\n
\nShkruar nga Grigor S. Petrov, p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip nga Dhimit\u00ebr Bedulit, Botim i Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Tiran\u00eb 1994.<\/em><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0 Qytet\u00ebrimi evropian i koh\u00ebs son\u00eb, i k\u00ebqyrur n\u00eb karakteristikat e tij, pohohet prej t\u00eb gjith\u00ebve se \u00ebsht\u00eb i krishter\u00eb. Doktrina e Iisu Krishtit shpallet si e v\u00ebrteta morale m\u00eb e lart\u00eb, si ligj themelor p\u00ebr zhvillimin shpirt\u00ebror t\u00eb njer\u00ebzimit. Feja Ungjillore paraqitet si kusht i domosdosh\u00ebm p\u00ebr formimin e p\u00ebrsosur t\u00eb jet\u00ebs individuale, familjare dhe shoq\u00ebrore. Shkurt, nj\u00eb v\u00ebshtrim, qoft\u00eb dhe i p\u00ebrcipt\u00eb, mbi gjendjen shpirt\u00ebrore dhe morale t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore, na b\u00ebn t\u00eb kujtojm\u00eb, se direktivat q\u00eb jan\u00eb ndjekur e po ndiqen jan\u00eb porosit\u00eb ungjillore p\u00ebr nj\u00eb dashuri dhe nj\u00eb drejt\u00ebsi ideale, na b\u00ebn t\u00eb kujtojm\u00eb se n\u00eb veprimet tona, udh\u00ebhiqemi s\u00eb pari prej shkaqesh morale-fetare.<\/p>\n \n \u00a0\u00a0\u00a0 Megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb, puna nuk \u00ebsht\u00eb k\u00ebshtu. Ajo q\u00eb vihet re holl\u00eb-holl\u00eb dhe q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrhapur mjaft n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb e sotme \u00ebsht\u00eb q\u00ebndrimi i ftoht\u00eb, i pakujdessh\u00ebm, shpeshher\u00eb dhe p\u00ebrbuz\u00ebs, p\u00ebr \u00e7do gj\u00eb q\u00eb na kujton fen\u00eb. Studimi i disa \u00e7\u00ebshtjeve me r\u00ebnd\u00ebsi jetike dhe zgjidhja e p\u00ebrcipt\u00eb q\u00eb u b\u00ebhet k\u00ebtyre, tregojn\u00eb shpeshher\u00eb se \u00e7’ide t\u00eb turbullt dhe t\u00eb gabuar ka formuar sot shumica mbi parimet m\u00eb elementare t\u00eb bot\u00ebkuptimit t\u00eb krishter\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Normat themelore t\u00eb Ungjillit shtremb\u00ebrohen keq e brutalisht, ose interpretohen m\u00eb keq e me q\u00ebllim, edhe k\u00ebrkesat e moralit t\u00eb krishter\u00eb d\u00ebnohen dhe flaken tej si utopira q\u00eb s’mund t\u00eb vihen kurr\u00eb n\u00eb zbatim dhe si himera. Ide, t\u00eb cilat, p\u00ebr p\u00ebrmbajtjen dhe kuptimin e tyre t\u00eb lart\u00eb, duhej t\u00eb ndillnin veprimtarin\u00eb morale t\u00eb njer\u00ebzve e t’u stolisnin fytyr\u00ebn shpirt\u00ebrore, vishen me nj\u00eb kuptim t\u00eb dob\u00ebt q\u00eb s’u ka hije. Merrni p.sh., fjal\u00ebn \u201di madh\u201d; e thoni k\u00ebt\u00eb n\u00eb ndonj\u00eb mbledhje dhe pyesni pastaj ata q\u00eb ndodhen atje se \u00e7 ‘kuptim i japin k\u00ebsaj fjale dhe cilin njeri kujtojn\u00eb se \u00ebsht\u00eb i denj\u00eb p\u00ebr t\u00eb. Do t’ju b\u00ebjn\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr lavdin\u00eb e shum\u00ebk\u00ebnduar t\u00eb ndonj\u00eb trimi q\u00eb ka shtypur dhe ka munduar popuj, p\u00ebr shk\u00eblqimin e ndonj\u00eb kompozitori muzikant, p\u00ebr