Ndarja fetare n\u00eb Shqip\u00ebri ka qen\u00eb p\u00ebrher\u00eb nj\u00eb rrezik p\u00ebr unitetin e kombit. Shqiptar\u00ebt kan\u00eb merit\u00ebn e madhe ta ken\u00eb kap\u00ebrcyer gati p\u00ebrher\u00eb at\u00eb rrezik me toleranc\u00ebn fetare, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vetij\u00eb shum\u00eb e \u00e7mueshme e tyre. Kjo toleranc\u00eb u forcua gjat\u00eb Rilindjes Komb\u00ebtare. P\u00ebrpjekja e rilindasve p\u00ebr t\u00eb v\u00ebn\u00eb atdheun mbi fen\u00eb, ishte sa e men\u00e7ur, sa patriotike dhe demokratike aq edhe e suksesshme. “Feja e shqiptarit \u00ebsht\u00eb shqiptaria”, deklaruan ata me Pashko Vas\u00ebn. Kristoforidhi ishte nj\u00eb nga frym\u00ebzuesit e m\u00ebdhenj t\u00eb k\u00ebsaj p\u00ebrpjekjeje, pik\u00ebrisht edhe p\u00ebrmes pun\u00ebs s\u00eb tij p\u00ebr v\u00ebnien shqip t\u00eb librave fetare.<\/p>\n
Kristoforidhi iu vu k\u00ebsaj pune jo sepse hyri n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Britanike t\u00eb Bibl\u00ebs, – BS. Ai nisi nga shqip\u00ebrimi i Dhiat\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb vitin 1858 dhe e mbaroi k\u00ebt\u00eb pun\u00eb pas dy vjet\u00ebsh, m\u00eb t\u00eb dy dialektet e gjuh\u00ebs. Shoq\u00ebria Amerikane e Bibl\u00ebs, me t\u00eb cil\u00ebn pati t\u00eb b\u00ebnte kur ishte n\u00eb Izmir m\u00eb 1857, nuk iu p\u00ebrgjigj k\u00ebrkes\u00ebs s\u00eb tij p\u00ebr ta botuar Dhiat\u00ebn. Ajo Angleze e angazhoi m\u00eb 1865 dhe “T\u00eb Kat\u00ebr Ungjijt\u00eb e Pun\u00ebt e Apostujve” u botuan geg\u00ebrisht m\u00eb Stamboll m\u00eb 1866. BS nuk k\u00ebrkoi at\u00eb koh\u00eb t\u00eb botonte edhe shqip\u00ebrimin tosk\u00ebrisht, sepse m\u00eb 1858, me p\u00ebrkujdesjen e Kristoforidhit, ishte ribotuar n\u00eb Athin\u00eb p\u00ebrkthimi i Vangjel Meksit, i vitit 1827. M\u00eb 1869, Dhiata e Re e plot\u00eb e p\u00ebrkthyer nga Kristoforidhi, u botua m\u00eb dialektin verior. M\u00eb 1879, e plot\u00eb e p\u00ebrkthyer prej tij, ajo u botua edhe m\u00eb dialektin jugor, p\u00ebrher\u00eb m\u00eb Stamboll.<\/p>\n
Parimet gjuh\u00ebsore t\u00eb Kristoforidhit, q\u00eb n\u00eb fillim ishin shkruante t\u00eb dy dialektet paralelisht, duke i afruar; t\u00eb shkruante t\u00eb folmen toske t\u00eb dialektit jugor, sepse paraqitej m\u00eb e p\u00ebrgjithshme, m\u00eb e p\u00ebrshtatshme pra se e folja \u00e7ame, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn shkroi Meksi; ta pastronte gjuh\u00ebn nga fjal\u00ebt e huaja dhe ta pasuronte me mjetet e saj. P\u00ebr t\u00eb dy dialektet, ai preferonte alfabetin latin n\u00eb t\u00eb cilin e shkroi n\u00eb fillim, t\u00eb pasuruar me ndonj\u00eb g\u00ebrm\u00eb greke. BS i imponoi p\u00ebr geg\u00ebrishten alfabetin latin, t\u00eb quajtur t\u00eb Lepsiusit, tep\u00ebr i v\u00ebshtir\u00eb e q\u00eb Kristoforidhi nuk e desh; p\u00ebr tosk\u00ebrishten, alfabetin grek. Vet\u00ebm m\u00eb 1889, pasi Alfabeti shqip i Stambollit u p\u00ebrdor dhjet\u00eb vjet me sukses, BS b\u00ebri provat e para p\u00ebr t’i botuar me t\u00eb shqip\u00ebrimet e Kristoforidhit.<\/p>\n
