<\/p>\n
<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a0\u00a0\u00a0 Arti ka lindur n\u00eb Tempull dhe p\u00ebr Tempullin. N\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull, me tempull nuk duhet kuptuar, si\u00e7 kuptohet shpesh sot, vet\u00ebm thjesht nj\u00eb nd\u00ebrtes\u00eb fetare, por \u00e7do gj\u00eb ku njeriu krijon takimin me realitetin mbinjer\u00ebzor. Ndon\u00ebse nd\u00ebrtesa e Tempullit \u00ebsht\u00eb vendi par excellence i k\u00ebtij takimi, ai nuk mund t\u00eb kufizohet vet\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb. \u00c7do objekt potencialisht mund t\u00eb b\u00ebhet nj\u00eb pik\u00eb takimi transhendental. Jo vet\u00ebm shpirti, por edhe trupi i njeriut \u00ebsht\u00eb nj\u00eb tempull, madje edhe emocionet dhe ndijimet e tij.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0N\u00eb Tempull njeriu p\u00ebrpiqej t\u00eb realizonte ekzistenc\u00ebn e tij, n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb t\u00eb ekzistenc\u00ebs, jo thjesht t\u00eb gjalles\u00ebs.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 Njeriu, si nj\u00eb entitet psiko-somatik, mund ta realizoj\u00eb p\u00ebrmbushjen e ekzistenc\u00ebs s\u00eb tij vet\u00ebm duke e p\u00ebrfshir\u00eb t\u00ebr\u00eb qenien e tij psike dhe soma. N\u00eb lidhjen e tij p\u00ebr t\u00eb realizuar kontaktin dhe takimin me realitetin transhendental, ai ndihmohet nga e gjith\u00eb qenia e tij. Ndoshta, p\u00ebr t\u00eb kuptuar m\u00eb mir\u00eb lidhjen e artit me Tempullin, do t\u00eb ishte me interes t\u00eb thonim, disa fjal\u00eb p\u00ebr at\u00eb dhe p\u00ebr q\u00ebllimin e tij.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 Fjala Tempull (templum) vjen nga rr\u00ebnja tem-ndaj. Me k\u00ebt\u00eb augur\u00ebt etrusk\u00eb tregonin nj\u00eb ndarje t\u00eb qiellit n\u00ebp\u00ebrmjet dy vijave t\u00eb drejta, q\u00eb nd\u00ebrpriteshin mbi kok\u00eb, ku ata shikonin fenomenet qiellore ose fluturimin e zogjve. K\u00ebshtu pika, ku priteshin dy vijat, ishte nj\u00eb qend\u00ebr, nj\u00eb vend i ndar\u00eb nga hap\u00ebsira profane, nj\u00eb pik\u00eb takimi me realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb, nj\u00eb pik\u00eb transhendentimi. Ajo ndarje e hap\u00ebsir\u00ebs formonte nj\u00eb imazh dhe ky imazh i formuar b\u00ebnte t\u00eb dukshme hap\u00ebsir\u00ebn e padukshme.\u00a0 P\u00ebr t\u00eb treguar k\u00ebt\u00eb kontakt me t\u00eb padukshmen n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb dukshmes, sh\u00ebn Pavli shprehet: Per visibilia ad invisibilia (Rom.1:20).<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 Ana e dukshme e ndihmonte njeriun, q\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet analogjis\u00eb t\u00eb kontaktonte bot\u00ebn e padukshme. K\u00ebshtu q\u00eb gj\u00ebrat e dukshme shikoheshin si simbole t\u00eb realitetit shpirt\u00ebror. Le t\u00eb kujtojm\u00eb th\u00ebnien e famshme t\u00eb Platonit: Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb e perceptueshme te shqisat \u00ebsht\u00eb pasqyrim i asaj q\u00eb \u00ebsht\u00eb e kuptueshme te mendja. T\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb do t\u00eb shprehin m\u00eb pas Plotini, Prokli dhe sidomos sh\u00ebn Dionis Aeropagjiti: Gj\u00ebrat e bukura q\u00eb duken (shfaqen) jan\u00eb imazhe t\u00eb bukuris\u00eb q\u00eb nuk duket, ose Nj\u00eb mendje dalluese nuk do ta ket\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb gjej\u00eb nj\u00eb lidhje nd\u00ebrmjet shenjave t\u00eb dukshme dhe realitetit t\u00eb paduksh\u00ebm.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 N\u00eb mendimin e vjet\u00ebr grek arti lidhej me fjal\u00ebn tekne, e cila vjen nga rr\u00ebnja tikto q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb lind\u00ebsh, t\u00eb sjell\u00ebsh n\u00eb drit\u00eb, t\u00eb b\u00ebsh, t\u00eb prodhosh. B\u00ebr\u00ebsi m\u00eb i madh \u00ebsht\u00eb Krijuesi i universit dhe forma e krijuar zbulon Krijuesin. E gjith\u00eb bota \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kryevep\u00ebr artistike dhe e gjitha ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pik\u00eb kontakti me B\u00ebr\u00ebsin e paduksh\u00ebm. Ajo n\u00eb vetvete \u00ebsht\u00eb nj\u00eb zbules\u00eb. Fjala poet vjen nga greqishtja \u03c0\u03bf\u03b9\u03b7\u03c4\u03ae\u03c2, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb b\u00ebr\u00ebs, krijues. Artizanati nuk ishte i ndar\u00eb nga arti, jo vet\u00ebm q\u00eb kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn rr\u00ebnj\u00eb, por ishte e nj\u00ebjta gj\u00eb. Kur artizani b\u00ebnte nj\u00eb objekt nga druri, guri, ai vihej n\u00eb rolin e krijuesit. Duke besuar se artizani p\u00ebrmbante energjin\u00eb e krijuesit, artizan\u00ebt e vjet\u00ebr, para se t\u00eb fillonin pun\u00ebn, kryenin disa rite purifikimi. Krijimi \u00ebsht\u00eb par\u00eb si theofani, ose hierofani, dometh\u00ebn\u00eb si nj\u00eb pik\u00eb, ku mund t\u00eb transhendetohet materia dhe t\u00eb takohet e padukshmja, nj\u00eb pik\u00eb hapjeje drejt nj\u00eb realiteti m\u00eb t\u00eb thell\u00eb. Koncepti i endopathis\u00eb, lidhja e form\u00ebs s\u00eb artit me autorin ishte di\u00e7ka esenciale. Dante n\u00eb Canzoniere shprehet: Ai q\u00eb do t\u00eb pikturoj\u00eb nj\u00eb figur\u00eb, nuk mund ta portretizoj\u00eb at\u00eb, n\u00ebse ai vet\u00eb nuk b\u00ebhet ajofigur\u00eb. Ose si\u00e7 shkruan Plotini, se syri nuk mund ta shikoj\u00eb kurr\u00eb diellin p\u00ebrderisa t\u00eb b\u00ebhet n\u00eb nj\u00ebfar\u00eb mase vet\u00eb diell.<\/p>\n
\u00a0 \u00a0 Duke e par\u00eb krijimin si theofani\u00a0 gjith\u00e7ka shnd\u00ebrrohej n\u00eb simbol t\u00eb nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr, i t\u00ebr\u00eb krijimi shihet n\u00eb nj\u00eb vizion sakramental dhe b\u00ebhej nj\u00eb shfaqje e nj\u00eb bote mbinatyrore. Omnes creaturae sensibiles sunt signa rerum sacrum,\u00a0 shkruan Toma D’ Akuino. N\u00eb k\u00ebt\u00eb vizion \u00e7do gj\u00eb kthehet n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb njohje t\u00eb realitetit t\u00eb paduksh\u00ebm q\u00eb ajo shfaq. Njohja nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb aktivitet intelektual, por \u00ebsht\u00eb nj\u00eb prani dhe nj\u00eb pjes\u00ebmarrje n\u00eb at\u00eb realitet. Kjo realizohet n\u00ebp\u00ebrmjet ndijimit, duke bashkuar k\u00ebshtu ndijimin me intelektin. K\u00ebshtu edhe arti, ashtu si edhe Tempulli, b\u00ebhet nj\u00eb pik\u00eb transhendentimi dhe nj\u00eb realitet metafizik, sepse n\u00ebp\u00ebrmjet tij perceptimi shqisor mund t\u00eb shkoj\u00eb p\u00ebrtej. N\u00eb fakt k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb edhe thelbi i artit, formimi i nj\u00eb imazhi t\u00eb duksh\u00ebm, p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb prani dhe p\u00ebr t\u00eb zbuluar nj\u00eb realitet t\u00eb paduksh\u00ebm. Madje jo vet\u00ebm Tempulli dhe arti i mir\u00ebfillt\u00eb, por \u00e7do form\u00eb dhe \u00e7do gj\u00eb mund t\u00eb b\u00ebhet mbart\u00ebs transhendentues.<\/p>\n
<\/p>\n