madh\u00ebrin\u00eb dhe fuqin\u00eb e ndonj\u00eb monarku, po rrall\u00eb, shum\u00eb rrall\u00eb, do t ‘ju p\u00ebrmendin bukurin\u00eb morale t\u00eb heronjve t\u00eb mendjes dhe t\u00eb zemr\u00ebs, t\u00eb martir\u00ebve ideolog\u00eb, t\u00eb apostujve q\u00eb l\u00eb\u00e7itin pa ndrojtje dhe pa lodhje t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn. Do t’ju z\u00ebn\u00eb n\u00eb goj\u00eb \u00c7ezarin dhe Napoleonin, mund t’ju kujtojn\u00eb Shekspirin dhe Bismarkun, po pa dyshim do t\u00eb harrojn\u00eb emrin e Epiktitit, t\u00eb Sokratit, t\u00eb Simon Petrit dhe t\u00eb Apostoll Pavlit. K\u00ebta e shum\u00eb personalitete t\u00eb tjer\u00eb, t\u00eb shquar p\u00ebr vet\u00ebmohimin dhe vet\u00ebtherorizimin e tyre, s’njihen fare prej syresh.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Dhe pik\u00ebrisht prej nj\u00eb mentaliteti t\u00eb till\u00eb krijohet sot nj\u00eb rreth i gjer\u00eb fenomenesh t\u00eb nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie shoq\u00ebrore shum\u00eb t\u00eb madhe si edhe nj\u00eb rregull i ri jete, q\u00eb p\u00ebrpiqet t\u00eb rrij\u00eb larg \u00e7do ndikimi t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb t\u00eb Fes\u00eb, ndon\u00ebse ky ndikim njihet si i domosdosh\u00ebm, natyral dhe i arsyesh\u00ebm. Pasuesit e k\u00ebtij rregulli t\u00eb ri shpallin me k\u00ebmb\u00ebngulje se gjoja feja e Krishtit i dha fund jet\u00ebs s\u00eb saj, se nuk ka m\u00eb \u00e7’t’i thot\u00eb bot\u00ebs dhe se gjoja morali i Ungjillit, i p\u00ebrshtatsh\u00ebm n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn p\u00ebr mendjen e thjesht\u00eb t\u00eb peshkatar\u00ebve t\u00eb Galiles\u00eb, sot nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb i mjaft\u00eb p\u00ebr t\u00eb ushqyer dhe p\u00ebr t\u00eb nginjur intelektualin bashk\u00ebkohor t\u00eb qytet\u00ebruar, i cili ndjen nevoj\u00ebn p\u00ebr parime t\u00eb tjera drejtuese. K\u00ebto parime mundet t’ia jap\u00eb vet\u00ebm shkenca. Shkenca, thon\u00eb, ndezi farin, para shk\u00eblqimit t\u00eb t\u00eb cilit, drita e Fes\u00eb duket e venitur dhe \u00ebsht\u00eb e destinuar brenda nj\u00eb kohe shum\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr t\u00eb shuhet p\u00ebrgjithmon\u00eb. Kjo drit\u00eb thon\u00eb, n\u00eb misionin e saj t\u00eb p\u00ebrkohsh\u00ebm, \u00ebsht\u00eb mbuluar shpeshher\u00eb prej supersticionesh skandaloze, dhe, e ushqyer me plag\u00ebn e tmerrshme t\u00eb fanatizmit, \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb shkak luftimesh v\u00ebllavras\u00ebse. Mjafton t\u00eb sjellim nd\u00ebr mend nat\u00ebn e Sh. Bartolomeut dhe torturat e Gjykatoreve t\u00eb shenjta, p\u00ebr t’u bindur se sa mir\u00ebnjoh\u00ebs duhet t’i jemi shkenc\u00ebs, p\u00ebr \u00e7lirimin dhe shp\u00ebtimin q\u00eb i solli bot\u00ebs nga ato t\u00eb k\u00ebqija.