, i cili mbajti kumtes\u00ebn “Shqip\u00ebria mes Lindjes dhe Per\u00ebndimit. Arkitektura e kultit nj\u00eb shembull”. N\u00eb t\u00eb u tha se Shqip\u00ebria, me pozit\u00ebn e saj gjeografike ishte gjat\u00eb gjith\u00eb antikitetit nj\u00eb nga rrug\u00ebt e nd\u00ebrlidhjes s\u00eb qytet\u00ebrimit per\u00ebndimor me at\u00eb lindor, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb n\u00eb themelet e qytet\u00ebrimit evropian. N\u00eb k\u00ebto lidhje nj\u00eb vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb zinte edhe kisha; mes Bizantit e Rom\u00ebs. K\u00ebto u d\u00ebshmuan me t\u00eb dh\u00ebna historike e materiale nga an\u00eb t\u00eb ndryshme t\u00eb vendit dhe u theksua se n\u00eb kushtet e reja studimet duhet t\u00eb thellohen n\u00eb dy drejtime; t\u00eb organizimit kishtar dhe t\u00eb nd\u00ebrtimeve t\u00eb kultit.<\/p>\n
Nj\u00eb kumtes\u00eb q\u00eb t\u00ebrhoqi v\u00ebmendjen e ngjalli diskutime ishte edhe ajo e studiuesit t\u00eb ri Ardian Ahmedaja “K\u00ebng\u00ebt popullore shqiptare dhe i k\u00ebnduari bizantin”, lidhjet midis t\u00eb cilave jan\u00eb nj\u00eb fush\u00eb gati e parrahur deri m\u00eb sot. Ai u ndal n\u00eb elemente t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta t\u00eb tyre, si isoja dhe theksoi se studimet e m\u00ebtejshme n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim do mund t\u00eb zgjidhin \u00e7\u00ebshtje themelore t\u00eb etnomuzikologjis\u00eb shqiptare.<\/p>\n
Informacion interesant sillte kumtesa e z. Moikom Zeqo “T\u00eb dh\u00ebna t\u00eb reja p\u00ebr piktorin Onufri, t\u00eb shek. XVI”. N\u00eb t\u00eb u trajtuan disa gjetje t\u00eb reja p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ikonograf, si n\u00eb Kish\u00ebn e “Metamorfoz\u00ebs” e at\u00eb t\u00eb Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Manastirin e Z\u00ebrz\u00ebs, n\u00eb Maqedoni. Gjithashtu, n\u00eb vitin 1625 Onufri ka pikturuar n\u00eb nj\u00eb manastir t\u00eb Moldavis\u00eb, si dhe nj\u00eb ikon\u00eb q\u00eb gjendet n\u00eb Itali i dedikohet atij, duke hapur k\u00ebshtu perspektiv\u00ebn e hulumtimeve t\u00eb reja p\u00ebr t\u00eb.<\/p>\n
Sesioni i dyt\u00eb i paradites, do t\u00eb vazhdonte me kumtes\u00ebn e Prof. Kostandinos Nihoritis “Tradita Qirilo-Metodiane n\u00eb Shqip\u00ebri”. N\u00eb t\u00eb u fol p\u00ebr kultin e shtat\u00eb shenjtor\u00ebve n\u00eb trojet shqiptare, p\u00ebr Qirilin e Metodin dhe 5 nx\u00ebn\u00ebsit e tyre, Gorazhdi, Klimi, Naumi, Angjelari e Sava. K\u00ebshtu p.sh., n\u00eb Berat gjejm\u00eb nderimin p\u00ebr Gorazhdin e Angjelarin, q\u00eb d\u00ebshmohet nga lipsanat e tyre t\u00eb ruajtura n\u00eb katedralen e Sh\u00ebn Maris\u00eb dhe nj\u00eb Akoluthi.<\/p>\n
Nj\u00eb kumtes\u00eb mjaft interesante mbajti edhe Dr. Shaban Sinani: “Kodiku i purpurt i Beratit – nj\u00eb referenc\u00eb themelore e let\u00ebrsis\u00eb evangjelike”. N\u00eb t\u00eb u vu n\u00eb dukje se koleksioni i kodik\u00ebve p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb nga pasurit\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme kulturore t\u00eb popullit shqiptar n\u00eb t\u00eb gjitha koh\u00ebrat dhe jan\u00eb edhe pasuri me vlera p\u00ebr historin\u00eb e mendimit t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi. Ky koleksion, q\u00eb ruhet n\u00eb Arkivin e Shtetit, p\u00ebrb\u00ebhet nga m\u00eb se 100 v\u00ebllime t\u00eb plota e 17 fragmente. Jasht\u00eb k\u00ebtij fondi ekzistojn\u00eb edhe kodik\u00eb t\u00eb tjer\u00eb, q\u00eb ndodhen n\u00eb muze t\u00eb ndrysh\u00ebm.<\/p>\n