II<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Qysh nga paleoliti, kur kemi edhe d\u00ebshmit\u00eb e para historike t\u00eb artit, i gjejm\u00eb ato t\u00eb lidhura me Tempullin, me tempullin n\u00eb kuptimin e gjer\u00eb t\u00eb tij. I lindur n\u00eb Tempull, jo vet\u00ebm thjesht historikisht, por si pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e q\u00ebllimit t\u00eb Tempullit, ai vet\u00ebm atje merrte kuptim, sepse arti ishte nj\u00eb ndihm\u00ebs i domosdosh\u00ebm i njeriut n\u00eb p\u00ebrpjekjen e tij p\u00ebr transhendentim. M\u00ebnyra e t\u00eb menduarit t\u00eb njeriut paleolit ishte nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00ebr\u00ebsore. \u00c7far\u00eb ishte jasht\u00eb ishte edhe brenda. P\u00ebr at\u00eb nuk ekzistonte ndarja natyrale dhe mbinatyrale, gjith\u00e7ka ishte natyrale, sepse njeriu kishte mund\u00ebsin\u00eb e kontaktit dhe takimit me at\u00eb q\u00eb ne sot e quajm\u00eb “mbinatyrale”. Madje n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb p\u00ebrmbushja natyrale e njeriut ishte pik\u00ebrisht kjo: t\u00eb takohej me realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb. Ndarja n\u00eb shekullare dhe fetare \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka moderne. Tempulli ishte p\u00ebr ta ndihmuar njeriun, q\u00eb t\u00eb b\u00ebhej nj\u00eb qenie transhendente, q\u00eb njeriu t\u00eb mos ishte thjesht nj\u00eb homo animalis, por nj\u00eb homo humanus dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt arti ishte nj\u00eb ndihm\u00ebs.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Arti nuk ishte art p\u00ebr art, por nj\u00eb mjet p\u00ebr realizimin e p\u00ebrmbushjes s\u00eb njeriut. Dekorimet e artit paleolit, si\u00e7 i shohim n\u00eb shpellat dhe n\u00eb veglat e tyre t\u00eb pun\u00ebs, apo gjahut, nuk ishin thjesht nj\u00eb zbukurim, por kishin nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi magjiko-fetare. Madje kjo gj\u00eb shihet edhe n\u00eb pjes\u00ebt e vogla t\u00eb artit, artit n\u00eb miniatur\u00eb. Ky art kishte p\u00ebr q\u00ebllim, q\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet zbukurimit t\u00eb shtonte nj\u00eb fuqi, nj\u00eb prani.\u00a0 Ornamentet, (val\u00eb, zigzage etj.), q\u00eb i shikojm\u00eb qysh prej paleolitit, ishin simbole t\u00eb aktivitetit kozmik, t\u00eb zhvillimit evolutiv t\u00eb universit dhe sh\u00ebrbenin si meditim dhe kontemplim, si edhe si pjes\u00ebmarrje n\u00eb at\u00eb. Piktori Gustav Moreau thot\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb kur shprehet se linja, arabeska dhe mjetet plastike evokojn\u00eb mendimin. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr arti nuk ishte vet\u00ebm p\u00ebr t’u shijuar estetikisht, ndon\u00ebse e p\u00ebrfshin n\u00eb vetvete shijimin estetik. Ose, si\u00e7 e p\u00ebrcakton Heidegger: Artet nuk kan\u00eb rrjedhur nga artistikja. Veprat e artit nuk shijoheshin estetikisht. Arti nuk ishte nj\u00eb sektor i aktivitetit kulturor.\u00a0 Arti ishte p\u00ebr t\u00eb zbuluar realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb, p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb at\u00eb t\u00eb duksh\u00ebm dhe t\u00eb pranish\u00ebm, p\u00ebr t\u00eb lidhur bot\u00ebn fizike me at\u00eb metafizike.<\/p>\n \u00a0 \u00a0Arti p\u00ebr artist\u00ebt e qytet\u00ebrimeve t\u00eb vjetra t\u00eb Egjiptit, Indis\u00eb, Mesopotamis\u00eb, Afrik\u00ebs, Oqeanis\u00eb etj., nuk ishte nj\u00eb koncept abstrakt dhe nuk ishte thjesht rezultat i frym\u00ebzimit apo imagjinat\u00ebs (ashtu si kuptohet sot nga ne frym\u00ebzimi dhe imagjinata), por ai kishte nj\u00eb q\u00ebllim konkret. Arti i tyre kishte nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb dhe ishte nj\u00eb p\u00ebrgjigje ndaj realitetit shpirt\u00ebror, nj\u00eb ur\u00eb p\u00ebr t\u00eb lidhur dy bot\u00ebt.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Edhe n\u00eb artistin modern, ndon\u00ebse m\u00eb tep\u00ebr n\u00ebp\u00ebrmjet ndijimit dhe p\u00ebrjetimit, q\u00eb shpesh \u00ebsht\u00eb i pavet\u00ebdijsh\u00ebm, ose m\u00eb mir\u00eb jo i shoq\u00ebruar gjithmon\u00eb nga ndonj\u00eb filozofi e mendimit, kufiri nd\u00ebrmjet dy realiteteve nuk \u00ebsht\u00eb i pakaluesh\u00ebm. N\u00ebp\u00ebrmjet formave, shenjave dhe simboleve, arti b\u00ebhet shfaqja e nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr dhe kthehet n\u00eb misticiz\u00ebm. August Roden shprehet se linjat dhe hijet nuk jan\u00eb p\u00ebr ne gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7se shenja t\u00eb nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr. P\u00ebrtej sip\u00ebrfaqes, shikimi yn\u00eb zhytet n\u00eb frym\u00ebn.\u00a0 Pol Kle (Paul K1ee) shkruan: Objektet shtrihen p\u00ebrtej kufijve t\u00eb dukjes s\u00eb tyre nga njohuria jon\u00eb se gj\u00ebja \u00ebsht\u00eb m\u00eb tep\u00ebr se paraqitja e saj e jashtme n\u00eb syt\u00eb tan\u00eb. Zhan Bazen (Jean Bazaine) shkruan: Dhe objektet e ngjallin dashurin\u00eb ton\u00eb pik\u00ebrisht sepse duket t\u00eb jen\u00eb mbart\u00ebs t\u00eb fuqive q\u00eb jan\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha se ato vet\u00eb.\u00a0 N\u00eb shekullin q\u00eb sapo lam\u00eb, shum\u00eb artist\u00eb modern\u00eb, i shikojn\u00eb provat e tyre grafike dhe pikturore si nj\u00eb zhytje n\u00eb bot\u00ebn psikike t\u00eb projektuar n\u00eb materialen, duke e b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu artin nj\u00eb form\u00eb konkrete t\u00eb nj\u00eb realiteti t\u00eb brendsh\u00ebm dhe t\u00eb paduksh\u00ebm. Madje q\u00ebllimi i artit t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht ky: t\u00eb sjell\u00eb k\u00ebtu realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb. Vendi ku arti e merr ushqimin \u00ebsht\u00eb p\u00ebrtej. Arti ishte nj\u00eb zbules\u00eb dhe p\u00ebrsa \u00ebsht\u00eb zbules\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe i \u00a0 \u00a0 N\u00eb fillimet e tij n\u00eb Tempull arti ishte m\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr rolin e tij dhe ai nuk shikohej vet\u00ebm n\u00eb dimensionin e ndijimit (si\u00e7 kuptohet ndijimi sot), por ai ishte mjeti p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb dukje pranin\u00eb e padukshme t\u00eb realitetit mbinatyror. Poezia, muzika, drama etj., ishin pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse t\u00eb Tempullit. Ato e ndihmonin njeriun p\u00ebr t\u00eb krijuar lidhje m\u00eb t\u00eb ngushta me realitetin mbinatyror. Ai e realizonte k\u00ebt\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet form\u00ebs, tingullit, ngjyr\u00ebs dhe fjal\u00ebs. Ne jemi t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm q\u00eb forma, fjal\u00eb, tinguj dhe ngjyra t\u00eb ndryshme na japin ndijime t\u00eb ndryshme. T\u00eb gjith\u00eb jemi emocionuar kur kemi d\u00ebgjuar, ose kemi par\u00eb kryeveprat e artit, n\u00eb muzik\u00eb, let\u00ebrsi dhe piktur\u00eb. Jemi emocionuar, sepse \u00ebsht\u00eb transmetuar tek ne di\u00e7ka q\u00eb e kap\u00ebrcen fiziken dhe \u00e7do gj\u00eb q\u00eb e kap\u00ebrcen bot\u00ebn fizike, n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb paraqitje fizike, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pik\u00eb lidhje, nj\u00eb coniunctio nd\u00ebrmjet dy bot\u00ebve. Ky \u00ebsht\u00eb misticizmi.<\/p>\n <\/p>\n III<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi arti ka nj\u00eb ngjyrosje mistike. Ndoshta do ishte me interes t\u00eb shpjegohet pak fjala mistike, sepse shpesh her\u00eb ka kuptime jo t\u00eb drejta t\u00eb k\u00ebsaj fjale. Mistike nuk do t\u00eb thot\u00eb di\u00e7ka sekrete apo e fshehur, por do t\u00eb thot\u00eb nj\u00eb prani e nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr, p\u00ebr t\u00eb cilin nuk mund t\u00eb jap\u00ebsh dot p\u00ebrkufizime t\u00eb prera racionale, ose kur artisti ose lexuesi, shikuesi apo d\u00ebgjuesi, ndjen nj\u00eb emocion apo prani t\u00eb nj\u00eb ndijimi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, ndon\u00ebse ai nuk ka detyrimisht nj\u00eb vet\u00ebdije racionale t\u00eb k\u00ebsaj. K\u00ebshtu, n\u00ebse me termin mistik kuptojm\u00eb at\u00eb, q\u00eb ai shpreh me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, at\u00ebher\u00eb arti i past\u00ebr dhe i sinqert\u00eb, si shprehje e nj\u00eb ndijimi t\u00eb thell\u00eb, bashk\u00ebshoq\u00ebrohet me misticizmin. Kur flasim p\u00ebr nj\u00eb misticiz\u00ebm n\u00eb art duhet t\u00eb kemi parasysh se ai nuk duhet par\u00eb n\u00eb kuptimin doktrinal apo dogmatik t\u00eb misticizmit.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Artisti, i vet\u00ebdijsh\u00ebm apo jo, shpreh p\u00ebrvoj\u00ebn e tij personale me ndijimet dhe emocionet e tij. Ndon\u00ebse disa her\u00eb ato mund t’i afrohen zbules\u00ebs dhe profecis\u00eb dhe ndoshta jan\u00eb m\u00eb af\u00ebr tyre sesa \u00e7do aktivitet tjet\u00ebr njer\u00ebzor, p\u00ebrs\u00ebri ato paraqesin kufizimet njer\u00ebzore. Nd\u00ebrsa zbulesa \u00ebsht\u00eb shfaqja e Hyjnis\u00eb, nga lart posht\u00eb, nj\u00eb zbritje; krijimit artistik i duhet fillimisht ta nis\u00eb nga posht\u00eb lart, n\u00eb ngjitje. Pa dyshim, si n\u00eb \u00e7do gj\u00eb t\u00eb thell\u00eb, nuk mund t\u00eb vendosen kufij t\u00eb qart\u00eb nd\u00ebrmjet artit dhe zbules\u00ebs. Madje edhe arti, n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb t\u00eb tij, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb zbritje nga lart-posht\u00eb. Mbasi artisti, ashtu si profeti, \u00ebsht\u00eb ngjitur (n\u00ebp\u00ebrmjet frym\u00ebzimit) n\u00eb realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb, fillon e zbret posht\u00eb, duke sjell\u00eb mesazhin e atij realiteti. Nj\u00eb mesazh, q\u00eb e transhendenton historin\u00eb, koh\u00ebn dhe hap\u00ebsir\u00ebn si edhe vet\u00eb artistin. N\u00eb zbritje ai nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb vet\u00ebm; ai \u00ebsht\u00eb prekur dhe transformuar (n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb thell\u00ebsis\u00eb s\u00eb prekjes t\u00eb realitetit t\u00eb p\u00ebrtejm\u00eb), nga kontakti me bot\u00ebn tjet\u00ebr.