<\/p>\n \u00a0 \u00a0\u00c7’p\u00ebrgjigje t’u japim k\u00ebtyre akuzave? S\u00eb pari, q\u00eb n\u00eb kritik\u00ebn vler\u00ebsuese t\u00eb \u00e7do feje dhe ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb Fes\u00eb s\u00eb Krishter\u00eb, p\u00ebr sa i p\u00ebrket lart\u00ebsis\u00eb dhe r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre, \u00ebsht\u00eb sa e arsyeshme, aq dhe e domosdoshme, t\u00eb shquhet gjithnj\u00eb ideja themelore fetare nga ajo e realitetit pozitiv, d.m.th. t\u00eb mos ngat\u00ebrrohet ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb dhe q\u00eb b\u00ebhet me at\u00eb q\u00eb duhet t\u00eb jet\u00eb dhe q\u00eb duhet t\u00eb b\u00ebhet. Njer\u00ebzit, t\u00eb shtyr\u00eb prej mendjengusht\u00ebsis\u00eb dhe fanatizmit, shtremb\u00ebrojn\u00eb e posht\u00ebrojn\u00eb edhe idet\u00eb m\u00eb t\u00eb larta, dhe u japin nj\u00eb form\u00eb monstruoze. Mir\u00ebpo kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se k\u00ebto ide jan\u00eb v\u00ebrtet t\u00eb ul\u00ebta, pa vler\u00eb dhe t\u00eb k\u00ebqija n\u00eb vetvete. Sikund\u00ebr liria e v\u00ebrtet\u00eb s’p\u00ebson gj\u00eb e as q\u00eb nuk e humbet vler\u00ebn e saj nga shkaku i krimeve brutale t\u00eb anarkizmit, k\u00ebshtu edhe Krisht\u00ebrimi s’mund t\u00eb akuzohet p\u00ebr veprimet e err\u00ebta t\u00eb disa t\u00eb krishter\u00ebve q\u00eb mund t\u00eb num\u00ebrohen me gisht\u00ebrinjt\u00eb e dor\u00ebs dhe q\u00eb rast\u00ebsisht p\u00ebrmblidhen n\u00eb gjirin e tij. Row-i, nj\u00eb shkrimtar i famsh\u00ebm, n\u00eb vepr\u00ebn e tij interesante: “T\u00eb v\u00ebrtetat evidente t\u00eb Krisht\u00ebrimit” thot\u00eb: \u201dMidis bes\u00ebtar\u00ebve t\u00eb nj\u00eb Kishe, ka mbret\u00ebruar shum\u00eb her\u00eb nj\u00eb bestytni e pamas\u00eb. Kisha ka lejuar vepra, q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb ndaluar nga themeluesi i saj. Ajo, – \u00ebsht\u00eb gj\u00eb e tmerrshme ta themi – ka p\u00ebrdorur shpat\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn Shp\u00ebtimtari ka th\u00ebn\u00eb t\u00eb mbahet n\u00eb mill. K\u00ebto t\u00eb gjitha jan\u00eb fakte historike t\u00eb pamohueshme, por i pamohuesh\u00ebm dhe i \u00e7uditsh\u00ebm \u00ebsht\u00eb edhe fakti tjet\u00ebr, q\u00eb Kisha, sado e ndar\u00eb n\u00eb deg\u00eb t\u00eb ndryshme, ka gjetur gjithmon\u00eb n\u00eb personin e themeluesit t\u00eb saj parimin e p\u00ebrjetsh\u00ebm p\u00ebr rilindjen e saj\u201d.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 V\u00ebrtet. N\u00eb personin dhe doktrin\u00ebn e Iisu Krishtit ekziston nj\u00eb kuptim i thell\u00eb, kuptim q\u00eb \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb i lart\u00eb nga Krisht\u00ebrimi q\u00eb her\u00eb pas here na paraqitin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrcipt\u00eb shekujt. Fytyra e thjesht\u00eb e personalitetit t\u00eb themeluesit t\u00eb Kish\u00ebs s\u00eb Krishter\u00eb, ashtu si\u00e7 e pikturoj n\u00eb Ungjilltar\u00ebt, d. m. th. pa vijat e rreme q\u00eb ka shtuar m\u00eb pas keqdashja dhe marr\u00ebzia njer\u00ebzore, ka qen\u00eb dhe do t\u00eb jet\u00eb gjithmon\u00eb baza e rind\u00ebrtimit t\u00eb kish\u00ebs mbi dhe. Kjo \u00ebsht\u00eb cil\u00ebsia karakteristike dhe e vetme e Krisht\u00ebrimit t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Luft\u00ebrat