Pasi kreu pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb pun\u00ebs, p\u00ebrkthyesin e larguan nga BS (1884), nd\u00ebrsa p\u00ebrkthimet e tij dilnin pa emrin e tij, sepse drejtuesit e BS nuk vinin re te Kristoforidhi nj\u00eb zell t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, po sigurisht edhe pse ai nuk pranoi q\u00eb t\u00eb kthehej protestant. Kristoforidhin bota e dinin protestant, sepse k\u00ebshtu e paraqiste eprori i tij, pra ai edhe ka p\u00ebsuar nga kleri dhe nga bestar\u00ebt, ndon\u00ebse p\u00ebrgjith\u00ebsisht njer\u00ebzit e \u00e7muan shum\u00eb dhe e nderuan.<\/p>\n
M\u00eb 1870, kur erdhi n\u00eb Elbasan dhe nisi t\u00eb p\u00ebrhapte n\u00eb vend botimet e tij, Kristoforidhin e prit\u00ebn me triumf edhe pse m\u00eb par\u00eb autoritetet kishtare ia kishin ndaluar botimet. Mitropoliti i koh\u00ebs, elbasanasi Visarion Theohari, ose Plaku, iu b\u00eb shpejt mik Kristoforidhit, sikund\u00ebr iu b\u00eb mik edhe v\u00ebllez\u00ebrve Frash\u00ebri. N\u00eb Shqip\u00ebri, Kristoforidhi pa me g\u00ebzim se njer\u00ebzit, t\u00eb krishter\u00eb, por edhe mysliman\u00eb, kishin nisur ta shkruanin gjuh\u00ebn sipas librave t\u00eb tij. N\u00eb Tiran\u00eb, kisha thuhej pjes\u00ebrisht shqip, si\u00e7 b\u00ebhej dhe n\u00eb Elbasan me koh\u00eb. N\u00eb Berat, me librat e tij, nj\u00eb m\u00ebsuese u m\u00ebsonte shqipen nx\u00ebn\u00ebsve t\u00eb saj n\u00eb shkoll\u00ebn n\u00eb greqisht. Ndon\u00ebse dhe Vatikani i luftonte p\u00ebrkthimet e Dhiat\u00ebs shqip, klerik\u00eb si Preng Do\u00e7i, abati i ardhsh\u00ebm i Mirdit\u00ebs, i lexonin me admirim m\u00eb rini t\u00eb tyre. K\u00ebshtu, dhe gjuh\u00ebtari arb\u00ebresh i Italis\u00eb, prifti Dhimit\u00ebr Kamarda, si dhe poeti Jeronim De Rada. Kur, pas vdekjes s\u00eb Visar Plakut m\u00eb 1899, n\u00eb Durr\u00ebs erdhi mitropolit nga Greqia Jakovi, ky, duke par\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorej edhe shqipja n\u00eb kish\u00ebn e Elbasanit, iu k\u00ebrc\u00ebnua paris\u00eb orthodhokse q\u00eb t\u00eb hiqnin dor\u00eb. Paria iu p\u00ebrgjigj prer\u00eb se ashtu e kishin “kadimi” (tradit\u00eb) dhe ashtu vazhduan.<\/p>\n
K\u00ebrkesat p\u00ebr kish\u00eb edhe m\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb vendit, n\u00eb Shqip\u00ebri njihen q\u00eb nga mesi i shek. XVI, me Gjon Buzukun, por ato duhet t\u00eb jen\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb mo\u00e7me, e pakta q\u00eb nga fillimet e shek. XIV, kur dim\u00eb se, n\u00eb Veri, kishte libra shqip, t\u00eb cilat do besuar se ishin s\u00eb pari fetare. Pjes\u00ebzat nga Ungjijt\u00eb, q\u00eb boton Buzuku, jan\u00eb shpesh m\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb q\u00eb nuk ka nisur at\u00eb koh\u00eb t\u00eb shkruhet, po m\u00eb her\u00ebt. Kjo mund t\u00eb pohohet edhe p\u00ebr pjes\u00ebzat nga Ungjijt\u00eb te dor\u00ebshkrimi i Anonimit t\u00eb Elbasanit, (p\u00ebr ne Theodhor Bogomili), i cili i p\u00ebrket shek. XVII. N\u00eb Voskopoj\u00eb, t\u00eb dyja Dhiatat ishin v\u00ebn\u00eb shqip q\u00eb m\u00eb 1762, nga Grigor Voskopojari, i njohur m\u00eb pas si Grigori i Durr\u00ebsit, se u b\u00eb k\u00ebtu mitropolit. K\u00ebto p\u00ebrpjekje, t\u00eb pjes\u00ebshme apo t\u00eb plota, s’mund t\u00eb shpjegohen pa nj\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr futjen e shqipes n\u00eb sh\u00ebrbesat fetare. N\u00eb shek. XVIII, Dhaskal Todhri i Elbasanit do t’i rip\u00ebrkthente t\u00eb dyja Dhiatat, por edhe pjes\u00eb nga liturgjia, sikund\u00ebr b\u00ebri pas tij edhe Meksi me Dhiat\u00ebn e Re m\u00eb Jug.<\/p>\n