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Arti \u00ebsht\u00eb i v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebrsa ai realisht e b\u00ebn t\u00eb pranish\u00ebm nj\u00eb tjet\u00ebr realitet. Mund t\u00eb flas\u00ebsh p\u00ebr di\u00e7ka, por nuk do t\u00eb thot\u00eb se ajo mund t\u00eb jet\u00eb e pranishme. Mund t\u00eb flas\u00ebsh p\u00ebr fen\u00eb, Per\u00ebndin\u00eb, misticizmin, ndijimet, emocionet, entuziazmin etj., dhe p\u00ebrs\u00ebri k\u00ebto nuk mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb pranishme. Fuqia e artit q\u00ebndron pik\u00ebrisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb, q\u00eb ta b\u00ebj\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm at\u00eb realitet, madje edhe pa folur rreth tyre. ”Shpesh un\u00eb shoh m\u00eb tep\u00ebr fe n\u00eb nj\u00eb moll\u00eb t\u00eb pikturuar nga Sezani, sesa n\u00eb t\u00eb gjitha pikturat fetare franceze t\u00eb shekullit XIX\u201d, \u00ebsht\u00eb shprehur teologu i d\u00ebgjuar Iv Kongar. E \u00e7uditshme n\u00eb dukje, kjo th\u00ebnie shpreh nj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb fes\u00eb. Tregon at\u00eb, q\u00eb feja e v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebrfshin gjith\u00e7ka, t\u00eb gjith\u00eb krijimin e duksh\u00ebm dhe t\u00eb paduksh\u00ebm, q\u00eb feja \u00ebsht\u00eb fe vet\u00ebm kur komunikon realisht me realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb dhe \u00e7do gj\u00eb q\u00eb krijon k\u00ebt\u00eb komunikim me mbinatyroren b\u00ebhet fe. Sepse mund t\u00eb jet\u00eb jasht\u00eb saj, n\u00ebse ajo \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Kjo p\u00ebrfshin edhe fush\u00ebn emocionale. N\u00ebse emocionet jan\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta, ato i afrohen fes\u00eb. Arti i v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb af\u00ebr profecis\u00eb, sepse ai shkon n\u00eb realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb dhe prej andej sjell nj\u00eb mesazh. Feja \u00ebsht\u00eb jet\u00eb, por nj\u00eb jet\u00eb n\u00eb nj\u00eb nivel m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, m\u00eb t\u00eb plot\u00eb. Ashtu edhe arti \u00ebsht\u00eb jet\u00eb, por nj\u00eb jet\u00eb, q\u00eb e kap\u00ebrcen nivelin e jet\u00ebs s\u00eb zakonshme. Duke e kap\u00ebrcyer koh\u00ebn ai e arrin jet\u00ebn e v\u00ebrtet\u00eb, sepse jeta e v\u00ebrtet\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb koh\u00ebn kronologjike (chronos), n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn, fatkeq\u00ebsisht, rrjedh jeta jon\u00eb e p\u00ebrditshme, por n\u00eb at\u00eb q\u00eb grek\u00ebt e lasht\u00eb e quanin kairo – nj\u00eb koh\u00eb si takim, si mund\u00ebsi, nj\u00eb koh\u00eb jo si sasi, por si nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb cil\u00ebsore.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Nj\u00eb moll\u00eb e pikturuar nga Sezani, nj\u00eb motiv muzikor apo vargje t\u00eb shkruar nga poet\u00eb, e sjellin shpesh at\u00eb realitetit m\u00eb pran\u00eb sesa shum\u00eb t\u00eb ashtuquajtura “piktura fetare”, apo diskutime t\u00eb thata teologjike. Madje n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu edhe kuptimin teologjik, misticizmi dhe sakramentet nuk kufizohen vet\u00ebm n\u00eb sakramentet zyrtare (t\u00eb cilat jo rast\u00ebsisht n\u00eb Kish\u00ebn Lindore quhen mistere), por n\u00eb gjith\u00e7ka q\u00eb p\u00ebrcjell, apo e b\u00ebn t\u00eb pranish\u00ebm realitetin mistik t\u00eb p\u00ebrtejm\u00eb. K\u00ebshtu, \u00e7do ndijim i thell\u00eb, dashuria, miq\u00ebsia, frym\u00ebzimi i bukur poetik dhe shum\u00eb emocione t\u00eb tjera kthehen n\u00eb sakramente, n\u00eb mistere. Kjo gj\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb artin. Jo vet\u00ebm arti i lidhur drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti me fen\u00eb, por edhe arti, q\u00eb n\u00eb dukje nuk mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb lidhje t\u00eb till\u00eb, nuk mund t\u00eb jet\u00eb krejt\u00ebsisht i shk\u00ebputur nga misticizmi, sepse at\u00ebher\u00eb nuk do t\u00eb ishte art.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Nj\u00eb art i till\u00eb, q\u00eb e shohim shpesh n\u00eb piktur\u00eb, muzik\u00eb dhe poezi, ndon\u00ebse jo gjithmon\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm, dep\u00ebrton thell\u00eb n\u00eb \u00e7do shpirt njer\u00ebzor dhe mbetet i p\u00ebrjetsh\u00ebm. Ai, ashtu si n\u00eb fen\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, e prek realitetin e p\u00ebrtejm\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet zemr\u00ebs dhe jo mendjes. N\u00ebp\u00ebrmjet zemr\u00ebs artist\u00ebt dep\u00ebrtojn\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta t\u00eb thella, t\u00eb cilat iu shp\u00ebtojn\u00eb filozof\u00ebve dhe racionalist\u00ebve. Ndon\u00ebse ata nuk p\u00ebrpiqen t\u00eb shpjegojn\u00eb racionalisht ndijimet e tyre, apo realitetin mistik t\u00eb bot\u00ebs tjet\u00ebr, ata n\u00ebp\u00ebrmjet ndijimit poetik, m\u00ebnyr\u00ebs s\u00eb shprehjes, melodis\u00eb, form\u00ebs apo ngjyr\u00ebs, e b\u00ebjn\u00eb at\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm. Tingujt dhe ngjyrat kan\u00eb nj\u00eb fuqi t\u00eb madhe mbres\u00ebl\u00ebn\u00ebse dhe emocionuese n\u00eb psikik\u00ebn e njeriut. P\u00ebrdorimi i ngjyrave n\u00eb psikiatrin\u00eb moderne p\u00ebr t\u00eb trajtuar \u00e7rregullimet mendore tregon se ngjyra mund ta influencoj\u00eb thell\u00eb shpirtin e njeriut. Ato kan\u00eb fuqi t\u00eb nxisin ose t\u00eb qet\u00ebsojn\u00eb, t\u00eb g\u00ebzojn\u00eb ose t\u00eb trishtojn\u00eb. Kur emocionohemi nga vargjet, muzika ose ngjyrat e tyre ne marrim pjes\u00eb, ndodh nj\u00eb bashk\u00ebp\u00ebrjetim, nj\u00eb komunion, me artistin, me ndijimin e tij mistik, apo m\u00eb mir\u00eb ndiejm\u00eb pranin\u00eb e realitetit t\u00eb p\u00ebrtejm\u00eb, t\u00eb sjell\u00eb tek ne (ose ndoshta m\u00eb mir\u00eb, t\u00eb zbuluar tek ne), n\u00ebp\u00ebrmjet poezis\u00eb, muzik\u00ebs apo kompozimit pikturor.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 K\u00ebshtu poeti, piktori ose muzikanti, apo m\u00eb mir\u00eb poezia, muzika ose piktura e tij, kthehet n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrcjell\u00ebs t\u00eb k\u00ebtij realiteti, n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb takimi, ku ne e takojm\u00eb, e ndiejm\u00eb dhe marrim pjes\u00eb n\u00eb at\u00eb, sepse ai realitet, jo vet\u00ebm q\u00eb \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e jon\u00eb dhe pjes\u00eb thelb\u00ebsore, por \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmbushja jon\u00eb. N\u00eb \u00e7do frym\u00ebzim do t\u00eb thot\u00eb se jemi n\u00eb pranin\u00eb e nj\u00eb fryme, se kemi prekur kufijt\u00eb e nj\u00eb pranie dhe t\u00eb nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr. Prandaj, ekstaz\u00ebn e shpirtit njer\u00ebzor, prekjen e k\u00ebtij dimensioni tjet\u00ebr dhe shk\u00ebputjen e tij nga gjith\u00e7ka q\u00eb ndan dhe dallon, t\u00eb vjetrit e quajt\u00ebn enthusiaz\u00ebm, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb ‘i kapur nga nj\u00eb per\u00ebndi’.