Dr. Triantafyllos Siulis solli tem\u00ebn “Ikonostaset e drurit n\u00eb zonat e jugut t\u00eb Kish\u00ebs Orthodhokse n\u00eb Shqip\u00ebri”. Duke v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje, se q\u00eb nga fundi i periudh\u00ebs Bizantine, arti i gdhendjes s\u00eb drurit pati nj\u00eb zhvillim t\u00eb ndjesh\u00ebm. Nga shek. XVI u b\u00ebn\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm edhe gdhend\u00ebsit e zon\u00ebs s\u00eb Me\u00e7ov\u00ebs, Konic\u00ebs dhe Voskopoj\u00ebs, tradit\u00eb q\u00eb u ruajt deri n\u00eb shekullin e kaluar. Autori u ndal n\u00eb shpjegimin e vler\u00ebsimin e elementeve t\u00eb ndryshme t\u00eb k\u00ebtyre ikonostaseve, duke treguar edhe shkollat dhe familjet m\u00eb t\u00eb njohura q\u00eb iu kushtuan k\u00ebtij arti.<\/p>\n
“Kultet e tre martir\u00ebve shenjtor\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri, disa \u00e7\u00ebshtje”, ishte tema e trajtuar nga Prof. Anthony Bryer, nga Anglia. Duke theksuar, se martir\u00ebt dhe kultet e tyre i japin identitet popujve dhe vendeve n\u00eb bot\u00ebn Orthodhokse, ai u ndal n\u00eb tre Shenjtor\u00eb q\u00eb nderohen ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb trojet shqiptare: Sh\u00ebn Astin e Durr\u00ebsit (shek. I), Sh\u00ebn Joan Vladimirin (1016) dhe Sh\u00ebn Nikodhimin e Elbasanit (1772), duke dh\u00ebn\u00eb mjaft t\u00eb dh\u00ebna historike p\u00ebr secilin.<\/p>\n
N\u00eb sesionin e tret\u00eb t\u00eb paradites, i pari e mori fjal\u00ebn studiuesi Stefan Ko\u00e7i, me tem\u00ebn “Dor\u00ebshkrimet shqiptare sipas Aleksud\u00ebs, Batiffol dhe Duschene”, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn trajtoi gjer\u00ebsisht kontributin dhe t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb k\u00ebta studjues sjellin p\u00ebr dor\u00ebshkrimet fetare t\u00eb zbuluara n\u00eb vendin ton\u00eb.<\/p>\n
Pastaj, Prof. Helmut Buchhausen mbajti tem\u00ebn “Mozaik\u00ebt e hersh\u00ebm kristian\u00eb n\u00eb Amfiteatrin e Durr\u00ebsit”. N\u00eb t\u00eb tha ai, nj\u00eb tempull pagan u z\u00ebvend\u00ebsua nga nj\u00eb kish\u00ebz kushtuar martir\u00ebve t\u00eb krishter\u00eb, q\u00eb u ekzekutuan n\u00eb theat\u00ebr. Paraklisi ka pasur edhe afreske, tashm\u00eb t\u00eb shkat\u00ebrruara dhe mozaik\u00eb, q\u00eb paraqesin dhjakonin dhe martirin e par\u00eb Stefanin, Per\u00ebndilind\u00ebsen mes dy engj\u00ebjsh dhe dhuruesin Aleksand\u00ebr me t\u00eb shoqen etj.<\/p>\n
Kjo dit\u00eb kishte dhe nj\u00eb vizit\u00eb mjaft interesante n\u00eb mozaikun e Kish\u00ebs s\u00eb Sh\u00ebn Joanit, n\u00eb qytetin e Tiran\u00ebs, t\u00eb shek. VI.<\/p>\n
N\u00eb seanc\u00ebn e pasdites, sesioni i par\u00eb u hap nga Dr. Mihail Larenzakis, me: Afresku i Sh\u00ebn Kozmait n\u00eb varrin e tij n\u00eb Manastirin e Kolkondasit, Fier”. Gjat\u00eb punimeve restauruese t\u00eb k\u00ebtij Manastiri, nisur n\u00eb 1995, u g\u00ebrmua edhe n\u00eb paraklisin q\u00eb ka sh\u00ebrbyer si varri i Shenjtit, ku u zbulua nj\u00eb afresk i hersh\u00ebm e krejt\u00ebsisht i panjohur m\u00eb par\u00eb. Afresku u restaurua dhe, duke par\u00eb se kushtet mjedisore ishin t\u00eb pap\u00ebrshtatshme, u shk\u00ebput e u vu n\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb mbrojtur.<\/p>\n
