Madh\u00ebshtia e luft\u00ebs q\u00eb udh\u00ebhoqi Gjergj Kastrioti-Sk\u00ebnderbeu p\u00ebr nj\u00eb \u00e7erek shekulli kund\u00ebr invazor\u00ebve osman\u00eb dhe dashuria e pakufishme q\u00eb ai tregoi p\u00ebr lirin\u00eb, e atdheun deri n\u00eb fund t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij, e b\u00ebn t\u00eb domosdoshme t\u00eb sqarohet m\u00eb mir\u00eb edhe periudha e par\u00eb e jet\u00ebs dhe e veprimtaris\u00eb s\u00eb tij, q\u00eb shkon deri n\u00eb n\u00ebntor t\u00eb vitit 1443, kur heroi yn\u00eb komb\u00ebtar, n\u00eb mosh\u00ebn 38 vje\u00e7are, u vu n\u00eb krye t\u00eb kryengritjes \u00e7lirimtare.<\/p>\n
Mund\u00ebsi p\u00ebr t\u00eb sqaruar deri n\u00eb nj\u00eb far\u00eb shkalle disa momente t\u00eb k\u00ebsaj periudhe ende t\u00eb err\u00ebt na japin dy akte t\u00eb shkruara serbisht me g\u00ebrma cirilike, zbuluar n\u00eb arkivin e manastirit serbo-orthodhoks t\u00eb Hilandarit, nj\u00eb nga manastiret e shumta q\u00eb ndodhen n\u00eb Malin e Shenjt\u00eb, n\u00eb juglindje t\u00eb Selanikut. Jan\u00eb dokumentat m\u00eb t\u00eb vjetra q\u00eb p\u00ebrmendin emrin e Gjergj Kastriotit, t\u00eb zbuluara qysh m\u00eb 1848 nga mediavisti rus V. Grigorovi\u00e7, t\u00eb cilat jan\u00eb botuar disa her\u00eb nga S. Novakovi\u00e7 m\u00eb 1912, V. Karablev m\u00eb 1915, V. Mashin m\u00eb 1940, J. Radoni\u00e7 m\u00eb 1942. Megjith\u00ebse jan\u00eb t\u00eb njohura, nuk \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb ende nj\u00eb shfryt\u00ebzim i thelluar dhe nj\u00eb zb\u00ebrthim i kujdessh\u00ebm i p\u00ebrmbajtjes s\u00eb tyre.<\/p>\n
Akti i par\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt-legim i l\u00ebshuar nga Gjon Kastrioti n\u00eb emrin e tij dhe t\u00eb kat\u00ebr djemve t\u00eb vet, n\u00eb favor t\u00eb manastirit t\u00eb Hilandarit. Dokumenti mban brenda n\u00eb tekst sh\u00ebnimin, se “akti u shkrua n\u00eb vitin 6934”. Sipas kalendarit bizantin viti, i takon periudh\u00ebs nga 1 shtator 1425 deri n\u00eb 31 gusht 1426. Studiuesit anojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr vitin 1426. Akti \u00ebsht\u00eb i pajisur me vul\u00ebn e Gjon Kastrio-tit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb akt Gjoni shkruan: “un\u00eb m\u00ebkatari dhe i pamerituari. Gjon Kastrioti me djemt\u00eb e mi Stanishin, Reposhin, Kostandinin dhe Gjergjin…, pasi u k\u00ebshilluam, i dhuruam manastirit t\u00eb shenjt\u00eb, sipas fuqis\u00eb son\u00eb. fshatin Radostush\u00eb me Kish\u00ebn e Sh\u00ebn Maris\u00eb s\u00eb pap\u00ebrlyer, q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb at\u00eb fshat, si dhe fshatin Trebisht…”. Pastaj, n\u00eb akt Gjon Kastrioti thot\u00eb se me k\u00ebt\u00eb dhurim ai dhe djemt\u00eb e tij hiqnin dor\u00eb nga t\u00eb gjitha t\u00eb drejtat q\u00eb g\u00ebzonin deri at\u00ebher\u00eb mbi k\u00ebto dy fshatra, duke ia l\u00ebn\u00eb k\u00ebto t\u00eb drejta manastirit t\u00eb Hilandarit…<\/p>\n