<\/p>\n <\/p>\n IV<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Nevoja p\u00ebr t\u00eb folur n\u00eb vargje vjen nga nevoja p\u00ebr t\u00eb shprehur di\u00e7ka, q\u00eb s’mund t\u00eb shprehet me m\u00ebnyr\u00ebn e zakonshme t\u00eb t\u00eb shprehurit. Zbulesat jan\u00eb gjithmon\u00eb n\u00eb poezi. Kur per\u00ebndit\u00eb flasin – thonin t\u00eb vjetrit – flasin n\u00eb poezi. Poet\u00ebt b\u00ebnin pjes\u00eb n\u00eb klas\u00ebn prift\u00ebrore. N\u00ebp\u00ebrmjet poezis\u00eb realizohej kontakti me bot\u00ebn e per\u00ebndive. “Funksioni i poetit – thot\u00eb Aristoteli – \u00ebsht\u00eb t\u00eb p\u00ebrshkruaj, jo gj\u00ebrat q\u00eb kan\u00eb ndodhur, por nj\u00eb lloj gj\u00ebje q\u00eb mund t\u00eb ndodh\u00eb… Ndryshimi nd\u00ebrmjet historianit dhe poetit nuk \u00ebsht\u00eb se nj\u00ebri shkruan proz\u00eb dhe tjetri vargje – mund ta vendosni vepr\u00ebn e Herodotit n\u00eb vargje dhe p\u00ebrs\u00ebri do t\u00ebjet\u00eb nj\u00eb lloj historie, por \u00ebsht\u00eb realisht n\u00eb k\u00ebt\u00eb, q\u00eb nj\u00ebri e p\u00ebrshkruan gj\u00ebn\u00eb q\u00eb ka qen\u00eb dhe tjetri nj\u00eb lloj gj\u00ebje q\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb.”<\/p>\n \u00a0 \u00a0 K\u00ebshtu, sipas Aristotelit, poezia \u00ebsht\u00eb universale, e p\u00ebrgjithshme, nd\u00ebrsa historia e ve\u00e7ant\u00eb dhe e pjesshme. Por, ashtu si n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb artin, poezia nuk i kund\u00ebrvihet t\u00eb pjesshmes dhe historikes, ajo e arrin universalen n\u00ebp\u00ebrmjet atyre. K\u00ebtu \u00ebsht\u00eb fuqia e artit, q\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb dukshme, t\u00eb ndjeshme, e kthen n\u00eb nj\u00eb hapje, n\u00eb universalen dhe duke qen\u00eb hapje ajo b\u00ebhet edhe zbules\u00eb. Sepse, ndon\u00ebse mund t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb ngjarje, poezia e kap\u00ebrcen ngjarjen dhe hap para nesh, n\u00ebp\u00ebrmjet saj, nj\u00eb bot\u00eb tjet\u00ebr ndijimi, q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjitha koh\u00ebrat. Arti, ashtu si simboli, ka aft\u00ebsin\u00eb t\u00eb kap\u00ebrcej\u00eb historicitetin n\u00ebp\u00ebrmjet form\u00ebs artistike.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Emocionet e forta dhe t\u00eb thella si g\u00ebzimi, trishtimi, dhimbja, pendimi etj. k\u00ebrkojn\u00eb vargje p\u00ebr t’u shprehur. Vargjet transmetojn\u00eb nj\u00eb frym\u00eb, nj\u00eb prani, nj\u00eb emocion, duke i kthyer ato n\u00eb nj\u00eb takim me frym\u00ebn e poetit, ose m\u00eb mir\u00eb me frym\u00ebzimin e tij. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb vargu e objektivizon ndijimin dhe e kthen n\u00eb nj\u00eb objekt takimi dhe pjes\u00ebmarrje, n\u00ebp\u00ebrmjet emocionit, q\u00eb ai shkakton tek lexuesi ose d\u00ebgjuesi. Emocioni lind shpesh m\u00eb tep\u00ebr nga m\u00ebnyra sesi thuhet di\u00e7ka, sesa nga p\u00ebrmbajtja e asaj di\u00e7kaje. Muzikaliteti i vargjeve shpesh mund t\u00eb ngjall\u00eb m\u00eb tep\u00ebr emocione dhe mund ta kap\u00ebrcej\u00eb p\u00ebrmbajtjen e tyre, sepse ai vjen nga frym\u00ebzimi i poetit, vjen nga zemra e tij dhe si\u00e7 shprehet Paskali zemra ka disa arsye q\u00eb vet\u00eb arsyeja nuk i njeh.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Rreth nj\u00eb e treta e Bibl\u00ebs Hebraike \u00ebsht\u00eb n\u00eb vargje dhe i t\u00ebr\u00eb Shkrimi i Shenjt\u00eb \u00ebsht\u00eb i mbushur plot me figura poetike, p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar shprehjen e asaj q\u00eb nuk shprehet dot. \u201cN\u00eb fakt – shkruan sh\u00ebn Dionis Aeropagjiti – Shkrimi i Shenjt\u00eb i ka p\u00ebrdorur format e shenjta poetike p\u00ebr t\u00eb paraqitur frym\u00ebrat pa forma.”\u00a0 Format poetike ndihmojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb prani at\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrtej formave.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Psalmet, jan\u00eb nj\u00eb p\u00ebrmbledhje e poezis\u00eb fetare hebraike dhe libri m\u00eb i cituar i Dhiat\u00ebs s\u00eb Vjet\u00ebr n\u00eb Dhiat\u00ebn e Re. Et\u00ebrit e Kish\u00ebs i kan\u00eb par\u00eb Psalmet si vendin e shk\u00eblqyer t\u00eb takimit t\u00eb realitetit hyjnor, sepse ato i pasqyronin t\u00eb gjitha emocionet njer\u00ebzore dhe p\u00ebrmbanin fjal\u00eb t\u00eb p\u00ebrshtatshme p\u00ebr t\u00eb gjitha nevojat fetare. T\u00eb krishter\u00ebt i interpretojn\u00eb Psalmet, ose si Krishti q\u00eb flet n\u00ebp\u00ebrmjet tyre (Hebrenjve 2:12), ose si ata q\u00eb flasin p\u00ebr Krishtin ose Krishtit, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00eb Dialog hyjnor.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Misticizmi emocional shihet jo vet\u00ebm n\u00eb Psalmet, n\u00eb himnet e ndryshme t\u00eb feve t\u00eb ndryshme, n\u00eb poezin\u00eb mistike t\u00eb sufijve dhe n\u00eb poezit\u00eb e famshme t\u00eb trubadur\u00ebve, por at\u00eb e shohim gjithashtu edhe m\u00eb von\u00eb, ndon\u00ebse n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb pavet\u00ebdijshme, tek poet\u00ebt romantik\u00eb. K\u00ebshtu q\u00eb, jo vet\u00ebm poezia e vet\u00ebdijshme fetare, si n\u00eb rastet e Psalmeve dhe Himneve t\u00eb feve t\u00eb ndryshme, por e gjith\u00eb poezia n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi ka nuanca misticizmi. Le t\u00eb shohim p\u00ebr shembull poezin\u00eb lirike. Ajo \u00ebsht\u00eb e mbarsur me misticizmin emocional. D\u00ebshira e thell\u00eb tek njeriu p\u00ebr t\u00eb kap\u00ebrcyer kufizimet fizike, nostalgjia p\u00ebr nj\u00eb realitet tjet\u00ebr, q\u00eb digjet p\u00ebrjet\u00ebsisht n\u00eb zemrat e njer\u00ebzve, e b\u00ebjn\u00eb t\u00eb domosdosh\u00ebm kontaktin me bot\u00ebn p\u00ebrtej fizikes dhe, si pasoj\u00eb t\u00eb pashmangshme pranin\u00eb e asaj bote. Lirizmi mistik \u00ebsht\u00eb nj\u00eb mall, nj\u00eb d\u00ebshir\u00eb e thell\u00eb dhe e zjarrt\u00eb, q\u00eb ndon\u00ebse shpesh vjen i larg\u00ebt dhe i mjegullt, p\u00ebrs\u00ebri mbetet nj\u00eb thelb, sepse ai \u00ebsht\u00eb nevoja dhe d\u00ebshira e pavdekshme e njeriut p\u00ebr transhendentim ai \u00ebsht\u00eb k\u00ebrkimi i nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr.<\/p>\n \u00a0 Ndon\u00ebse emocionalizmi lirik nuk \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebjta gj\u00eb me misticizmin e past\u00ebr klasik, p\u00ebrs\u00ebri ai ka fuqin\u00eb transhendentuese, n\u00eb t\u00eb ndjehet ngroht\u00ebsia e zjarrit dhe e pasionit, q\u00eb vlon n\u00eb zemrat njer\u00ebzore, q\u00eb n\u00eb misticizmin e mir\u00ebfillt\u00eb \u00ebsht\u00eb kthyer n\u00eb drit\u00eb, duke e shoq\u00ebruar edhe vuajtjen me g\u00ebzim.<\/p>\n <\/p>\n * * *<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 N\u00ebse arti ishte prurja n\u00eb dukje e nj\u00eb realiteti, gj\u00eb q\u00eb jo rast\u00ebsisht quhet ide, at\u00ebher\u00eb piktura z\u00eb nj\u00eb vend t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb kuptimin dhe ndijimin e artit. Tek Platoni esenca shpirt\u00ebrore e nj\u00eb gj\u00ebje \u00ebsht\u00eb m\u00eb tep\u00ebr n\u00eb dukjen, se sa n\u00eb karakteristikat e tjera t\u00eb gj\u00ebs\u00eb. Gjithashtu Platoni v\u00eb n\u00eb dukje lidhjen nd\u00ebrmjet fjal\u00ebs Hadhi, q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb greqisht fjala p\u00ebr t\u00eb treguar Ferrin, q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb pa dukje, pa form\u00eb, pa pamje, dometh\u00ebn\u00eb pa realitet. Po t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb thot\u00eb edhe filozofi, teologu dhe shkenc\u00ebtari i shquar Pav\u00ebl Florenski, kur thekson se \u00e7do gj\u00eb q\u00eb duket \u00ebsht\u00eb drit\u00eb (dhe k\u00ebtu citon Efesian\u00ebve 5:14).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 K\u00ebshtu piktura, n\u00eb kuptimin m\u00eb t\u00eb thell\u00eb, \u00ebsht\u00eb sjellja n\u00eb dukje e nj\u00eb realiteti, hapja drejt nj\u00eb bote, q\u00eb e kap\u00ebrcen objektin. Takimi me piktur\u00ebn \u00ebsht\u00eb vizual, dometh\u00ebn\u00eb nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb ndijimore, por piktura, ashtu si gjith\u00eb arti, ka mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb transportoj\u00eb p\u00ebrtej bot\u00ebs shqisore. Sepse n\u00eb k\u00ebt\u00eb q\u00ebndron q\u00ebllimi dhe fuqia e artit, n\u00eb prurjen n\u00eb dukje t\u00eb realitet t\u00eb paduksh\u00ebm, duke u kthyer k\u00ebshtu n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb takimi.