Pasi shum\u00eb veta jan\u00eb p\u00ebrpjekur t\u00eb hartojn\u00eb nj\u00eb tregim t\u00eb ngjarjeve q\u00eb kan\u00eb ndodhur me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb midis nesh, ashtu si\u00e7 na i kan\u00eb treguar ata q\u00eb qen\u00eb q\u00eb n\u00eb krye t\u00eb her\u00ebs d\u00ebshmitar\u00eb q\u00eb i kan\u00eb par\u00eb me sy dhe u b\u00ebn\u00eb sh\u00ebrbiges t\u00eb fjal\u00ebs, m’u duk e udh\u00ebs edhe mua, pasi jam informuar me sakt\u00ebsi p\u00ebr gjith\u00e7ka q\u00eb nga fillimi, t\u00eb t’i shkruaj ato sipas radh\u00ebs. (Llukai 1:1-3)<\/p>\n
Ungjilli i tret\u00eb i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re \u00ebsht\u00eb ai i Llukait. Emri i ungjillorit si autor i Tij, sikurse edhe tek emrat e ungjillor\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb, nuk p\u00ebrmendet n\u00eb asnj\u00eb vend t\u00eb Ungjillit. Mir\u00ebpo, n\u00eb parath\u00ebnie shohim se ungjillori i shenjt\u00eb e ka shkruar dhe ia ka d\u00ebrguar Ungjillin e tij “Theofilit”, dmth nj\u00eb personi t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm t\u00eb asaj kohe. T\u00eb nj\u00ebjtit person, Theofilit, i jan\u00eb kushtuar dhe “Veprat e apostujve”, n\u00eb parath\u00ebnie t\u00eb t\u00eb cilave shkrimtari pohon se ai ka shkruar edhe Ungjillin. Por, se cili \u00ebsht\u00eb autori i Veprave, p\u00ebrgjigjen e gjejm\u00eb n\u00eb vet\u00eb “Veprat e apostujve”, sepse atje shkrimtari flet p\u00ebr veten e tij si shoq\u00ebrues i apostull Pavlit; thot\u00eb, p\u00ebr shembull, se nga Troadha “lundruam drejt n\u00eb Samotrak\u00eb e t\u00eb nes\u00ebrmen n\u00eb Neapoli”. Dhe n\u00eb nj\u00eb vend tjet\u00ebr: “ne u nis\u00ebm me anije nga Filipa e nga Neapoli dhe pas pes\u00eb dit\u00ebsh erdh\u00ebm n\u00eb Troadh\u00eb… lundruam n\u00eb Aso… erdh\u00ebm n\u00eb Mitilen\u00eb” e t\u00eb tjera.<\/p>\n
Vet\u00eb Sh\u00ebn Llukai q\u00eb i shkruan k\u00ebto, kishte shoq\u00ebruar apostull Pavlin n\u00eb Jerusalem e n\u00eb Qesari. Nga Qesaria bashk\u00eb me Pavlin dhe me nj\u00eb maqedonas tjet\u00ebr, Aristarkun, lundroi p\u00ebr n\u00eb Rom\u00eb (Vep. 16:11 etj; 20:6 etj; 27:28; Kol. 4:14; Fil. 24 etj.). Nga k\u00ebto, si dhe nga shum\u00eb d\u00ebshmi t\u00eb tjera t\u00eb Dhiat\u00ebs s\u00eb Re provohet se autor i Veprave dhe i Ungjillit t\u00eb tret\u00eb, \u00ebsht\u00eb Sh\u00ebn Llukai, i cili ka qen\u00eb n\u00eb fakt shoq\u00ebrues i Pavlit. Por edhe shkrimtar\u00eb kishtar\u00eb m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr e tradita e nj\u00ebz\u00ebshme e Kish\u00ebs, v\u00ebrtetojn\u00eb se Sh\u00ebn Llukai \u00ebsht\u00eb autor i Ungjillit. N\u00eb parath\u00ebnien e njerit nga tekstet e vjetra t\u00eb Ungjillit, shkruhet lajmi: “Esht\u00eb Sh\u00ebn Llukai nga Antiohia, sirian nga fisi, mjek nga profesioni, q\u00eb u b\u00eb nx\u00ebn\u00ebs i apostujve dhe m\u00eb von\u00eb shoq\u00ebrues i Pavlit deri n\u00eb koh\u00ebn, kur ky u martirizua… Ky, i frym\u00ebzuar prej Shpirtit t\u00eb Shenjt\u00eb, ka shkruar t\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb Ungjill, kur ishte n\u00eb Ahai”.<\/p>\n
Llukai ishte nga Antiohia. Ishte mjek (Kol. 4:14), gj\u00eb q\u00eb del edhe nga shumica e termave mjek\u00ebsore q\u00eb i p\u00ebrdor me sakt\u00ebsi n\u00eb Ungjill dhe n\u00eb Veprat. Del se ka pasur dhe nj\u00eb kultur\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme filozofike e letrare, si\u00e7 provohet nga stili i bukur letrar i dy librave t\u00eb tij t\u00eb hyjfrym\u00ebzuar. Ai shoq\u00ebroi Pavlin n\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb udh\u00ebtimit t\u00eb tij t\u00eb dyt\u00eb e t\u00eb tret\u00eb misionar. E shoq\u00ebroi n\u00eb Rom\u00eb, kur p\u00ebr dy vjet Pavli ka q\u00ebndruar i burgosur, por edhe gjat\u00eb burgosjes s\u00eb tij t\u00eb dyt\u00eb q\u00eb ka