Akti i dyt\u00eb \u00ebsht\u00eb pa dat\u00eb. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb akt-shitjeje, me t\u00eb cilin igumeni i manastirit, jeromonaku Athanas, n\u00eb emrin e k\u00ebshillit t\u00eb murgjve t\u00eb Hilandarit, i shet Gjon Kastriotit dhe tre (jo kat\u00ebr) djemve t\u00eb tij pirgun e Sh\u00ebn Gjergjit s\u00eb bashku me disa prona t\u00eb k\u00ebsaj kulle. Dokumenti \u00ebsht\u00eb i pajisur me nj\u00eb vul\u00eb prej dylli. N\u00eb akt thuhet se “Gjon Kastrioti… shfaqi d\u00ebshir\u00ebn t\u00eb blej\u00eb pirgun e Sh\u00ebn Gjergjit p\u00ebr vete dhe p\u00ebr djemt\u00eb e tij, zotin Reposh, zotin Kostandin dhe zotin Gjergj, s\u00eb bashku me vreshtat, ullinjt\u00eb dhe t\u00eb gjitha ato q\u00eb i p\u00ebrkasin pirgut dhe me kat\u00ebr adelfate q\u00eb t’i zot\u00ebrojn\u00eb zoti Gjon, zoti Reposh, zoti Kostandin e zoti Gjergj. N\u00eb rast se ndonjeri prej tyre largohet nga kjo bot\u00eb, (dometh\u00ebn\u00eb vdes – K.F.), t’i merret adelfati prej manastirit. Dhe kur t\u00eb largohen (nga kjo bot\u00eb) t\u00eb kat\u00ebr personat e sip\u00ebrsh\u00ebnuar, pirgu do t’i kthehet p\u00ebrs\u00ebri manastirit dhe n\u00eb librin e t\u00eb vdekurve emri i tyre t\u00eb p\u00ebrkujtohet derisa t\u00eb ekzistoj\u00eb Hilandari. P\u00ebr t\u00eb gjitha k\u00ebto; Gjon s\u00eb bashku me tre djemt\u00eb e tij i dhurojn\u00eb manastirit 60 florinj”. Pasi sh\u00ebnon k\u00ebt\u00eb d\u00ebshir\u00eb t\u00eb Gjon Kastriotit, jeromonaku Athanas shton, se “P\u00ebr t\u00eb gjitha k\u00ebto ne biseduam s\u00eb bashku dhe me q\u00ebllim q\u00eb t\u00eb shtojm\u00eb, sipas zakonit t\u00eb ardhurat e manastirit dhe p\u00ebr hir t\u00eb dashuris\u00eb q\u00eb kemi p\u00ebr ta dhe p\u00ebr afrimin e zot\u00ebrinjve (t\u00eb lartp\u00ebrmendur) te manastiri i shenjt\u00eb, d\u00ebshir\u00ebn e tyre ne e pranojm\u00eb dhe e bekojm\u00eb, prandaj e n\u00ebnshkruajm\u00eb sipas m\u00ebnyr\u00ebs s\u00eb sip\u00ebrsh\u00ebnuar…”.<\/p>\n
Analiza e kujdesshme e brendis\u00eb s\u00eb k\u00ebtyre dy akteve nxjerr para nesh njoftime dhe deduksione mjaft t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb lidhje me mjedisin politik, social e familjar ku u rrit dhe u edukua Gjergj Kastrioti -Sk\u00ebnderbeu.<\/p>\n
Varri… i Reposh Kastriotit, i cili, sipas p\u00ebrshkrimit q\u00eb na jep V. Petkovi\u00e7i, ndodhet brenda n\u00eb katedralen e Hilandarit, n\u00eb narteks, posht\u00eb n\u00eb murin verior, n\u00eb nj\u00eb kamare (nishe) t\u00eb gjer\u00eb, gjysm\u00eb sferike, faqet e s\u00eb cil\u00ebs jan\u00eb t\u00eb pikturuara me subjekte kishtare. N\u00ebn pikturat gjendet nj\u00eb mbishkrim, q\u00eb tregon se n\u00eb at\u00eb varr pushon Reposhi me titull “Dux Illyricus” – duk\u00eb ilir, dometh\u00ebn\u00eb duk\u00eb shqiptar. Viti i vdekjes \u00ebsht\u00eb sh\u00ebnuar 1431. Duke u mb\u00ebshtetur tek nj\u00eb dokument (n\u00eb dor\u00ebshkrim) i muzeut t\u00eb Rumjancevit n\u00eb Mosk\u00eb, q\u00eb ka botuar L. Stojanovi\u00e7, ku sh\u00ebnohet se Reposh Kastrioti ka vdekur m\u00eb 25 korrik (pa p\u00ebrmendur vitin), V. Petkovi\u00e7i i bashkon me t\u00eb drejt\u00eb k\u00ebto dy data dhe thot\u00eb se Reposhi vdiq n\u00eb Hilandar m\u00eb 25 korik 1431 (f. 197). Por, mbishkrimi me titull “dux illyricus” na jep n\u00eb dor\u00eb nj\u00eb element tjet\u00ebr t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, se Reposhi nuk duhet t\u00eb ket\u00eb vdekur si murg (“frate”, si\u00e7 thot\u00eb Gj. Muzaka), sepse nj\u00eb nga kushtet themelore t\u00eb jet\u00ebs manastirore ka qen\u00eb heqja dor\u00eb e kallogjerit (murgut) nga t\u00eb gjith\u00eb titujt zyrtar\u00eb e fisnik\u00ebror\u00eb. Mbishkrimi na l\u00eb t\u00eb kuptojm\u00eb se Reposhi vdiq si fisnik me titullin “Duk\u00eb”. K\u00ebt\u00eb mendim na e p\u00ebrforcon njoftimi tjet\u00ebr q\u00eb na jep V. Petkovi\u00e7i, se pirgu i Sh\u00ebn Gjergjit quhet ne rrethin e Hilandarit edhe “Pirgu shqiptar” (Arbanashki pirg). Ky em\u00ebr i dyt\u00eb ka rrjedhur, padyshim, nga q\u00eb n\u00eb at\u00eb kull\u00eb do t\u00eb ken\u00eb banuar p\u00ebr disa koh\u00eb reparte t\u00eb armatosura shqiptare. Ndryshe, blerja e Pirgut nuk do t\u00eb kishte kuptim. Mund t\u00eb nxirret pra, p\u00ebrfundimi se Reposhi ka qen\u00eb n\u00eb Hilandar deri sa vdiq, jo si murg, por si komandant me titullin duk\u00eb i reparteve shqiptare q\u00eb mbronin pirgun e Sh\u00ebn Gjergjit.<\/p>\n