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Pikturat e para, q\u00eb disa studiues i datojn\u00eb rreth 20.000 vjet m\u00eb par\u00eb, kishin si q\u00ebllim t’i ndihmonin njer\u00ebzit t\u00eb komunikonin me forcat mbinatyrore. I nj\u00ebjti q\u00ebllim ishte edhe n\u00eb piktur\u00ebn e qytet\u00ebrimeve t\u00eb para. P\u00ebr shembull, piktori egjiptian e dinte se pikturat e tij nuk do t\u00eb shikoheshin m\u00eb, sepse pjesa m\u00eb e madhe e tyre ishte n\u00eb varre, t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb mbylleshin p\u00ebr t\u00eb mos u hapur kurr\u00eb. K\u00ebshtu q\u00eb ai nuk pikturonte p\u00ebr k\u00ebnaq\u00ebsi estetike, arti i tij ishte nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb magjike p\u00ebr t\u00eb ndihmuar shpirtin e t\u00eb vdekurve n\u00eb takimin me bot\u00ebn tjet\u00ebr. Kjo gj\u00eb shihet gjithashtu edhe n\u00eb pikturat e qytet\u00ebrimeve t\u00eb tjera antike dhe t\u00eb m\u00ebvonshme. Q\u00ebllimi i piktur\u00ebs ishte magjiko-fetar. Piktura ishte n\u00eb tempull dhe p\u00ebr tempullin dhe kishte q\u00ebllimin e krijimit t\u00eb kontaktit me bot\u00ebn e per\u00ebndive.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Ikona \u00ebsht\u00eb paraqitja m\u00eb e mir\u00eb dhe m\u00eb e thell\u00eb e artit n\u00eb Tempull. Ajo \u00ebsht\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn m\u00eb t\u00eb nd\u00ebrgjegjshme nj\u00eb dritare p\u00ebr t\u00eb par\u00eb bot\u00ebn e p\u00ebrtejme. Ikona \u00ebsht\u00eb nj\u00eb takim dhe nj\u00eb prani e bot\u00ebs tjet\u00ebr. Ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vizion, nj\u00eb soditje (theoria) e asaj q\u00eb s’mund t\u00eb shprehet dot me fjal\u00eb. Ikonat, thot\u00eb Sh. Dionis Aeropagjiti, jan\u00eb imazhet e dukshme t\u00eb vizioneve t\u00eb mistershme dhe mbinatyrore. K\u00ebshtu, q\u00eb nj\u00eb ikon\u00eb ka q\u00ebllim t\u00eb drejtoj\u00eb nd\u00ebrgjegjen ton\u00eb n\u00eb bot\u00ebn shpirt\u00ebrore, ku ne mund t’i sodisim k\u00ebto vizione mbinatyrore. Nj\u00eb ikon\u00eb kujton prototipin dhe n\u00ebp\u00ebrmjet saj e takon at\u00eb, dometh\u00ebn\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb dritare n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cil\u00ebs mund t\u00eb shoh\u00ebsh bot\u00ebn tjet\u00ebr, por, sipas fjal\u00ebve t\u00eb P. Florenskit, edhe nj\u00eb der\u00eb nga ku vizioni mbinatyror (i paraqitur n\u00eb ikon\u00eb) hyn n\u00eb bot\u00ebn empirike, duke u b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu nj\u00eb kufi nd\u00ebrmjet bot\u00ebs s\u00eb dukshme dhe asaj t\u00eb padukshme, nj\u00eb dukje dhe nj\u00eb prani e t\u00eb padukshmes.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Duke patur pik\u00ebrisht k\u00ebt\u00eb n\u00eb mendje Sinodi i Shtat\u00eb Ekumenik, m\u00eb 787 vendosi q\u00eb “vet\u00ebm pjesa teknike e pikturimit t\u00eb ikon\u00ebs i p\u00ebrket artistit, nd\u00ebrsa vet\u00eb p\u00ebrcaktimi i ikon\u00ebs (d.m.th. subjekti ikonik) i p\u00ebrket Et\u00ebrve t\u00eb Shenjt\u00eb”. Krijuesit e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb ikon\u00ebs ishin Et\u00ebrit, sepse k\u00ebta kishin patur vizionin e ngjarjeve ose personave q\u00eb pikturoheshin n\u00eb ikona, k\u00ebta kishin soditur realitetin shpirt\u00ebror t\u00eb p\u00ebrtejm\u00eb. Le t\u00eb marrim p\u00ebr shembull ikon\u00ebn e famshme t\u00eb Sh\u00ebn Trinis\u00eb t\u00eb A. Rublevit. Krijuesit e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj ikone (paraqitja e Sh\u00ebn Trinis\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet tre Lajm\u00ebtar\u00ebve Hyjnor\u00eb q\u00eb iu shfaq\u00ebn Abrahamit n\u00eb lisat e Mamres\u00eb) ishin Et\u00ebrit e Kish\u00ebs. Ajo u b\u00eb nga duart e Andrea Rublevit, n\u00ebp\u00ebrmjet p\u00ebrsosjes q\u00eb i b\u00ebri k\u00ebtij vizioni shpirt\u00ebror t\u00eb Et\u00ebrve t\u00eb Kish\u00ebs, Sh\u00ebn Sergji i Radonezhit.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm arti ikonografik, q\u00eb paraqet baz\u00ebn vizionare, por n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi i gjith\u00eb arti i thell\u00eb dhe i v\u00ebrtet\u00eb. N\u00eb letr\u00ebn q\u00eb piktori i famsh\u00ebm i Rilindjes, Rafaeli, i d\u00ebrgon mikut t\u00eb tij Kontit Baltazar Kastilione i shkruan p\u00ebr nj\u00eb imazh misterioz, q\u00eb vizitonte ndonj\u00ebher\u00eb shpirtin e tij. Nj\u00eb tjet\u00ebr mik i Rafaelit, Donato D’Anxhelo Bramante, na tregon p\u00ebr k\u00ebt\u00eb imazh misterioz. Ai tregon se e kishte pyetur Rafaelin se ku e kishte par\u00eb at\u00eb bukuri mbinatyrore, q\u00eb paraqitej n\u00eb portretet e Hyjlind\u00ebses. Piktori i ishte p\u00ebrgjigjur se qysh prej f\u00ebmij\u00ebris\u00eb ai kishte pasur nj\u00eb devotshm\u00ebri t\u00eb madhe p\u00ebr N\u00ebn\u00ebn e Per\u00ebndis\u00eb dhe nj\u00eb d\u00ebshir\u00eb t\u00eb zjarrt\u00eb p\u00ebr ta pikturuar at\u00eb. Gjat\u00eb gjith\u00eb koh\u00ebs ai ishte p\u00ebrpjekur ta pikturonte at\u00eb imazh n\u00eb mendjen e tij. Kur kishte dashur ta pikturonte, nuk kishte mundur ta mbante dot p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb n\u00eb shpirtin e tij at\u00eb imazh. Dhe nj\u00eb nat\u00eb ai pa nj\u00eb vizion. Para tij u shfaq plot drit\u00eb nj\u00eb imazh i bot\u00ebs tjet\u00ebr dhe Rafaeli gjeti n\u00eb at\u00eb vizion t\u00eb ndritsh\u00ebm, at\u00eb, q\u00eb shpirti i tij kishte k\u00ebrkuar t\u00ebr\u00eb jet\u00ebn. Ky vizion u gdhend p\u00ebrjet\u00ebsisht n\u00eb shpirtin dhe zemr\u00ebn e tij dhe t\u00ebr\u00eb Madonat e tij mor\u00ebn drit\u00eb pik\u00ebrisht nga ai imazh i mistersh\u00ebm.\u00a0 Shembuj t\u00eb till\u00eb ka t\u00eb shumt\u00eb, p\u00ebr t\u00eb treguar se arti i v\u00ebrtet\u00eb ushqehet nga nj\u00eb ushqim mistik dhe vizionar.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Me interes do t\u00eb ishte edhe p\u00ebrmendja e stilizimit n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi n\u00eb art dhe n\u00eb ve\u00e7anti n\u00eb ikonografi. Ikonografia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb art krejt\u00ebsisht idealistik dhe i interesuar kryesisht n\u00eb idealet shpirt\u00ebrore dhe realitetin e bot\u00ebs tjet\u00ebr. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, q\u00eb portretet dhe kompozimet ikonografike t\u00eb mos e drejtonin shikuesin drejt natyrores, por t\u00eb krijonin lidhjen me mbinatyroren, u ndryshua paraqitja stilistike n\u00eb ikonografi. Konceptimi morfologjik i ikon\u00ebs ishte n\u00eb funksion t\u00eb transhendentimit t\u00eb k\u00ebsaj bote, duke dh\u00ebn\u00eb iden\u00eb dhe pranin\u00eb e krijimit t\u00eb rilindur dhe t\u00eb transformuar nga pjes\u00ebmarrja n\u00eb realitetin e p\u00ebrjetsh\u00ebm. I nisur nga e nj\u00ebjta arsye dhe nevoj\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe stilizimi i artit t\u00eb vjet\u00ebr Egjiptian, artit Afrikan, artit t\u00eb Amerik\u00ebs prekolumbiane etj.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Madje, d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb di\u00e7ka p\u00ebrtej bot\u00ebs objektive b\u00ebri q\u00eb arti modern t\u00eb ndryshonte paraqitjen. Duke mos patur nj\u00eb objekt, ata p\u00ebrpiqeshin t\u00eb ngjallnin nj\u00eb emocion, t\u00eb transmetonin di\u00e7ka, q\u00eb s’mund ta transmetonte nj\u00eb form\u00eb objektive, n\u00ebp\u00ebrmjet ndryshimit t\u00eb formave dhe kombinimit t\u00eb ngjyrave. Kandinski e shikonte pikturimin e objekteve dhe bot\u00ebs objektive si nj\u00eb d\u00ebmtim t\u00eb piktur\u00ebs s\u00eb tij. Nevoja e brendshme, e cila p\u00ebr Kandinskin \u00ebsht\u00eb cil\u00ebsia themelore p\u00ebr t’i dh\u00ebn\u00eb artit abstrakt nj\u00eb kuptim, ishte d\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb shkuar p\u00ebrtej realitetit t\u00eb dukjeve t\u00eb jashtme. Kjo gj\u00eb ndihmoi njer\u00ebzit e shekullit XX t\u00eb kuptonin m\u00eb mir\u00eb artin e thell\u00eb, t\u00eb l\u00ebn\u00eb m\u00ebnjan\u00eb nga Rilindja. U kuptuan r\u00ebnd\u00ebsia e ekspresionizmit t\u00eb artit mesjetar, vlefta e madhe e formave t\u00eb mbyllura t\u00eb piktur\u00ebs egjiptiane; ekspresionizmi i artit Minoan dhe thell\u00ebsia dhe fuqia e artit bizantin. Ishte gjithashtu impakti i Matisit ai, q\u00eb b\u00ebri t\u00eb kuptohej m\u00eb mir\u00eb n\u00eb shekullin XX sesa n\u00eb at\u00eb XIX, cil\u00ebsia e pikturave n\u00eb shpell\u00ebn e Altamir\u00ebs.