M\u00eb pas, Prof. Dr. Pirro Thomo, mbajti tem\u00ebn “Shp\u00ebrndarja kohore dhe territoriale e arkitektur\u00ebs pasbizantine n\u00eb Shqip\u00ebri”. N\u00eb t\u00eb u vu n\u00eb dukje, se kjo arkitektur\u00eb pasbizantine, ndon\u00ebse trash\u00ebgoi nga periudha pararend\u00ebse nj\u00eb s\u00ebr\u00eb principesh e tiparesh, nuk mund t\u00eb quhet nj\u00eb pasuese e thjesht\u00eb e saj. Nga kjo periudh\u00eb kan\u00eb arritur deri n\u00eb dit\u00ebt tona nj\u00eb num\u00ebr i madh monumentesh, kryesisht n\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb e Jugut, ku u ruajt feja ortodokse, t\u00eb cilat p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb gjith\u00eb tipat e variantet.<\/p>\n
Studiuesi Konstandinos Jakumis, nga Greqia, q\u00eb po mbron doktoratur\u00ebn n\u00eb Universitetin e Birminghamit, p\u00ebr kishat e Shqip\u00ebris\u00eb, erdhi me tem\u00ebn: ‘Veprimtaria e piktor\u00ebve nga Linotopi n\u00eb viset e Kish\u00ebs Orthodhokse t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb”. Artist\u00ebt nga ky fshat i banuar prej vlleh\u00ebsh n\u00eb malin Gramoz, n\u00eb jugper\u00ebndim t\u00eb Kosturit, p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb atelien\u00eb m\u00eb t\u00eb hershme e m\u00eb t\u00eb njohur nga zonat malore, e specializuar n\u00eb sektor\u00eb t\u00eb caktuar t\u00eb prodhimit artistik. Ata vepruan n\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb gjer\u00eb, t\u00eb shtrir\u00eb gjeografikisht, n\u00eb nj\u00eb hark kohor q\u00eb p\u00ebrfshin tre dhjet\u00ebvje\u00e7ar\u00ebt e fundit t\u00eb shek.XVI, deri n\u00eb fund t\u00eb shek.XVII ose edhe n\u00eb fillim t\u00eb shek. XVIII. Nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e vepr\u00ebs s\u00eb tyre gjendet n\u00eb Shqip\u00ebri, ku jan\u00eb lokalizuar tet\u00eb monumente t\u00eb n\u00ebnshkruara nga piktor\u00ebt e Linotopit, t\u00eb cil\u00ebve u p\u00ebrkasin edhe tri monumente t\u00eb tjera, si dhe ikonat e dy ikonostaseve.<\/p>\n
Studiuesja nga Janina, znj. Maria Skavara, referoi p\u00ebr “Kisha e Sh\u00ebn Nikoll\u00ebs n\u00eb Saraqinisht\u00eb. Nj\u00eb seri me ikona nga jeta e shenjtorit”. Ajo, pasi dha t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr piktor\u00ebt q\u00eb e afreskuan, Konstandini e Nikolla nga Linotopi dhe p\u00ebr vet\u00eb kish\u00ebn, q\u00eb rezulton e shek. XVII, u ndal n\u00eb ciklin e ve\u00e7ant\u00eb me 16 ikona murale nga jeta e k\u00ebtij shenjtori.<\/p>\n
Pastaj referoi Prof. Hasan Nallbani, p\u00ebr “Piktura mesjetare dhe piktor\u00ebt n\u00eb kishat e Kalas\u00eb s\u00eb Beratit”. Me tipare mjaft heterogjene piktura kishtare n\u00eb kishat e kalas\u00eb s\u00eb qytetit t\u00eb Beratit \u00ebsht\u00eb pasqyr\u00eb e jet\u00ebs dhe zhvillimit kulturor tep\u00ebr kompleks t\u00eb historis\u00eb mesjetare t\u00eb qytetit. Nj\u00eb p\u00ebrfundim q\u00eb t\u00ebrhoqi v\u00ebmendjen n\u00eb referat, ishte se, analiza e stilit, ikonografis\u00eb e teknik\u00ebs s\u00eb pikturave murale e ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb ikonave b\u00ebjn\u00eb q\u00eb t\u00eb shohim mjesht\u00ebr Nikoll\u00ebn q\u00eb ka pikturuar n\u00eb kish\u00ebn e Vllahern\u00ebs, si djalin e Onuf\u00ebr Qipriotit dhe jo Onufrit t\u00eb kishave t\u00eb Shelcanit e Valshit.<\/p>\n
N\u00eb sesionin e dyt\u00eb t\u00eb pasdites, e para referoi Znj. Borislava Kirilova-Daskalova, nga Bullgaria, me tem\u00ebn “E Virgj\u00ebra Mari dhe Fatima n\u00eb Ballkan; ura t\u00eb komunikimit mes kulturave”, ku b\u00ebri nj\u00eb analiz\u00eb t\u00eb elementeve fetar\u00eb q\u00eb lidhin kulturat e gadishullit ton\u00eb, duke shpjeguar ve\u00e7an\u00ebrisht ato mes besimit t\u00eb krishter\u00eb e atij islam dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tyre p\u00ebr bashk\u00ebjetes\u00ebn paq\u00ebsore n\u00eb rajon.<\/p>\n