fetare, masakrat kund\u00ebr heretik\u00ebve dhe veprime t\u00eb tjera t\u00eb k\u00ebtij lloji, s ‘jan\u00eb prodhim natyral i Fes\u00eb s\u00eb Krishter\u00eb, po nj\u00eb shtremb\u00ebrim kriminal i saj, nj\u00eb p\u00ebrbuzje dhe telendisje e dashuris\u00eb fal\u00ebse t\u00eb Birit t\u00eb Per\u00ebndis\u00eb q\u00eb u kryq\u00ebzua p\u00ebr dobin\u00eb dhe shp\u00ebtimin e gjith\u00eb bot\u00ebs. Krisht\u00ebrimi, si Fe e vaditur prej frym\u00ebs s\u00eb but\u00ebsis\u00eb, t\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb m\u00ebshir\u00ebs ungjillore, p\u00ebrbuz dhe urren \u00e7do p\u00ebrdhuni, dhe sidomos p\u00ebrdhunin\u00eb q\u00eb kryhet n\u00eb emrin e Zotit dhe p\u00ebr lavdin\u00eb e Tij, se Zoti, simbas ungjilltarit Joan, \u00ebsht\u00eb vet\u00eb dashuria (Joani Let. I-r\u00eb, 4, 17).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Kur v\u00ebllez\u00ebrit Jakov dhe Joan, nx\u00ebn\u00ebs t\u00eb Shp\u00ebtimtarit, t\u00eb zem\u00ebruar p\u00ebr sjelljen e keqe q\u00eb treguan samaritan\u00ebt kundrejt M\u00ebsuesit t\u00eb tyre, i than\u00eb Atij: \u201dZot, a d\u00ebshiron t\u00eb themi q\u00eb t\u00eb zbres\u00eb zjarr nga qielli e t’i djeg\u00eb, si\u00e7 ka b\u00ebr\u00eb dhe Ilia\u201d, Iisui u kthye nga ata dhe, si i qortoi, u tha: \u201dNuk dini prej \u00e7\u2019fryme jeni; sepse i biri i njeriut nuk erdhi t\u00eb humbas\u00eb shpirtra njer\u00ebzish, po t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb\u201d (Lluka 9, 56); edhe shkuan n\u00eb tjet\u00ebr fshat. Dhe n\u00eb paravolin\u00eb e egj\u00ebrit k\u00ebndojm\u00eb: ”Mbret\u00ebria e qiejve ngjan me nj\u00eb njeri q\u00eb mbolli far\u00eb t\u00eb mir\u00eb n\u00eb ar\u00ebn e tij; po tek flinin njer\u00ebzit, erdhi armiku e mbolli egj\u00ebr n\u00eb mes t\u00eb grurit edhe iku. Pa kur mbiu gruri e b\u00ebri kokrra, at\u00ebher\u00eb u duk edhe egj\u00ebri. Edhe sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebt erdh\u00ebn te i zoti i sht\u00ebpis\u00eb e i than\u00eb: Zot, nuk mbolle ti far\u00eb t\u00eb mir\u00eb n\u00eb ar\u00ebn t\u00ebnde? Nga doli pra egj\u00ebri? Po ai u tha: ndonj\u00eb armik do ta ket\u00eb b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb. At\u00ebher\u00eb sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebt i than\u00eb: do pra q\u00eb t\u00eb vemi e ta mbledhim? Po ai tha: jo, sepse duke mbledhur egj\u00ebrin, mos shkulni edhe grurin bashk\u00eb. L\u00ebrini t\u00eb rriten q\u00eb t\u00eb dy gjersa t\u00eb vij\u00eb koha e korrjes.\u201d (Mattheu 13, 24-30).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Pas k\u00ebtyre tregimeve ungjillore, do t\u00eb jet\u00eb e tep\u00ebrt, mendoj, t\u00eb shpjegoj se feja e Krishter\u00eb s’mund t\u00eb akuzohet p\u00ebr krimet dhe marr\u00ebzit\u00eb q\u00eb kan\u00eb kryer n\u00eb emrin e saj disa persona, miq t\u00eb vet\u00ebquajtur, t\u00eb rrem\u00eb, zem\u00ebrgur\u00eb e fanatik\u00eb. Natyrisht, kuptimi i keq dhe lig\u00ebsia individuale mund ta mbulojn\u00eb her\u00eb pas here fytyr\u00ebn e ndritshme t\u00eb Shp\u00ebtimtarit me vellon e fanatizmit dhe t\u00eb bestytnive, po bukuria e saj mbinatyrore nuk humbet asgj\u00eb nga shk\u00eblqimi i v\u00ebrtet\u00eb. Do t\u00eb duhet vet\u00ebm q\u00eb me kujdes t\u00eb hiqet mbulesa e pavend, dhe t\u00eb pastrohet fytyra prej bloz\u00ebs dhe pluhurit, po jo dhe t\u00eb shkelet me k\u00ebmb\u00eb kjo fytyr\u00eb q\u00eb ngaz\u00ebllon zemrat fisnike me mir\u00ebsin\u00eb, but\u00ebsin\u00eb dhe past\u00ebrtin\u00eb qiellore.