<\/p>\n <\/p>\n * * *<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Arkitektura ka qen\u00eb gjithmon\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebshoq\u00ebrues i njeriut dhe i ka sh\u00ebrbyer atij, si p\u00ebr nevojat shpirt\u00ebrore, ashtu edhe p\u00ebr ato praktike. \u00c7do b\u00ebrje ka nj\u00eb form\u00eb dhe \u00e7do form\u00eb shpreh di\u00e7ka p\u00ebrtej form\u00ebs. Nuk ka dhe nuk mund t\u00eb ket\u00eb form\u00eb t\u00eb past\u00ebr. Arkitektura (p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu pandashm\u00ebrisht edhe skulptur\u00ebn) mb\u00ebshtetet m\u00eb shum\u00eb se \u00e7do art tjet\u00ebr n\u00eb form\u00ebn. Gj\u00ebrat e dukshme nuk mbarojn\u00eb n\u00eb vetvete, ato nuk jan\u00eb t\u00eb mbyllura, por m\u00ebnyra sesi ato mbyllen (dometh\u00ebn\u00eb si ato e formojn\u00eb form\u00ebn) \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra, sesi ato hapen p\u00ebr realitetin tjet\u00ebr. K\u00ebshtu krijimi i nj\u00eb forme t\u00eb dukshme \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb nj\u00eb hapje e nj\u00eb realiteti t\u00eb p\u00ebrtejm\u00eb, t\u00eb brendsh\u00ebm dhe t\u00eb paduksh\u00ebm. N\u00ebp\u00ebrmjet pamjes s\u00eb gj\u00ebrave t\u00eb dukshme dhe t\u00eb ndjeshme, mendja \u00e7ohet, si e kapur p\u00ebr dore, n\u00eb soditjen e gj\u00ebrave t\u00eb padukshme.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Disa deg\u00eb t\u00eb shkenc\u00ebs si Psikologjia e Form\u00ebs, Izomorfizmi etj., kan\u00eb arritur n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn p\u00ebrfundim me mendimin e vjet\u00ebr se format dhe strukturat nuk kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb vet\u00ebm me biologjin\u00eb, por edhe me psikologjin\u00eb. Mendimi tradicionalist i shprehur aq plot\u00ebsisht n\u00eb Tabula Smaragdina se \u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb sip\u00ebr \u00ebsht\u00eb e ngjashme me at\u00eb \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb posht\u00eb, i riformuluar po aq bukur dhe po aq plot\u00ebsisht nga G\u00ebte se \u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb brenda (idea) \u00ebsht\u00eb edhe jasht\u00eb (forma), shpreh iden\u00eb se forma jo vet\u00ebm paraqet frym\u00ebn e krijuesit t\u00eb saj, por ajo sh\u00ebrben edhe si prani e asaj fryme. Kandinski shkruan se: Forma, edhe kur \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht abstrakte dhe gjeometrike, ka nj\u00eb kumbim t\u00eb brendsh\u00ebm; \u00ebsht\u00eb nj\u00eb qenie shpirt\u00ebrore me efekte q\u00eb koin\u00e7idojn\u00eb absolutisht me at\u00ebform\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Nga fryma e krijuesit nuk varet vet\u00ebm forma e nd\u00ebrtes\u00ebs, por edhe vendi si dhe peizazhi i nd\u00ebrtimit. Preferenca p\u00ebr nd\u00ebrtimin e tempujve t\u00eb ndrysh\u00ebm n\u00eb vende t\u00eb caktuara \u00ebsht\u00eb shprehje e frym\u00ebs s\u00eb tyre. K\u00ebshtu preferenca e manastireve p\u00ebr vende t\u00eb vetmuara dhe larg qyteteve, e kishave bizantine p\u00ebr kodra t\u00eb \u00ebmbla pyll\u00ebzore, e teqeve bektashiane p\u00ebr vende t\u00eb qeta, e benediktin\u00ebve p\u00ebr maja malesh, e cistersian\u00ebve p\u00ebr lugina t\u00eb k\u00ebndshme, e jezuit\u00ebve p\u00ebr qytete, shpreh frym\u00ebn e nd\u00ebrtuesve t\u00eb tyre. J. Frazer, n\u00eb librin e tij t\u00eb famsh\u00ebm Dega e Art\u00eb, p\u00ebrshkruan besimin kinez se forma e nj\u00eb qyteti influencon jet\u00ebn dhe fatin e tij. Edhe arkitektura moderne me format e saj, shpesh abstrakte, nuk \u00ebsht\u00eb thjesht funksionale. Ajo paraqet mendimin dhe frym\u00ebn e koh\u00ebs.<\/p>\n \u00a0 \u00a0Forma e arkitektur\u00ebs, jo vet\u00ebm q\u00eb paraqet frym\u00ebn e krijuesit t\u00eb saj, por ka edhe fuqin\u00eb p\u00ebr ta prekur thell\u00eb inkoshientin, duke b\u00ebr\u00eb q\u00eb ta ndryshoj\u00eb gjendjen shpirt\u00ebrore t\u00eb observuesit dhe duke l\u00ebn\u00eb nj\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb pashlyeshme n\u00eb shpirtin e njeriut. Forma t\u00eb ndryshme, simetrike dhe asimetrike, reale apo abstrakte, n\u00eb piktur\u00eb, arkitektur\u00eb ose skulptur\u00eb simbolizojn\u00eb emocione t\u00eb ndryshme njer\u00ebzore dhe ndikojn\u00eb n\u00eb ato. Arkitektura ndikon n\u00eb formimin shpirt\u00ebror t\u00eb njeriut m\u00eb shum\u00eb se \u00e7do art tjet\u00ebr. Duke par\u00eb format, klasike greke, katedralet madh\u00ebshtore gotike, ose format mistike t\u00eb kishave bizantine, ngjallen emocione q\u00eb e shoq\u00ebrojn\u00eb njeriun p\u00ebr dit\u00eb t\u00eb t\u00ebra.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Format klasike greke p\u00ebrhapin nj\u00eb qet\u00ebsi t\u00eb brendshme; madh\u00ebshtia e katedraleve gotike ngjall vizionin e nj\u00eb realiteti mbinatyror dhe t\u00eb mund\u00ebsive shpirt\u00ebrore t\u00eb pafundme; nd\u00ebrtesat e Rilindjes flasin p\u00ebr ekuilib\u00ebr, moderim dhe logjik\u00eb; Baroku transmeton d\u00ebshir\u00ebn p\u00ebr risi dhe l\u00ebvizje n\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb dramaciteti dhe teatraliteti dhe nd\u00ebrsa arkitektura e Rilindjes i drejtohet arsyes, kjo e Barokut i drejtohet ndjeshm\u00ebris\u00eb. Kisha bizantine, e shoq\u00ebruar nga ikonografia e saj e mrekullueshme, e jep pranin\u00eb e realitetit t\u00eb bot\u00ebs tjet\u00ebr, m\u00eb shum\u00eb se \u00e7do form\u00eb tjet\u00ebr, duke ngjallur tek shikuesi nj\u00eb mall dhe nj\u00eb kujtim t\u00eb vjet\u00ebr, q\u00eb ndjehet i af\u00ebrt, intim dhe i brendsh\u00ebm dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht i larg\u00ebt dhe mbinatyror.<\/p>\n \u00a0 \u00a0Zigurati babilonas, piramida egjiptiane, tempulli greko-romak, teokali amerikan, stupa budiste, kisha e krishter\u00eb, xhamia islame etj., kan\u00eb hedhur themelet e arkitektur\u00ebs. Themele jo vet\u00ebm n\u00eb format dhe teknik\u00ebn e nd\u00ebrtimit, por n\u00eb konceptimin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm arkitekturor.<\/p>\n <\/p>\n * * *<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Skulptura, nj\u00eb nga artet m\u00eb komplekse t\u00eb njeriut, ka lindur dhe \u00ebsht\u00eb zhvilluar me praktikat fetaro-magjike. Skulpturat m\u00eb t\u00eb vjetra, t\u00eb krijuara gjat\u00eb paleolitit, lidheshin me ritualet dhe ishin t\u00eb ngarkuara me fuqi magjike. Fuqia nuk q\u00ebndronte n\u00eb materialin e imazhit, por n\u00eb vet\u00eb imazhin. Duke formuar imazhin e duksh\u00ebm jepej idea e asaj gj\u00ebje t\u00eb krijuar. Vizioni i Form\u00ebs ose Ides\u00eb ishte ai q\u00eb transmetohej n\u00eb krijim, duke e b\u00ebr\u00eb nj\u00eb objekt profan nj\u00eb pik\u00eb transhendentimi Guri i sjell\u00eb k\u00ebshtu nga dora e artistit n\u00eb bukurin\u00eb eform\u00ebs \u00ebsht\u00eb i bukur jo si gur sepse blloku i papunuar do t\u00eb ishte po aq i p\u00eblqyesh\u00ebm – por n\u00eb saj\u00eb t\u00eb Form\u00ebs ose Ides\u00eb s\u00eb paraqitur nga arti. Kjo form\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb materialen; ajo \u00ebsht\u00eb n\u00eb konceptuesin para se t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb gurin; dhe mjeshtri nuk e mban at\u00eb nga aft\u00ebsia e syve dhe duarve, por nga pjes\u00ebmarrja e tij n\u00eb artin e tij,\u00a0 shprehet Plotini, i cili e shikon artin si pjes\u00ebmarrje n\u00eb Iden\u00eb\u00a0 dhe si shprehje e saj. T\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb do t\u00eb shpreh edhe sh\u00ebn Grigori i Nis\u00ebs, kur thot\u00eb se figur\u00ebn artistike artisti e ka b\u00ebr\u00eb, jo nga ndryshimi i materialit n\u00eb figur\u00eb, por nga figura e punuar n\u00eb material.\u00a0 Edhe sot afrikan\u00ebt e kan\u00eb t\u00eb qart\u00eb dhe din\u00eb ta dallojn\u00eb imazhin e paraqitur nga materiali q\u00eb ajo \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb, gj\u00eb q\u00eb tregon se funksioni i saj \u00ebsht\u00eb n\u00eb pranin\u00eb e frym\u00ebs s\u00eb paraqitur n\u00ebp\u00ebrmjet form\u00ebs.