Restaurator Sk\u00ebnder Mihal\u00e7ka foli p\u00ebr “T\u00eb dh\u00ebna mbi disa vepra kishtare t\u00eb artit n\u00eb vendin ton\u00eb”. N\u00eb t\u00eb ai b\u00ebri t\u00eb njohura informacione t\u00eb reja p\u00ebr disa vepra t\u00eb artit kishtar, duke e lidhur historin\u00eb dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tyre edhe me d\u00ebshmin\u00eb q\u00eb ato japin p\u00ebr shkall\u00ebn e civilizimit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. T\u00eb gjitha k\u00ebto aspekte e b\u00ebjn\u00eb tep\u00ebr t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme ruajtjen dhe restaurimin e tyre.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa Prof. Jakup Mato foli p\u00ebr “Kodik\u00ebt – vlerat artistike e kulturore t\u00eb tyre”. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kumtes\u00eb u synua t\u00eb hidhej drit\u00eb mbi vlerat e m\u00ebdha t\u00eb kodik\u00ebve. Ato, shumica t\u00eb dor\u00ebshkruara, vijn\u00eb nga thell\u00ebsit\u00eb e shekujve (nga i VI, deri te i fundi i shek. XIX) dhe d\u00ebshmojn\u00eb p\u00ebr nj\u00eb s\u00ebr\u00eb an\u00ebsh t\u00eb kultur\u00ebs s\u00eb koh\u00ebs. Ve\u00e7 teksteve fetare (ungjij, psallme, literatur\u00eb patrologjike, logo martirologjike etj.), n\u00eb to p\u00ebrfshihet nj\u00eb l\u00ebnd\u00eb e pasur, me vlera t\u00eb shumanshme.<\/p>\n
Kumtesat e dit\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb u mbyll\u00ebn me studiuesin Uiliam \u00c7ikopano: “Tipare t\u00eb p\u00ebrgjithshme n\u00eb bazilikat e zbuluara n\u00eb Shqip\u00ebri”. N\u00eb t\u00eb u trajtua tipologjia dhe arkitektura e bazilikave t\u00eb dekoruara me mozaik\u00eb dhe m\u00eb pas u b\u00eb nj\u00eb klasifikim midis nd\u00ebrtimeve t\u00eb k\u00ebtyre bazilikave, u ndal tek ajo paleokristiane e Linit, n\u00eb Pogradec, duke prekur vlerat arkitektonike e artistike dhe problemet e restaurimit.<\/p>\n
Dita e tret\u00eb, 18 n\u00ebntor<\/p>\n
N\u00eb sesionin e par\u00eb t\u00eb paradites, i pari do ta merrte fjal\u00ebn Dr. Gazmend Muka, me “Ikona, ose media e p\u00ebrjetshme e krijuesit”. N\u00eb t\u00eb vihej n\u00eb dukje, se ikona bizantine ka shfaqur nj\u00eb q\u00ebndrueshm\u00ebri t\u00eb madhe n\u00eb shekuj, n\u00eb saj\u00eb t\u00eb bipolaritetit liturgjik dhe artistik q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson. N\u00eb fund, referuesi do afirmonte, se “…Prandaj nuk mbaron kurr\u00eb s\u00eb m\u00ebsuari artin bizantin e postbizantin. Ai \u00ebsht\u00eb si nj\u00eb sht\u00ebpi magjike, ku bota e dukshme dhe e padukshme ndodhet e gjitha aty, pa mbetje”.<\/p>\n
Ark. Kliti Kallamata do sillte tem\u00ebn “Rreth tipareve t\u00eb reja t\u00eb programit ikonografik n\u00eb piktur\u00ebn murale t\u00eb shek. XVIII”. Ai vuri n\u00eb dukje n\u00eb kumtes\u00eb, se n\u00eb k\u00ebt\u00eb periudh\u00eb, ky program pasurohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ndjeshme n\u00eb drejtim t\u00eb rritjes s\u00eb numrit t\u00eb skenave dhe t\u00eb temave q\u00eb trajtohen. P\u00ebrmasat disa her\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, q\u00eb kan\u00eb bazilikat e nd\u00ebrtuara, kundrejt kishave t\u00eb m\u00ebparshme, ofronin mund\u00ebsi p\u00ebr realizimin e nj\u00eb programi shum\u00eb m\u00eb t\u00eb zgjeruar ikonografik.<\/p>\n