… Interesin e manastirit nuk \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb ta zbulojm\u00eb. Pirgu i Sh\u00ebn Gjergjit ndodhet jo vet\u00ebm n\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Hilanderit, por edhe t\u00eb Selanikut, pra, n\u00eb zon\u00ebn ku parashiheshin p\u00ebrleshje t\u00eb armatosura midis Turqis\u00eb dhe Venedikut. K\u00ebshilli i murgjve kishte interes q\u00eb pirgu i tyre t\u00eb mos binte as n\u00eb dor\u00ebn e mysliman\u00ebve, as n\u00eb dor\u00ebn e ndonj\u00eb zoti feudal t\u00eb pavarur.<\/p>\n
* * * * *<\/p>\n
Emri i Gjergj Kastriotit p\u00ebrmendet edhe n\u00eb aktin e dyt\u00eb t\u00eb Hilandarit, ku, si\u00e7 u vu re, mungon emri i Stanishit. Ky fakt ka nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb par\u00eb p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen q\u00eb trajtojm\u00eb. P\u00ebrse mungon emri i Stanishit? Sigurisht, nuk ka vdekur, sepse ai p\u00ebrmendet n\u00eb aktin tjet\u00ebr t\u00eb Hilandarit, q\u00eb duhet t\u00eb jet\u00eb i s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs koh\u00eb; m\u00eb tep\u00ebr akoma sepse, sipas burimeve t\u00eb tjera dokumentare, ai jetonte n\u00eb vitin 1445 (J. Radoni\u00e7, 12). Historian\u00ebt, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, munges\u00ebn e emrit t\u00eb Stanishit e shpjegojn\u00eb me tez\u00ebn se akti i dyt\u00eb i Hilandarit \u00ebsht\u00eb redaktuar pas vitit 1426, n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur ai, Stanishi duhet t\u00eb ket\u00eb shkuar si peng ose si vasal tek sulltani. N\u00eb fakt ekziston nj\u00eb let\u00ebr, q\u00eb senati i Venedikut i drejton m\u00eb 7 gusht 1428 Gjon Kastriotit, t\u00eb cil\u00ebn nuk e njohim integralisht, por vet\u00ebm nga nj\u00eb p\u00ebrmbledhje q\u00eb ka botuar N. Jorga (f. 474-476) dhe ribotuar J. Radoni\u00e7 (f. 4) e Fan Noli (f. 111-112). Nga letra del se nj\u00eb djal\u00eb i Gjonit, t\u00eb cilit nuk i thuhet emri, \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb “turk e mysliman”, dometh\u00ebn\u00eb ka hyr\u00eb n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb sulltanit dhe, si\u00e7 pretendon Gjoni, ka urdh\u00ebr nga sulltani q\u00eb t\u00eb sulmoj\u00eb jo vet\u00ebm vendet e Venedikut, por edhe tokat e t\u00eb jatit; prandaj, vazhdon Gjoni, meqen\u00ebse i biri nuk e d\u00ebgjon at\u00eb, por shkon pas urdh\u00ebrave t\u00eb sulltanit, senati, si\u00e7 kuptohet nga dokumenti, nuk u beson k\u00ebtyre justifikimeve dhe i p\u00ebrgjigjet Gjonit, se republika mendon se i ati, sidoqoft\u00eb, mund t’i jap\u00eb urdh\u00ebr birit t\u00eb vet t\u00eb mos luftoj\u00eb krahas osman\u00ebve ose, t\u00eb pakt\u00ebn, t\u00eb mos sulmoj\u00eb zot\u00ebrimet e venedikut. Studiuesit, q\u00eb nga N. Jorga, L. Thaloci, K Jire\u00e7eku dhe deri te A. Gegaj e F. Noli, mendojn\u00eb se djali i Gjon Kastriotit, q\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb “turk e mysliman” dhe n\u00eb vitin 1428 luftonte n\u00eb an\u00ebn e sulltanit, ishte Gjergj Kastrioti. Por, ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb supozim pa ndonj\u00eb mb\u00ebshtetje.<\/p>\n