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Skulptura ka qen\u00eb gjithmon\u00eb n\u00eb lidhje t\u00eb ngusht\u00eb me arkitektur\u00ebn. N\u00eb tempujt e Lindjes s\u00eb Mesme, Indi, Greqi e Rom\u00eb, si edhe n\u00eb katedralet e Mesjet\u00ebs skulptura ishte e shkrir\u00eb me arkitektur\u00ebn. Ajo ishte pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e Tempullit. Edhe kur ajo nuk ishte e lidhur direkt me at\u00eb (kur ajo ndodhej n\u00eb forum, varre ose pallate), p\u00ebrs\u00ebri ajo ishte n\u00eb funksionin fetar.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Asnj\u00eb art tjet\u00ebr nuk paraqet nj\u00eb tregues m\u00eb t\u00eb qart\u00eb t\u00eb ideve t\u00eb nj\u00eb populli ose qytet\u00ebrimi, sesa skulptura. Si grek\u00ebt e lasht\u00eb, ashtu edhe njer\u00ebzit e mesjet\u00ebs e idealizuan form\u00ebn njer\u00ebzore, por meqen\u00ebse e shikonin at\u00eb n\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrime t\u00eb ndryshme e paraqit\u00ebn n\u00eb forma t\u00eb ndryshme. Grek\u00ebt e vjet\u00ebr, duke e par\u00eb njeriun n\u00eb jet\u00ebn k\u00ebtu n\u00eb tok\u00eb, e paraqit\u00ebn form\u00ebn njer\u00ebzore n\u00eb nj\u00eb form\u00eb ideale t\u00eb p\u00ebrsosur. Nd\u00ebrsa skulptura e mesjet\u00ebs, duke u nisur m\u00eb shum\u00eb nga ideali i s\u00eb p\u00ebrjetshmes shpirt\u00ebrore, sesa nga forma reale tok\u00ebsore, e ndryshuan form\u00ebn njer\u00ebzore, duke e dh\u00ebn\u00eb at\u00eb n\u00eb nj\u00eb paraqitje m\u00eb t\u00eb holl\u00eb dhe m\u00eb t\u00eb gjat\u00eb. N\u00eb Indi, Kin\u00eb dhe n\u00eb qytet\u00ebrimet e Lindjes, skulptura paraqiste aktet mitike t\u00eb per\u00ebndive dhe, meqen\u00ebse ajo sh\u00ebrbente si meditim dhe si bashkim me forcat e padukshme t\u00eb universit, ajo paraqitej n\u00eb nj\u00eb form\u00eb q\u00eb t\u00eb ishte n\u00eb at\u00eb funksion. Skulptori egjiptian nuk e konsideronte paraqitjen reale t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, sepse ai donte t\u00eb transmetonte di\u00e7ka q\u00eb e kap\u00ebrcente realen. Ndryshimi i form\u00ebs reale n\u00eb artin e vjet\u00ebr b\u00ebhej p\u00ebr t’i dh\u00ebn\u00eb asaj m\u00eb shum\u00eb fuqi. T\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn gj\u00eb b\u00ebn edhe arti modern.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Skulptura, ashtu si arkitektura, m\u00eb shum\u00eb e p\u00ebrcaktonte dhe e mbyllte hap\u00ebsir\u00ebn, sesa e zinte at\u00eb. Si maskat e gdhendura afrikane, ashtu edhe skulpturat e gurta t\u00eb tempujve egjiptian\u00eb, grek\u00eb apo t\u00eb katedraleve, kishin si q\u00ebllim formimin e nj\u00eb forme, q\u00eb krijonte nj\u00eb pik\u00eb takimi me Iden\u00eb e form\u00ebs. Ato nuk kishin q\u00ebllim t\u00eb portretizonin nj\u00eb objekt (qoft\u00eb nj\u00eb per\u00ebndi, nj\u00eb paraardh\u00ebs, nj\u00eb shenjt, apo nj\u00eb frym\u00eb t\u00eb caktuar), thjesht p\u00ebr t\u00eb treguar sesi ai mund t\u00eb dukej, por n\u00ebp\u00ebrmjet form\u00ebs s\u00eb krijuar ai t\u00eb ishte i pranish\u00ebm. Por edhe skulpturat e m\u00ebvonshme dhe ato moderne, q\u00eb nuk lidhen direkt me tempullin, p\u00ebrs\u00ebri n\u00ebp\u00ebrmjet form\u00ebs s\u00eb tyre transmetojn\u00eb nj\u00eb frym\u00eb t\u00eb caktuar, n\u00ebp\u00ebrmjet emocionit q\u00eb ato ngjallin.<\/p>\n <\/p>\n * * *<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Muzika, e cila ka lindur n\u00eb Tempull, transmeton n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb direkte ftes\u00ebn p\u00ebr t\u00eb hyr\u00eb n\u00eb nj\u00eb dimension q\u00eb e kap\u00ebrcen koh\u00ebn dhe hap\u00ebsir\u00ebn dhe, q\u00eb na fut n\u00eb Infinitin. N\u00eb t\u00eb ndjejm\u00eb nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb t\u00eb brendshme, takojm\u00eb nj\u00eb realitet m\u00eb real, sesa ai q\u00eb ne quajm\u00eb realitet. Ajo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb art q\u00eb dep\u00ebrton, m\u00eb shum\u00eb dhe m\u00eb thell\u00eb se \u00e7do art tjet\u00ebr, n\u00eb zemrat e njer\u00ebzve, duke p\u00ebr\u00e7uar n\u00eb to nj\u00eb ndijim t\u00eb bot\u00ebs tjet\u00ebr. Profet\u00ebt e shpall\u00ebn fjal\u00ebn hyjnore me psalme dhe himne, n\u00eb nj\u00eb poezi muzikore. Sa e sa d\u00ebshmi tregojn\u00eb se muzika freskon shpirtrat e thar\u00eb, sh\u00ebron t\u00eb s\u00ebmur\u00eb dhe e afron dimensionin njer\u00ebzor me at\u00eb hyjnor. Pitagora mendonte se muzika dhe matematika sigurojn\u00eb \u00e7elsat p\u00ebr sekretet e bot\u00ebs. Ai besonte se planetet prodhonin tone t\u00eb ndryshme n\u00eb harmoni, dhe k\u00ebshtu i t\u00ebr\u00eb universi k\u00ebndonte, i t\u00ebr\u00eb krijimi ishte nj\u00eb simfoni. Prandaj muzika luante nj\u00eb rol aq t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, si n\u00eb adhurimin, ashtu n\u00eb dram\u00ebn, e cila n\u00eb vetvete nuk ndahej nga Tempulli.<\/p>\n \u00a0 \u00a0Vet\u00eb njeriu ka lindur me nj\u00eb instrument t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm muzikor: z\u00ebrin e tij. Muzika \u00ebsht\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb e mahnitshme p\u00ebr t\u00eb shprehur vetveten dhe p\u00ebr t\u00eb komunikuar gj\u00ebra q\u00eb nuk mund t\u00eb shprehen as me fjal\u00eb dhe as me pamje. \u00c7astet m\u00eb solemne, njer\u00ebzore apo hyjnore, shoq\u00ebrohen me k\u00ebng\u00eb dhe muzik\u00eb: N\u00eb krijimin e bot\u00ebs, t\u00eb mrekulluar nga pamja yjet e m\u00ebngjesit k\u00ebndonin s\u00eb bashku dhe t\u00ebr\u00eb bijt\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb l\u00ebshonin britma g\u00ebzimi (Jobi 38:7); n\u00eb lindjen e Mesias p\u00ebrs\u00ebri engj\u00ebjt k\u00ebndonin me lavde n\u00eb fushat e Betlehemit (Llukai 2:14); Keruvimet, profet\u00ebt, patriark\u00ebt dhe t\u00eb zgjedhurit i k\u00ebndojn\u00eb Qengjit nj\u00eb k\u00ebng\u00eb t\u00eb re (Zbulesa 5:9; 14:3).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Muzika p\u00ebrdorej n\u00eb Tempull, sepse ajo e ndihmonte njeriun t\u00eb ngrihej shpirt\u00ebrisht n\u00eb hap\u00ebsira t\u00eb tjera dhe sh\u00ebrbente si nj\u00eb mjet p\u00ebr nj\u00eb pjes\u00ebmarrje t\u00eb thell\u00eb dhe t\u00eb brendshme n\u00eb adhurim, n\u00eb profeci dhe n\u00eb gjith\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb Hyjnore. Sh\u00ebn Athanasi e justifikonte p\u00ebrdorimin e melodis\u00eb, ose k\u00ebndimin e Psalmeve n\u00eb Kish\u00eb, pik\u00ebrisht, sepse k\u00ebto shprehnin harmonin\u00eb brenda shpirtit dhe e ngrinin shpirtin mbi shqet\u00ebsimet tok\u00ebsore, drejt gj\u00ebrave t\u00eb larta, duke e b\u00ebr\u00eb muzik\u00ebn nj\u00eb pik\u00eb takimi shpirt\u00ebror me realitetin e bot\u00ebs tjet\u00ebr.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Muzika dhe k\u00ebnga evokojn\u00eb nj\u00eb gjendje q\u00eb e kap\u00ebrcen t\u00eb zakonshmen dhe nxisin nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb mistike. Jo rast\u00ebsisht shum\u00eb tradita mistike i lidhin shtat\u00eb notat muzikore themelore me shtat\u00eb rrezet q\u00eb mbajn\u00eb ekzistenc\u00ebn. Veglat e ndryshme muzikore ishin t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme dhe t\u00eb pasura me kuptim simbolik. N\u00eb mitologjin\u00eb kelte harpa simbolizonte kalimin n\u00eb bot\u00ebn tjet\u00ebr. Lira, muzika e s\u00eb cil\u00ebs magjepsi edhe zogjt\u00eb e pem\u00ebve, ishte atribut i Apollonit, per\u00ebndi i profecis\u00eb dhe muzik\u00ebs. Muzika simbolizonte harmonin\u00eb p\u00ebrtej krijimit dhe n\u00ebp\u00ebrmjet saj thirreshin per\u00ebndit\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 N\u00ebp\u00ebrmjet muzik\u00ebs transmetohet realisht nj\u00eb frym\u00eb. Davidi n\u00ebp\u00ebrmjet harp\u00ebs largonte frym\u00ebn q\u00eb torturonte Saulin; shaman\u00ebt, xherah\u00ebt dhe magjistar\u00ebt e Afrik\u00ebs, n\u00ebp\u00ebrmjet ritmit thirrnin frym\u00ebrat. Kalimi n\u00eb ekstaz\u00eb ishte pik\u00ebrisht bashkimi me k\u00ebto frym\u00ebra. Ndon\u00ebse q\u00ebllimi i k\u00ebtij artikulli nuk \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb treguar ndryshimet nd\u00ebrmjet harmonis\u00eb dhe ritmit, p\u00ebrs\u00ebri do t\u00eb ishte me interes t\u00eb thuhej di\u00e7ka p\u00ebr to, sepse pika e takimit ndryshon nga \u00e7far\u00eb takohet. N\u00ebse harmonia e harp\u00ebs s\u00eb Davidit i largonte frym\u00ebrat, ritmi p\u00ebrdorej p\u00ebr t’i sjell\u00eb ato.