M\u00eb pas referoi Rest. Mustafa Arapi, me “Analiz\u00eb mbi dy ikona t\u00eb piktorit David Selenica”. Piktori i shek. XVIII David Selenica z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb Artin Ikonografik n\u00eb Shqip\u00ebri. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rip\u00ebrt\u00ebrit\u00ebs i nj\u00eb ringjalljeje t\u00eb artit t\u00eb periudh\u00ebs Paleologe n\u00eb vend. Dy ikonat t\u00eb cilat u analizuan, ishin ajo e “Vajtimit mbi varr” dhe “Shp\u00ebrfytyrimi”.<\/p>\n
Kumtesa tjet\u00ebr ishte “Arkeografia e hershme kishtare shqiptare sipas shembullit t\u00eb kodik\u00ebve dhe vlerat e saj”, mbajtur nga studiuesja Liljana B\u00ebrxholi. Ajo synonte t\u00eb ofronte nj\u00eb pamje t\u00eb shkurt\u00ebr, por dometh\u00ebn\u00ebse t\u00eb rolit t\u00eb k\u00ebtij elementi social n\u00eb formimin e biografis\u00eb s\u00eb pasur t\u00eb kultur\u00ebs kishtare shqiptare.<\/p>\n
Sesionet e paradites do vazhdonin pastaj me kumtes\u00ebn e As. Prof. Doc. Pirro Miso “Kisha Orthodhokse faktor i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb dokumentimin e tradit\u00ebs instrumentale n\u00eb Shqip\u00ebri”. Nd\u00ebr t\u00eb tjera, n\u00eb t\u00eb vihej n\u00eb dukje se ikonografia e Kish\u00ebs Ortodokse Shqiptare, q\u00eb dokumenton e pasqyron nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb muzik\u00ebs instrumentale shqiptare, plot\u00ebson nj\u00eb boshll\u00ebk t\u00eb ndjesh\u00ebm e t\u00eb paz\u00ebvend\u00ebsuesh\u00ebm n\u00eb kontekstin e dokumentimit t\u00eb tradit\u00ebs mij\u00ebravje\u00e7are t\u00eb arkeomuzikologjis\u00eb son\u00eb.<\/p>\n
Dr. Nevila Nika do t\u00eb vinte me tem\u00ebn “Kodiku i Kost\u00eb Beratit (1764-1768)”. Rezulton, se ai ishte shkruar prej Ikonom Kost\u00ebs nga Berati, filluar n\u00eb vitin 1764. N\u00eb kodik ndodhet edhe nj\u00eb fjalor dygjuh\u00ebsh shqip-greqisht, si edhe ka kopjuar pjes\u00eb nga fjalori i Theodhor Kavaliotit. Nj\u00eb nd\u00ebr vlerat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb k\u00ebtij kodiku \u00ebsht\u00eb fakti, se ka kronika e vargje n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe. Ai gjithashtu ka p\u00ebrdorur alfabetin glagolitik t\u00eb Elbasanit, disa vjet m\u00eb par\u00eb se Th. Haxhifilipi.<\/p>\n
“Portreti i Virgj\u00ebresh\u00ebs Mari n\u00eb Folklor”, ishte kumtesa e Prof. Dr. Jorgo Panajotit. Ai evidentonte n\u00eb t\u00eb vendin e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb Sh\u00ebn Maris\u00eb n\u00eb krijimtarin\u00eb popullore dhe shprehjet e saj: betimet, lutjet, antroponimet, toponimet, figurshm\u00ebria, nd\u00ebrtimet fetare, k\u00ebng\u00ebt dhe vallet rituale, legjendat, panairet etj.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa Dr. Dhori Qiriazi do t\u00eb sillte “Gjurm\u00eb t\u00eb Krishterimit n\u00eb leksikun e Shqipes: emrat e shenjtor\u00ebve dhe neologjizmat”. Studiuesi e p\u00ebrqendronte v\u00ebmendjen tek fakti se, Shqip\u00ebria ka qen\u00eb pika ku ndaheshin e takoheshin kisha orthodhokse e ajo katolike. Kjo duket edhe n\u00eb planin gjuh\u00ebsor (p.sh. p\u00ebrdorimi i fjal\u00ebve murg\/ kallogjer dhe toponimet Shmil, Shpal etj., ku pjesa e par\u00eb e ka origjin\u00ebn nga latinishtja nd\u00ebrsa e dyta nga greqishtja bizantine). Me p\u00ebrpjekjet q\u00eb b\u00ebhen p\u00ebr p\u00ebrkthimin n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe t\u00eb teksteve fetare, hyjm\u00eb n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb t\u00eb re, q\u00eb karakterizohet nga nj\u00eb mas\u00eb e konsiderueshme neologjizmash.<\/p>\n