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Po t’i falni nj\u00eb v\u00ebshtrim t\u00eb sinqert\u00eb e t\u00eb paansh\u00ebm historis\u00eb s\u00eb Fes\u00eb s\u00eb Ungjillit gjat\u00eb k\u00ebtyre n\u00ebnt\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb shekujve q\u00eb kan\u00eb kaluar, dhe po t\u00eb p\u00ebrqendroni me dor\u00ebn n\u00eb zem\u00ebr v\u00ebmendjen tuaj n\u00eb serin\u00eb e gjat\u00eb t\u00eb veprave mir\u00ebb\u00ebr\u00ebse me t\u00eb cilat kjo e ndryshoi, e pajisi dhe e zbukuroi faqen e k\u00ebsaj bote, keni p\u00ebr t’u \u00e7uditur me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. \u00c7’gjurm\u00eb t\u00eb pashlyeshme ka l\u00ebn\u00eb kjo n\u00eb t\u00eb gjitha shfaqjet e qytet\u00ebrimit ton\u00eb, n\u00eb zakonet, n\u00eb ligjshm\u00ebrin\u00eb, n\u00eb shkenc\u00ebn, n\u00eb artet! Me \u00e7’fuqi t\u00eb madhe morale e ndryshoi kjo dhe e fisnik\u00ebroi bot\u00ebn e mjeruar dhe t\u00eb shkat\u00ebrruar. Me \u00e7’vitaliz\u00ebm t\u00eb gjall\u00eb e ngrohu jet\u00ebn! Miliona njer\u00ebz mor\u00ebn fuqi prej saj dhe vendos\u00ebn t\u00eb rrojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn; n\u00eb altarin e saj ofruan ndjenjat dhe idet\u00eb e tyre m\u00eb fisnike dhe n\u00eb sh\u00ebrbimet dhe therorit\u00eb p\u00ebr t\u00eb, gjet\u00ebn ngush\u00ebllimin zem\u00ebrprek\u00ebs. Cili pra me nd\u00ebrgjegje t\u00eb past\u00ebr mund t\u00eb thot\u00eb se fuqia e saj vitale sot \u00ebsht\u00eb thar\u00eb, se burimi, q\u00eb me ujrat e tij t\u00eb kristalta ka nginjur kush e di sa e sa gjenerata, u shterua menj\u00ebher\u00eb dhe se vendin e tij mundet ta z\u00ebr\u00eb seriozisht enciklopedia e shkencave? Do t\u00eb mundej vall\u00eb shkenca t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsoj\u00eb Fen\u00eb, si drejtuese e njeriut n\u00eb nj\u00eb t\u00eb pritme t\u00eb ndritshme?<\/p>\n \u00a0 \u00a0 \u00c7\u00ebshtja ka nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi vitale. Zgjidhja e p\u00ebrcipt\u00eb e saj do t\u00eb ishte nj\u00eb akt kriminal, sepse nj\u00eb zgjidhje e gabuar t\u00eb \u00e7on n\u00eb p\u00ebrfundime katastrofale. Ne do ta k\u00ebqyrim k\u00ebt\u00eb sidomos nga pik\u00ebpamja historike: a) cilat fuqi e kan\u00eb shtyr\u00eb njer\u00ebzimin n\u00eb zhvillimin dhe p\u00ebrparimin e tij gradual: b) \u00e7’ideale t\u00eb larta mbizot\u00ebrojn\u00eb sot n\u00eb bot\u00eb dhe c) realizimi i tyre a mund t\u00eb jet\u00eb prodhim vet\u00ebm i nj\u00eb zhvillimi intelektual, i nj\u00eb grumbullimi dijesh, i nj\u00eb p\u00ebrplot\u00ebsimi mendor, apo vjen si pasoj\u00eb e nj\u00eb p\u00ebrparimi moral-fetar, si pasoj\u00eb e kultur\u00ebs s\u00ebzemr\u00ebs?