<\/p>\n <\/p>\n * * *<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Vallja po ashtu ka lindur n\u00eb Tempull. Q\u00ebllimi i saj ishte po i nj\u00ebjt\u00eb me t\u00eb gjith\u00eb artin – t\u00eb arrihej pika e kontaktit me bot\u00ebn tjet\u00ebr. N\u00eb k\u00ebrcim, ndoshta m\u00eb shum\u00eb se n\u00eb \u00e7do art tjet\u00ebr, kontakti b\u00ebhej m\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht, trup e shpirt bashk\u00eb. Prandaj vallja \u00ebsht\u00eb kaq universale. E gjith\u00eb jeta e njeriut primitiv rrethohej nga vallja: lindja, rrethprerja, inicimi, martesa, vdekja, sh\u00ebrimi, mbjellja dhe korrja, lufta dhe paqja, festat dhe gjith\u00e7ka tjet\u00ebr. Shaman\u00ebt e p\u00ebrdornin k\u00ebrcimin n\u00ebn ritmin e daulles p\u00ebr t’u ngjitur n\u00eb bot\u00ebn e frym\u00ebrave. Vallja nuk ishte thjesht p\u00ebr t\u00eb kaluar koh\u00ebn ose p\u00ebr d\u00ebfrim, por ishte nj\u00eb rit i shenjt\u00eb, nj\u00eb k\u00ebrkes\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjetur lirin\u00eb n\u00eb ekstaz\u00eb. Ajo ishte imazhi trupor i nj\u00eb b\u00ebrje, ose transformimi t\u00eb vet\u00eb personit, q\u00eb ishte n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb dhe artisti dhe arti, krijuesi dhe gj\u00ebja e krijuar, n\u00ebp\u00ebrmjet shkrirjes ose bashkimit t\u00eb tij me nj\u00eb frym\u00eb, per\u00ebndi, demon ose forma t\u00eb tjera ekzistence. N\u00eb tempujt dhe rrotull altar\u00ebve gjithmon\u00eb kishte valle rituale, t\u00eb cilat kishin po t\u00eb nj\u00ebjtin q\u00ebllim: t’i lidhnin ata q\u00eb kryenin ritualin, ose ata p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt kryhej, me fuqin\u00eb mbinatyrore, t\u00eb cil\u00ebs i ishte kushtuar tempulli.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Njeriu, n\u00eb ekstaz\u00ebn e k\u00ebrcimit e humbiste dallimin nd\u00ebrmjet trupit dhe shpirtit, duke u b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu nj\u00eb receptor i fuqive mbinjer\u00ebzore t\u00eb nj\u00eb realiteti, q\u00eb e kap\u00ebrcente hendekun nd\u00ebrmjet k\u00ebsaj bote dhe bot\u00ebs tjet\u00ebr, duke hyr\u00eb n\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e frym\u00ebrave. Kalimi n\u00eb ekstaz\u00eb \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht takimi me realitetin tjet\u00ebr, shkuarja n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb, q\u00eb e transhendenton koh\u00ebn dhe hap\u00ebsir\u00ebn. Kushdo q\u00eb njeh fuqin\u00eb e valles, banon n\u00eb Per\u00ebndin\u00eb, thot\u00eb poeti i famsh\u00ebm liriko-mistik Xhalal-al- Din Rumi, themeluesi i Dervish\u00ebve Rrotullues. K\u00ebrcimi i Davidit para Ark\u00ebs\u00a0 ishte nj\u00eb k\u00ebrcim ritualistik. Madje Davidi ishte veshur me efodin prift\u00ebror. Ende edhe sot prift\u00ebrinjt\u00eb kopt\u00eb t\u00eb Kish\u00ebs Etiopiane i vijn\u00eb rrotull altarit me nj\u00eb rit\u00ebm t\u00eb ngadalt\u00eb valleje ritualistike. K\u00ebrcimi i Dervish\u00ebve Rrotullues ishte frym\u00ebzuar nga simbolizmi kozmik. Ata kopjonin dhe shkriheshin me l\u00ebvizjen e planet\u00ebve rrotull diellit, ose m\u00eb mir\u00eb rreth Per\u00ebndis\u00eb, simbolizuar nga Dielli. K\u00ebrcimet e mistik\u00ebve, fakir\u00ebve dhe dervish\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm kishin po t\u00eb nj\u00ebjtin q\u00ebllim: shkrirjen me nj\u00eb realitet q\u00eb e kap\u00ebrcente kufizimin e realitetit ton\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Por edhe n\u00eb vallet e sotme dhe n\u00eb baletin kontemporan, qoft\u00eb t\u00eb koreografuara ose jo, solo ose grup; p\u00ebrs\u00ebri njer\u00ebzit, t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm apo jo, k\u00ebrkojn\u00eb lirin\u00eb, k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb \u00e7lirohen nga kufizimet q\u00eb krijon koha dhe hap\u00ebsira. Kur themi liri nuk kemi nd\u00ebrmend at\u00eb q\u00eb shpesh njer\u00ebzit kuptojn\u00eb. Liria nuk \u00ebsht\u00eb kapri\u00e7io ose mungesa e \u00e7do ndalimi dhe nuk duhet identifikuar me shthurjen, e cila n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb \u00ebsht\u00eb mungesa e liris\u00eb. Liria q\u00ebndron n\u00eb shpalosjen dhe zbules\u00ebn e vet\u00eb qenies. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuptim liria identifikohet me Tempullin dhe artin, ose m\u00eb mir\u00eb me q\u00ebllimin e Tempullit dhe t\u00eb artit, si mjete q\u00eb e ndihmojn\u00eb njeriun p\u00ebr t\u00eb shpalosur dhe zbuluar qenien e tij. K\u00ebshtu q\u00eb k\u00ebrcimi shihej dhe ndihej si nj\u00eb realizim i qenies, duke e shpalosur at\u00eb n\u00ebp\u00ebrmjet ekstaz\u00ebs. P\u00ebrve\u00e7 vall\u00ebzimit fizik kemi edhe vall\u00ebzimin shpirt\u00ebror. Vallja, si shprehje e nj\u00eb frym\u00ebzimi mund t\u00eb shprehet jo vet\u00ebm fizikisht, madje dehja m\u00eb e madhe shpirt\u00ebrore, ekstaza m\u00eb e lart\u00eb shpirt\u00ebrore, shprehet n\u00eb vall\u00ebzimin mistik shpirt\u00ebror.<\/p>\n <\/p>\n V<\/strong><\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Si p\u00ebrfundim mund t\u00eb themi, se ndon\u00ebse q\u00ebllimi kryesor i k\u00ebtij artikulli \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u00eb treguar q\u00eb Arti, ashtu si edhe Tempulli, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb pik\u00eb kontakti, nj\u00eb takim, nj\u00eb prurje n\u00eb prani t\u00eb nj\u00eb realiteti tjet\u00ebr, pa ndalur n\u00eb ve\u00e7antin\u00eb dhe cil\u00ebsin\u00eb e k\u00ebtij takimi, p\u00ebrs\u00ebri do t\u00eb ishte e nevojshme t\u00eb theksohet se n\u00eb pik\u00ebn e takimit mund t\u00eb takohen realitete t\u00eb ndryshme.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 M\u00eb sip\u00ebr, duke folur p\u00ebr muzik\u00ebn u p\u00ebrmend se harpa harmonike e Davidit largonte frym\u00ebn, q\u00eb torturonte Saulin dhe daullja ritmike e shaman\u00ebve i th\u00ebrriste frym\u00ebrat. Jo vet\u00ebm n\u00eb muzik\u00eb, por edhe n\u00eb poezi, piktur\u00eb dhe \u00e7do fush\u00eb tjet\u00ebr t\u00eb artit, ashtu si edhe n\u00eb tempujt, mund t\u00eb takohen realitete dhe frym\u00ebra t\u00eb ndryshme. Pika e takimit mund t\u00eb jet\u00eb pozitive ose negative. Mund t\u00eb takohet paqja ose eksitimi, mund t\u00eb takohet Hyjnia ose demoni. N\u00eb at\u00eb takohet ajo q\u00eb d\u00ebshirohet dhe k\u00ebrkohet p\u00ebr t’u takuar.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 E nj\u00ebjta gj\u00eb mund t\u00eb thuhet edhe p\u00ebr vallen dhe k\u00ebrcimin. Kalimi n\u00eb ekstaz\u00eb, n\u00ebp\u00ebrmjet valles dhe k\u00ebrcimit, takimi dhe shkrirja me nj\u00eb realitet tjet\u00ebr, nuk do t\u00eb thot\u00eb se jan\u00eb gjithmon\u00eb takime pozitive p\u00ebr jet\u00ebn e njeriut. N\u00eb bot\u00ebn tjet\u00ebr mund t\u00eb takosh engj\u00ebj ose demon\u00eb, forca sh\u00ebruese dhe shp\u00ebtimtare ose forca shkat\u00ebrrimtare.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 T\u00eb dashur – paralajm\u00ebron Sh\u00ebn Joani – mos i besoni \u00e7do fryme, sepse jo \u00e7do frym\u00eb vjen nga Per\u00ebndia.<\/p>\n [\/pl_text] TEMPULLI DHE ARTI Mitropoliti i Kor\u00e7\u00ebs, Hir\u00ebsia e Tij, Joani Tempulli nr. 5, Kor\u00e7\u00eb, 2002. \u00a0\u00a0\u00a0 Arti ka lindur n\u00eb Tempull dhe p\u00ebr Tempullin. N\u00eb k\u00ebt\u00eb artikull, me tempull nuk duhet kuptuar, si\u00e7 kuptohet shpesh sot, vet\u00ebm thjesht nj\u00eb nd\u00ebrtes\u00eb fetare, por \u00e7do gj\u00eb ku njeriu krijon takimin me realitetin mbinjer\u00ebzor. Ndon\u00ebse nd\u00ebrtesa e Tempullit \u00ebsht\u00eb vendi par excellence i k\u00ebtij takimi,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","inline_featured_image":false,"fifu_image_url":"","fifu_image_alt":"","footnotes":""},"categories":[256],"tags":[608],"class_list":["post-2040","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kendveshtrimi-orthodhoks","tag-kendveshtrimi-orthodhoks"],"acf":[],"yoast_head":"\n
\nv\u00ebrtet\u00eb.<\/p>\n
\n[\/pl_col]
\n[\/pl_row]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"