“Etika orthodhokse dhe problemet bashk\u00ebkohore t\u00eb familjes n\u00eb Shqip\u00ebri”, ishte tema q\u00eb solli Prof. Dr. Arqile B\u00ebrxholi. Kumtesa synonte, q\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet k\u00ebrkimit n\u00eb shtresat m\u00eb t\u00eb thella dhe n\u00eb faqet m\u00eb t\u00eb mira t\u00eb etik\u00ebs orthodhokse, t\u00eb objektivizonte konceptin se \u00e7do besim, gjat\u00eb shekullit q\u00eb po vjen, ftohet q\u00eb t\u00eb zhvilloj\u00eb gj\u00ebn\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb, m\u00eb t\u00eb mir\u00eb, m\u00eb t\u00eb thell\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb bukur q\u00eb disponon dhe t’i afrohet me k\u00ebto njeriut dhe m\u00eb gjer\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. Esht\u00eb e nevojshme t\u00eb vler\u00ebsohen parimet metodike t\u00eb fokusimit, t\u00eb cilat kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me m\u00ebnyr\u00ebn e t\u00eb p\u00ebrjetuarit t\u00eb etik\u00ebs ortodokse…<\/p>\n
N\u00eb fund t\u00eb referimeve t\u00eb paradites, Dr. Kujtim Nuro do fliste p\u00ebr “Tradita e krijimit dhe e ruajtjes s\u00eb dokumentave n\u00eb manastiret e kishat ortodokse”. N\u00eb t\u00eb theksohej, se arkivat jan\u00eb thesari m\u00eb me vler\u00eb i nj\u00eb kombi… Pjes\u00eb e k\u00ebsaj trash\u00ebgimie jan\u00eb edhe arkivat e manastireve dhe t\u00eb kishave t\u00eb komunitetit orthodhoks. Ato zen\u00eb nj\u00eb pesh\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb historin\u00eb e mesjet\u00ebs dhe t\u00eb m\u00ebvonshme t\u00eb popullit ton\u00eb…<\/p>\n
Pastaj programi do t\u00eb kishte nj\u00eb ndryshim mjaft t\u00eb k\u00ebndsh\u00ebm e dometh\u00ebn\u00ebs: Pjes\u00ebmarr\u00ebsit do t’i drejtoheshin Manastirit t\u00eb Sh\u00ebn Vlashit, i cili u nd\u00ebrtua nga e para n\u00eb vitet e fundit, bashk\u00eb me mjediset e Akademis\u00eb Teologjike Orthodhokse. Ishte v\u00ebrtet befasues ky prezantim me t\u00eb tashmen e Kish\u00ebs Orthodhokse n\u00eb Shqip\u00ebri, pas gjith\u00eb atyre kumtesave p\u00ebr t\u00eb shkuar\u00ebn, me aq gjurm\u00eb materiale e kulturore. Ishte nj\u00eb afirmim, se ajo p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn flitej n\u00eb k\u00ebt\u00eb aktivitet shkencor, tradita e krishter\u00eb, \u00ebsht\u00eb s\u00ebrish e gjall\u00eb e n\u00eb lul\u00ebzim, sidomos fal\u00eb kontributit t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm t\u00eb nj\u00eb figure t\u00eb ndri\u00e7uar e t\u00eb njohur n\u00eb gjith\u00eb bot\u00ebn orthodhokse, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Kryepiskopi, Prof. Dr. Anastasi.<\/p>\n
Pas nj\u00eb dreke n\u00eb mjediset e Akademis\u00eb u vazhdua me nj\u00eb kredhje n\u00eb gjurm\u00ebt e t\u00eb kaluar\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb. Vizita n\u00eb Amfiteatrin e Durr\u00ebsit, do t\u00eb ishte edhe ilustruese p\u00ebr temat e trajtuara. Sidomos v\u00ebmendjen e komentet i t\u00ebrhoq\u00ebn mozaik\u00ebt muralet bizantine, nga d\u00ebshmit\u00eb e rralla t\u00eb k\u00ebsaj periudhe n\u00eb gjith\u00eb rajonin. U vazhdua me nj\u00eb vizit\u00eb n\u00eb bazilik\u00ebn e Arapajt, me mozaikun e saj t\u00eb famsh\u00ebm, p\u00ebr t’u kthyer pastaj n\u00eb Tiran\u00eb, p\u00ebr t\u00eb d\u00ebgjuar kumtesat e fundit.<\/p>\n