Nga ana tjet\u00ebr, jemi t\u00eb dokumentuar se shqipja i sh\u00ebrbente m\u00ebsimit m\u00eb shkollat n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb dyta t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, m\u00eb shek. XVII n\u00eb Veri (gjuh\u00eb t\u00eb shkollave fetare katolike ishin italishtja me latinishten), si dhe n\u00eb Jug (gjuh\u00eb e shkoll\u00ebs orthodhokse ishte greqishtja). N\u00eb mbarim t\u00eb shek. XVIII, gjejm\u00eb t\u00eb parat shkrimet fetare myslimane shqip. Pra dukuria u b\u00eb e p\u00ebrgjithshme, p\u00ebr t\u00eb trija bashk\u00ebsit\u00eb fetare.<\/p>\n
N\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb a n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr, shqipja hyri n\u00eb sh\u00ebrbesat e kish\u00ebs, por edhe n\u00eb shkoll\u00eb, sepse shkollat p\u00ebrdornin tekstet e fes\u00eb dhe ishin pran\u00eb institucioneve fetare. Kjo, pavar\u00ebsisht kufizimeve, pengesave dhe p\u00ebrndjekjeve. Dhe p\u00ebrpjekja p\u00ebr ta shkruar shqipen t\u00eb past\u00ebr e p\u00ebr ta pasuruar at\u00eb, shihet q\u00eb te autor\u00ebt e saj t\u00eb par\u00eb t\u00eb njohur t\u00eb shek. XVI-XVII, q\u00eb nga Buzuku te Pjet\u00ebr Bogdani. N\u00eb shek. XVIII, Todhri do t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb sa m\u00eb pak greqizma, duke krijuar shqip togje fjal\u00ebsh t\u00eb reja p\u00ebr terminologjin\u00eb fetare. Jan\u00eb parimet baz\u00eb q\u00eb do t\u00eb ndiqte Rilindja Shqiptare, parime q\u00eb do t\u00eb b\u00ebheshin, e pakta q\u00eb nga Veqilharxhi dhe Kristoforidhi, nga m\u00eb militant\u00ebt p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjen komb\u00ebtare. Kjo luft\u00eb, n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb Rilindjes, gjer te Lidhja e Prizrenit, u zhvillua kryesisht n\u00eb fush\u00ebn e kultur\u00ebs, p\u00ebr libra dhe alfabet shqip, p\u00ebr shoq\u00ebri kulturore q\u00eb t’i p\u00ebrhapnin ato. Me Lidhjen e Prizrenit nisi faza e madhe e p\u00ebrpjekjes politike dhe me arm\u00eb, q\u00eb shpuri m\u00eb 1912 te shpallja e pavar\u00ebsis\u00eb. Konstandin Kristoforidhi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga pioner\u00ebt dhe veprimtar\u00ebt m\u00eb t\u00eb ndritur t\u00eb l\u00ebvizjes komb\u00ebtare shqiptare.<\/p>\n
Me p\u00ebrkthimet e tij, ai i hapi rrug\u00ebn p\u00ebrpjekjes p\u00ebr kish\u00ebn shqip dhe p\u00ebr Kish\u00ebn Autoqefale Shqiptare. M\u00eb 1908, kur Fan S. Noli themelonte n\u00eb SHBA kish\u00ebn e par\u00eb shqip, dy nd\u00ebr meshat e para shqip q\u00eb ai mbajti, ishin p\u00ebr Kristoforidhin p\u00ebr Sk\u00ebnd\u00ebrbeun. Noli dhe Faik Konica qen\u00eb entuziast\u00eb p\u00ebr pun\u00ebn e Kristoforidhit me gjuh\u00ebn. Konica e krahasonte at\u00eb me humanistin francez Amio (Amyot), i shek. XVI, i cili u b\u00eb klasik me p\u00ebrkthimin n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb vet t\u00eb Plutarkut. Mati Logoreci, pas tij, e quante Kristoforidhin Luter t\u00eb shqipes, jo se qe n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb BS, po se luajti p\u00ebr shqipen nj\u00eb rol t\u00eb p\u00ebraf\u00ebrt me at\u00eb t\u00eb Luterit p\u00ebr Gjermanishten, me p\u00ebrkthimin q\u00eb b\u00ebri ky t\u00eb Bibl\u00ebs.<\/p>\n