qen\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00eb dhe kur t\u00eb gjith\u00eb t\u00eb tjer\u00ebt e kishin braktisur apostullin, vet\u00ebm Llukai ndodhej me t\u00eb (II Tim. 4:11). Ndoshta do ket\u00eb ardhur n\u00eb kontakt me prind\u00ebrit apo me fisin e Joan Pag\u00ebzorit, dhe ve\u00e7an\u00ebrisht me Hyjlind\u00ebsen, si\u00e7 rezulton nga aq informata t\u00eb shumta e t\u00eb \u00e7mueshme q\u00eb na jep p\u00ebr Zaharin\u00eb dhe Elisabet\u00ebn, p\u00ebr ungjill\u00ebzimin e Hyjlind\u00ebses dhe p\u00ebr ngjarje t\u00eb tjera, t\u00eb cilat i referohen lindjes dhe koh\u00ebs f\u00ebminore t\u00eb Zotit.<\/p>\n
Nga d\u00ebshmi shum\u00eb t\u00eb vjetra informohemi se Sh\u00ebn Llukai m\u00eb von\u00eb predikoi Ungjillin n\u00eb Franc\u00eb (Gali), n\u00eb Dalmaci, n\u00eb Itali, n\u00eb Maqedoni, n\u00eb Greqi etj.<\/p>\n
Nd\u00ebrroi jet\u00eb n\u00eb mosh\u00ebn mbi 80 vje\u00e7, sipas disave, n\u00eb nj\u00eb qytet me shtat\u00eb porta t\u00eb Tebaid\u00ebs, kurse sipas t\u00eb tjer\u00ebve n\u00eb Greqi dhe pik\u00ebrisht n\u00eb Teb\u00eb. Nuk dihet koha sakt\u00eb kur e shkroi Ungjillin e tij. Por \u00ebsht\u00eb fakt se e ka shkruar para Veprave dhe meq\u00eb n\u00eb Veprat e tij nuk p\u00ebrmendet asgj\u00eb p\u00ebr vdekjen martirike t\u00eb apostull Pavlit q\u00eb ndodhi m\u00eb v. 63 ose 66 pas Krishtit, del se Veprat jan\u00eb shkruar para k\u00ebsaj kohe. Pra, edhe Ungjilli \u00ebsht\u00eb shkruar para k\u00ebsaj kohe, ndoshta midis viteve 55-60. Gjithashtu, edhe vendi se ku \u00ebsht\u00eb shkruar Ungjilli nuk dihet me siguri. Por d\u00ebshmit\u00eb m\u00eb t\u00eb shumta e m\u00eb t\u00eb besueshme pohojn\u00eb se u shkrua n\u00eb Greqi, n\u00eb Teb\u00eb dhe q\u00ebllimi p\u00ebr t\u00eb cilin e shkroi Ungjillin ka qen\u00eb q\u00eb Theofili t\u00eb ndri\u00e7ohej e informohej sa m\u00eb qart\u00eb p\u00ebr doktrin\u00ebn e krishter\u00eb. Edhe n\u00eb nj\u00eb kuptim m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb, q\u00eb t\u00eb m\u00ebsojn\u00eb parimet e fes\u00eb s\u00eb re t\u00ebr\u00eb t\u00eb krishter\u00ebt dhe sidomos ata q\u00eb vinin nga pagan\u00ebt.<\/p>\n
N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi Ungjilli i Sh\u00ebn Llukait \u00ebsht\u00eb m\u00eb i pasur n\u00eb informacion p\u00ebr jet\u00ebn, doktrin\u00ebn e vepr\u00ebn e Shp\u00ebtimtarit, m\u00eb letrar dhe m\u00eb i kujdessh\u00ebm n\u00eb formulim, me nj\u00eb ngjyr\u00eb t\u00eb theksuar t\u00eb gjuh\u00ebs greke t\u00eb koh\u00ebs.<\/p>\n
P\u00ebrkthyen e p\u00ebrgatit\u00ebn:
\nDh. Beduli Th. Qendro<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Studim hyr\u00ebs mbi Ungjillin sipas Llukait, autorin, jet\u00ebn dhe vepr\u00ebn e Sh\u00ebn Llukait, shoq\u00ebrues i Apostull Pavlit, mjek nga Antiohia. P\u00ebrfshin informata mbi koh\u00ebn dhe vendin e shkrimit t\u00eb Ungjillit.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"","numri":"1 (52)","viti":"1997","muaji":"Janar","muaji_numer":"1","dita":"","faqet":"[5]","fjale_kyce":"[\"Ungjilli i Llukait\", \"Sh\u00ebn Llukai\", \"Apostull Pavli\", \"Veprat e Apostujve\", \"Antiohia\", \"Theofili\", \"studim biblik\", \"Dhiata e Re\"]","permbledhje":"Studim hyr\u00ebs mbi Ungjillin sipas Llukait, autorin, jet\u00ebn dhe vepr\u00ebn e Sh\u00ebn Llukait, shoq\u00ebrues i Apostull Pavlit, mjek nga Antiohia. P\u00ebrfshin informata mbi koh\u00ebn dhe vendin e shkrimit t\u00eb Ungjillit.","autori":"Dh. Beduli, Th. Qendro","kategoria":"Studim biblik","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[10223],"ngjallja_autori":[10224],"ngjallja_viti":[10219],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-83954","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-studim-biblik","ngjallja_autori-dh-beduli-th-qendro","ngjallja_viti-10219","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n