N\u00eb sesionin e par\u00eb t\u00eb pasdites, Dr Natasha Sotiri mbajti tem\u00ebn “Ndikimi i ligj\u00ebrimit kishtar n\u00eb t\u00eb folmet e krahin\u00ebs s\u00eb Himar\u00ebs”. N\u00eb kumtes\u00eb thuhej, se gjurm\u00ebt e ndikimit t\u00eb ligj\u00ebrimit kishtar e t\u00eb kultur\u00ebs kishtare orthodhokse n\u00eb t\u00eb folmet e Himar\u00ebs v\u00ebrehen n\u00eb onomastik\u00eb, n\u00eb toponimi, n\u00eb gjuh\u00ebn e shkoll\u00ebs, n\u00eb ligj\u00ebrimin e p\u00ebrditsh\u00ebm etj.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa Dr. Klara Kodra do t\u00eb kumtonte “Zhvillimi i motivit biblik n\u00eb dram\u00ebn e Nolit ‘Izraelit\u00eb dhe Filistin\u00eb'”. Ajo u p\u00ebrqendrua n\u00eb disa probleme, si ndryshimet q\u00eb sjell Noli n\u00eb motivin biblik dhe problemet e mesazhit dhe t\u00eb vler\u00ebs estetike t\u00eb dram\u00ebs s\u00eb tij. Drama \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kryevep\u00ebr n\u00eb mund\u00ebsi, p\u00ebr thell\u00ebsin\u00eb e mesazhit e personazhet tep\u00ebr interesant\u00eb, si edhe n\u00eb realizimin artistik.<\/p>\n
N\u00eb kumtes\u00ebn e bashk\u00ebautor\u00ebve Kristaq Balli e Lorenc Glozheni “Theofan Popa dhe disa gjetje e konfirmime t\u00eb reja mbi piktur\u00ebn e v\u00ebllez\u00ebrve Konstandin e Athanas Zografi”, vihej n\u00eb pah n\u00eb fillim se Theofan Popa mbetet nj\u00eb nga themeluesit e par\u00eb t\u00eb shkoll\u00ebs shqiptare, p\u00ebr evidentimin e studimin e artit bizantin e pasbizantin. M\u00eb tej n\u00eb kumtes\u00eb, duke shfryt\u00ebzuar mbishkrimet e p\u00ebrkthyera nga ai, diskutoheshin 2-3 datime me r\u00ebnd\u00ebsi n\u00eb krijimtarin\u00eb e ikonograf\u00ebve nga Kor\u00e7a.<\/p>\n
Kumtesa e fundit nga studjuesit, ishte ajo e George Jakumis “Krijime pikturore paraonufriane n\u00eb monumentet e hershme pasbizantine t\u00eb Kish\u00ebs Ortodokse n\u00eb Shqip\u00ebri”. Pasi vihej n\u00eb dukje nj\u00eb lloj zbraz\u00ebtie midis krijimeve tek monumentet e shek. XIV, deri tek veprat e Onufrit, kumtuesi afirmonte se kryemjeshtri sigurisht nuk doli nga nj\u00eb boshll\u00ebk, por njihte mir\u00eb tradit\u00ebn praardh\u00ebse. M\u00eb pas, v\u00ebmendja fokusohej tek disa kisha t\u00eb k\u00ebsaj periudhe.<\/p>\n
Pas disa diskutimeve t\u00eb gjalla e interesante, q\u00eb karakterizuan gjithmon\u00eb fundet e sesioneve dhe nj\u00eb pushimi t\u00eb shkurt\u00ebr, q\u00eb edhe ato ktheheshin gjithmon\u00eb n\u00eb \u00e7aste t\u00eb g\u00ebzuara njohjeje e shk\u00ebmbimi mendimesh, erdhi kumtimi i fundit. Ishte Kryepiskopi Anastas, me “Ngjallja e Kish\u00ebs Orthodhokse n\u00eb Shqip\u00ebri (1991-2000)”, nj\u00eb tem\u00eb q\u00eb megjith\u00ebse dukej se n\u00eb disa aspekte ndryshonte nga t\u00eb m\u00ebparshmet, e bashkonte me t\u00eb gjitha ato fakti i vazhdim\u00ebsis\u00eb edhe n\u00eb dit\u00ebt e sotme i kultur\u00ebs 2-mij\u00ebvje\u00e7ar\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb krishter\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri. N\u00eb t\u00eb Fortlumturia e Tij b\u00ebnte nj\u00eb pasqyrim t\u00eb rritjes s\u00eb Kish\u00ebs son\u00eb n\u00eb 10 vjet\u00ebt e fundit, rritje q\u00eb p\u00ebr disa aspekte \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet nj\u00eb mrekulli. Ai u ndal n\u00eb aspekte t\u00eb ndryshme t\u00eb vepr\u00ebs shpirt\u00ebrore, arsimore, sociale etj., duke dh\u00ebn\u00eb edhe mesazhin e perspektiv\u00ebs e t\u00eb besimit n\u00eb t\u00eb ardhmen. Mjaft i ve\u00e7ant\u00eb ishte edhe ilustrimi me mjete elektronike, q\u00eb b\u00ebn\u00eb t\u00eb mundur dh\u00ebnien me nj\u00eb cil\u00ebsi t\u00eb lart\u00eb t\u00eb fotografive t\u00eb shumta nga kjo ecje p\u00ebrpara, duke nisur nga gjendja e v\u00ebshtir\u00eb e hapave t\u00eb para e deri tek nd\u00ebrtimet madh\u00ebshtore t\u00eb viteve t\u00eb fundit.<\/p>\n