E madhe, si\u00e7 dihet, qe edhe puna e Kristoforidhit p\u00ebr nj\u00eb Fjalor t\u00eb shqipes. Edhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, ai do t\u00eb punonte nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb jet\u00ebs, po q\u00eb do t\u00eb botohej vet\u00ebm pas vdekjes s\u00eb autorit. Ky fjalor, i botuar m\u00eb 1904, v\u00ebshtrohet si kryevepra e tij dhe si nj\u00eb nga veprat m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb Rilindjes dhe t\u00eb shkenc\u00ebs shqiptare. N\u00eb fush\u00ebn e let\u00ebrsis\u00eb, kryevepra t\u00eb tij ishin edhe shqip\u00ebrimet e Dhjat\u00ebs s\u00eb Re dhe nga Dhjata e Vjet\u00ebr. Psalmet e p\u00ebrkthyera nga Kristoforidhi jan\u00eb nj\u00eb monument artistik i shkrimit t\u00eb shqipes n\u00eb shekullin e kaluar, porse jo m\u00eb pak edhe Ungjijt\u00eb, Gjeneza (“T\u00eb b\u00ebr\u00ebt”) etj., t\u00eb shkrimtarit t\u00eb madh patriot.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ese e Dhimit\u00ebr Shuteriqit me rastin e 100-vjetorit t\u00eb vdekjes s\u00eb Konstandin Kristoforidhit, q\u00eb trajton kontributin e tij themelor n\u00eb p\u00ebrkthimet fetare shqip dhe rolin e tij n\u00eb Rilindjen Komb\u00ebtare. P\u00ebrshkruan parimet gjuh\u00ebsore t\u00eb Kristoforidhit, marr\u00ebdh\u00ebniet me Shoq\u00ebrin\u00eb Britanike t\u00eb Bibl\u00ebs dhe pasojat p\u00ebr Kish\u00ebn Autoqefale Shqiptare.<\/p>\n","protected":false},"template":"","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"nentitulli":"N\u00eb 100-vjetorin e vdekjes s\u00eb Konstandin Kristoforidhit (1826-1895)","numri":"3 (30)","viti":"1995","muaji":"Mars","muaji_numer":"3","dita":"","faqet":"[1]","fjale_kyce":"[\"Konstandin Kristoforidhi\", \"p\u00ebrkthime fetare\", \"Dhiata e Re\", \"Shoq\u00ebria Britanike e Bibl\u00ebs\", \"Rilindja Komb\u00ebtare\", \"alfabeti shqip\", \"gjuha shqipe\", \"Visarion Theohari\", \"Fan Noli\", \"Faik Konica\"]","permbledhje":"Ese e Dhimit\u00ebr Shuteriqit me rastin e 100-vjetorit t\u00eb vdekjes s\u00eb Konstandin Kristoforidhit, q\u00eb trajton kontributin e tij themelor n\u00eb p\u00ebrkthimet fetare shqip dhe rolin e tij n\u00eb Rilindjen Komb\u00ebtare. P\u00ebrshkruan parimet gjuh\u00ebsore t\u00eb Kristoforidhit, marr\u00ebdh\u00ebniet me Shoq\u00ebrin\u00eb Britanike t\u00eb Bibl\u00ebs dhe pasojat p\u00ebr Kish\u00ebn Autoqefale Shqiptare.","autori":"Dhimit\u00ebr S. Shuteriqi","kategoria":"Histori \/ Kultur\u00eb","kryeredaktor":"Thoma Dhima"},"ngjallja_kategoria":[9697],"ngjallja_autori":[9698],"ngjallja_viti":[9667],"ngjallja_kryeredaktor":[9473],"class_list":["post-83217","ngjallja_article","type-ngjallja_article","status-publish","hentry","ngjallja_kategoria-histori-kulture","ngjallja_autori-dhimiter-s-shuteriqi","ngjallja_viti-9667","ngjallja_kryeredaktor-thoma-dhima"],"acf":[],"yoast_head":"\n