Fakti q\u00eb emri i Stanishit figuron n\u00eb njerin akt dhe mungon n\u00eb tjetrin akt t\u00eb s\u00eb nj\u00ebjt\u00ebs koh\u00eb, mund t\u00eb na e sqaroj\u00eb vet\u00eb natyra juridike-politike e veprimeve q\u00eb ato p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb. Dokumenti i par\u00eb, q\u00eb e p\u00ebrmban edhe emrin e Stanishit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fakt-legim. Manastiri nuk ka arsye t\u00eb refuzoj\u00eb nj\u00eb “dhurat\u00eb” q\u00eb i jepet nga kushdo qoft\u00eb, pa asnj\u00eb interes, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb shprehur n\u00eb dokument.<\/p>\n
Krejt ndryshe ndodh me aktin e dyt\u00eb t\u00eb Hilandarit – me akt-shitjen e pirgut t\u00eb Sh\u00ebn Gjergjit. Kanonet kishtare nuk e lejonin manastirin t’ua shiste pronat e veta, (sidomos kur k\u00ebto ndodheshin pran\u00eb tij), institucioneve ose personave t\u00eb besimit kund\u00ebrshtar, qofshin mysliman\u00eb, ose katolik\u00eb. Pra, emri i Stanishit nuk figuron n\u00eb aktin e shitjes s\u00eb pirgut, sepse ai nuk ishte i krishter\u00eb, kurse prania e tij n\u00eb akt-legimin e Gjon Kastriotit nuk e p\u00ebrjashton aspak mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb ai t\u00eb ishte mysliman. Ky diskutim p\u00ebr Stanishin na jep n\u00eb dor\u00eb nj\u00eb element t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr Sk\u00ebnderbeun: prania e emrit t\u00eb tij n\u00eb t\u00eb dy aktet e Hilandarit tregon se n\u00eb vitin 1426 ai nuk konsiderohej nga k\u00ebshilli i murgjve t\u00eb manastirit si Stanishi, dometh\u00ebn\u00eb si nj\u00eb feudal osman…<\/p>\n
Kristo Frash\u00ebri<\/p>\n
(Marr\u00eb me shkurtime nga p\u00ebrmbledhja “Studime p\u00ebr epok\u00ebn e Sk\u00ebnderbeut”)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Studim historik i Kristo Frash\u00ebrit mbi dy aktet e shkruara serbisht me g\u00ebrma cirilike t\u00eb zbuluara n\u00eb arkivin e manastirit t\u00eb Hilandarit, q\u00eb sqarojn\u00eb periudh\u00ebn e par\u00eb t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb Gjergj Kastriotit-Sk\u00ebnderbeut dhe familjes s\u00eb tij.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"10 (61)","viti":"1997","muaji":"Tetor","muaji_numer":"10","dita":"","faqet":"[9]","fjale_kyce":"[\"Hilandari\", \"Gjon Kastrioti\", \"Sk\u00ebnderbeu\", \"Reposh\", \"Stanish\", \"Mali i Shenjt\u00eb\", \"Selaniku\", \"akt-legim\", \"akt-shitje\", \"Dux Illyricus\"]","permbledhje":"Studim historik i Kristo Frash\u00ebrit mbi dy aktet e shkruara serbisht me g\u00ebrma cirilike t\u00eb zbuluara n\u00eb arkivin e manastirit t\u00eb Hilandarit, q\u00eb sqarojn\u00eb periudh\u00ebn e par\u00eb t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb Gjergj Kastriotit-Sk\u00ebnderbeut dhe familjes s\u00eb tij.","autori":"Kristo Frash\u00ebri","kategoria":"Studim historik","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[10403],"ngjallja_autori":[10404],"ngjallja_viti":[10219],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-84218","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-studim-historik","ngjallja_autori-kristo-frasheri","ngjallja_viti-10219","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n