Pastaj, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb K\u00ebshillit shkencor t\u00eb Simpoziumit b\u00ebri mbylljen e p\u00ebrfundimet e veprimtaris\u00eb Prof. Dr. Pirro Thomo, i cili afirmoi se Simpoziumi i arriti t\u00eb gjitha objektivat e veta, fal\u00eb edhe pjes\u00ebmarrjes s\u00eb gjer\u00eb, t\u00eb studiuesve nga fusha t\u00eb ndryshme. E r\u00ebnd\u00ebsishme ishte se u soll\u00ebn shum\u00eb tema e rezultate t\u00eb reja t\u00eb viteve t\u00eb fundit duke i pasuruar njohurit\u00eb p\u00ebr k\u00ebto fusha dhe u b\u00eb nj\u00eb shk\u00ebmbim mjaft i frytsh\u00ebm t\u00eb dh\u00ebnash midis studjuesve shqiptar\u00eb e t\u00eb huaj.<\/p>\n
N\u00eb em\u00ebr t\u00eb shkenc\u00ebtar\u00ebve t\u00eb huaj, p\u00ebrsh\u00ebndeti Prof Anthony Bryer. Ai pasi falenderoi p\u00ebr ftes\u00ebn dhe gjith\u00eb ata q\u00eb ndihmuan n\u00eb suksesin e plot\u00eb t\u00eb veprimtaris\u00eb, e quajti t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm kontributin e Kryepiskopit Anastas.<\/p>\n
Vitin e ardhsh\u00ebm mendohet q\u00eb k\u00ebto kumtesa t\u00eb mblidhen e botohem n\u00eb nj\u00eb volum.<\/p>\n
Korresp. i “Ngjalljes”<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kronik\u00eb e gjer\u00eb e Simpoziumit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar “2000 vjet art dhe kultur\u00eb e krishter\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri”, t\u00eb organizuar nga KOASH n\u00eb Tiran\u00eb (16-18 n\u00ebntor 2000). Pasqyrim i kumtesave t\u00eb 3 dit\u00ebve mbi historin\u00eb, arkitektur\u00ebn, ikonografin\u00eb, kodik\u00ebt, kriptokrishterimin, dhe traditat kulturore kishtare n\u00eb Shqip\u00ebri. P\u00ebrmban gjithashtu intervista me studiues t\u00eb huaj si Anthony Bryer, Panajotis Vokotopullos, Helmut Buchhausen, Kriton Krisokoidhis, At Anton Belushi e Aleksand\u00ebr Meksi.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"Organizuar nga Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqip\u00ebris\u00eb - Tiran\u00eb 16, 17, 18 N\u00ebntor 2000","numri":"12 (99)","viti":"2000","muaji":"Dhjetor","muaji_numer":"12","dita":"","faqet":"[5, 6, 7, 8, 9, 10]","fjale_kyce":"[\"Simpozium Nd\u00ebrkomb\u00ebtar\", \"Kryepiskopi Anastas\", \"Pirro Thomo\", \"art bizantin\", \"ikonografi\", \"arkeologji\", \"Onufri\", \"Joan Pelushi\", \"kriptokrishterim\", \"Zografi\", \"Linotopi\", \"kodik\u00eb\", \"Berat\", \"Durr\u00ebs\", \"Mali i Shenjt\u00eb\"]","permbledhje":"Kronik\u00eb e gjer\u00eb e Simpoziumit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar \"2000 vjet art dhe kultur\u00eb e krishter\u00eb n\u00eb Shqip\u00ebri\", t\u00eb organizuar nga KOASH n\u00eb Tiran\u00eb (16-18 n\u00ebntor 2000). Pasqyrim i kumtesave t\u00eb 3 dit\u00ebve mbi historin\u00eb, arkitektur\u00ebn, ikonografin\u00eb, kodik\u00ebt, kriptokrishterimin, dhe traditat kulturore kishtare n\u00eb Shqip\u00ebri. P\u00ebrmban gjithashtu intervista me studiues t\u00eb huaj si Anthony Bryer, Panajotis Vokotopullos, Helmut Buchhausen, Kriton Krisokoidhis, At Anton Belushi e Aleksand\u00ebr Meksi.","autori":"Korresp. i \"Ngjalljes\"","kategoria":"Kultur\u00eb \/ Konferenc\u00eb akademike","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[10821],"ngjallja_autori":[9186],"ngjallja_viti":[10644],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-85172","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-kulture-konference-akademike","ngjallja_autori-korresp-i-ngjalljes","ngjallja_viti-10644","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n