<\/p>\n \u00a0 \u00a0Jeta e bot\u00ebs n\u00eb sferat dhe shfaqjet e saj t\u00eb ndryshme, na paraqet n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi pamjen e nj\u00eb zhvillimi q\u00eb b\u00ebhet dalngada1\u00eb dhe gradualisht, pamjen e nj\u00eb l\u00ebvrimi fuqish, t\u00eb fshehura n\u00eb gjirin e natyr\u00ebs. Sikund\u00ebr p\u00ebrmbi kryet tona, n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e pakufishme ajrore, vendin e planeteve q\u00eb jan\u00eb shuar dhe zhdukur, e z\u00ebn\u00eb planete t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb rinj, k\u00ebshtu dhe n\u00eb thell\u00ebsit\u00eb e zemr\u00ebs s\u00eb njeriut, vendin e q\u00ebllimeve dhe t\u00eb idealeve, q\u00eb jan\u00eb realizuar dhe plakur, e z\u00ebn\u00eb ideale dhe q\u00ebllime t\u00eb reja. Tendencat e ul\u00ebta dhe personale t\u00eb njer\u00ebzve, z\u00ebvend\u00ebsohen me nj\u00eb shpejt\u00ebsi t\u00eb \u00e7uditshme prej tendencash me karakter t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm. Sepse, p\u00ebrmbi nevojat dhe kujdesjet e ve\u00e7anta t\u00eb p\u00ebrditshme, njer\u00ebzia, n\u00eb \u00e7do etap\u00eb t\u00eb zhvillimit t\u00eb saj, ndjek dhe objektiva me karakter t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm, p\u00ebrpjekja p\u00ebr arritjen e t\u00eb cilave i mban fuqit\u00eb e saj intense, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb, me kalimin e shekujve, objektivat n\u00eb fjal\u00eb, ose m\u00eb qart\u00eb idealet e njeriut, b\u00ebhen m\u00eb t\u00eb gjera, m\u00eb t\u00eb larta, m\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjithshme.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Q\u00eb sapo fillon njeriu t\u00eb kuptoj\u00eb dhe t\u00eb ndjej\u00eb jet\u00ebn dhe qenien e tij, i pari send q\u00eb i t\u00ebrheq v\u00ebrejtjen t\u00ebr\u00ebsisht, \u00ebsht\u00eb natyra, bota e jashtme. Shpirti filozofik i popujve, i ngarkuar n\u00eb fillimin e zgjimit dhe t\u00eb zhvillimit t\u00eb tij me p\u00ebrshtypje t\u00eb shumta t\u00eb marra s\u00eb jashtmi, nuk e shquan vetveten prej natyr\u00ebs q\u00eb e rrethon, ashtu si\u00e7 nuk e shquan dhe f\u00ebmija q\u00eb \u00ebsht\u00eb n\u00eb faz\u00ebn e par\u00eb t\u00eb veprimit mendor entitetin dhe personalitetin e saj. E t\u00ebr\u00eb fuqia mendore e tij i drejtohet zgjidhjes s\u00eb misterit t\u00eb ekzistenc\u00ebs s\u00eb bot\u00ebs. Filozofia greke, q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e Thalesit e gjer n\u00eb at\u00eb t\u00eb Sokratit, mundohet t\u00eb zgjidh\u00eb \u00e7\u00ebshtjen e thelbit t\u00eb bot\u00ebs. Objekti kryesor i bot\u00ebkuptimit t\u00eb vjet\u00ebr ka qen\u00eb ky: prej \u00e7’elementesh p\u00ebrb\u00ebhet gjith\u00ebsia? Nga rrjedh dhe n\u00eb \u00e7’ndryshime p\u00ebrfundon? Uj\u00ebt, ajri, zjarri, t\u00ebr\u00eb l\u00ebnda e pakufishme ka qen\u00eb njohur si nj\u00eb qenie e pandryshuar nd\u00ebrmjet fenomeneve q\u00eb ndryshojn\u00eb. Dhe vet\u00ebm si e studioi dhe e analizoi k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje n\u00eb t\u00eb gjitha pikat, mendimi filozofik iu p\u00ebrvesh nj\u00eb problemi tjet\u00ebr: problemit t\u00eb njeriut. \u201dMendja filozofike, thot\u00eb Baueri, vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb kthehet n\u00eb bot\u00ebn e brendshme dhe fillon t\u00eb merret me studimin e \u00e7udirave q\u00eb jan\u00eb kryer n\u00eb sfer\u00ebn e jet\u00ebs shpirt\u00ebrore, pasi syri i saj mundi t\u00eb studioj\u00eb l\u00ebvizjen e nj\u00ebshme t\u00eb bot\u00ebve q\u00eb v\u00ebrtiten p\u00ebrmbi kryet tona, si edhe ndryshimin e p\u00ebrditsh\u00ebm t\u00eb bot\u00ebs fizike q\u00eb na rrethon\u201d.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Sokrati i pari pati fatin t\u00eb \u00e7el\u00eb nj\u00eb epok\u00eb t\u00eb re n\u00eb historin\u00eb e mendimit njer\u00ebzor. Ai i pari e drejtoi filozofin\u00eb nga bota fizike n\u00eb bot\u00ebn thjesht shpirt\u00ebrore. Ata q\u00eb kan\u00eb qen\u00eb para Sokratit thonin: \u201dnjih bot\u00ebn e jashtme, bot\u00ebn q\u00eb t\u00eb rrethon\u201d. Po Sokrati predikonte: \u201dnjih vetveten\u201d. Ky drejtim qe v\u00ebrtet nj\u00eb hap kolosal p\u00ebrpara, po megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb nj\u00eb zgjidhje e plot\u00eb e problemit n\u00eb fjal\u00eb s’mund t\u00eb pritej menj\u00ebher\u00eb. Zhvillimi b\u00ebhet gradualisht. \u00c7do gj\u00eb ka koh\u00ebn e saj. Edhe gjenia m\u00eb e madhe filozofuese nuk shkon me t\u00eb hedhura. N\u00eb studimin e thell\u00eb q\u00eb i b\u00ebri Sokrati vetes s\u00eb tij t\u00eb brendshme, mundi t\u00eb v\u00ebzhgoj\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb pamje t\u00eb natyr\u00ebs shpirt\u00ebrore t\u00eb njeriut: dijen (gnosis). Jet\u00ebn perplekse dhe apokrife t\u00eb zemr\u00ebs, ai s’e kish v\u00ebn\u00eb re, sepse kujtonte q\u00eb njer\u00ebzit jan\u00eb t\u00eb ligj e g\u00ebnjeshtar\u00eb nga shkaku i padijes. \u201dAi q\u00eb e njeh me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb bukur\u00ebn – thoshte – ashtu do t\u00eb sillet e do t\u00eb veproj\u00eb\u201d. Do t\u00eb ishte v\u00ebrtet gj\u00eb e bukur sikur puna t\u00eb q\u00ebndronte k\u00ebshtu; mir\u00ebpo jeta e p\u00ebrditshme na bind, se nd\u00ebrmjet dijes s\u00eb virtytit dhe jet\u00ebs n\u00eb pajtim me t\u00eb, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb e madhe. Q\u00eb t\u00eb ngjitet nj\u00eb udh\u00ebtar maj\u00eb nj\u00eb mali, s ‘mjafton t\u00eb dij\u00eb vet\u00ebm rrug\u00ebn, po duhet t\u00eb ket\u00eb dhe d\u00ebshir\u00eb t\u00eb patundur p\u00ebr t\u00eb kap\u00ebrcyer t\u00eb gjitha v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb e rrug\u00ebs si edhe nj\u00eb organiz\u00ebm t\u00eb st\u00ebrvitur dhe t\u00eb aft\u00eb p\u00ebr udh\u00ebtim. K\u00ebshtu \u00ebsht\u00eb dhe me p\u00ebrpjekjet p\u00ebr t’u ngjitur n\u00eb majat e larta t\u00eb virtytit S’mjafton t\u00eb ket\u00eb njeriu vet\u00ebm ide t\u00eb larta dhe njohje t\u00eb plot\u00eb t\u00eb s\u00eb mir\u00ebs, por i lipset dhe nj\u00eb vullnet i disiplinuar p\u00ebr t’i v\u00ebn\u00eb n\u00eb zbatim k\u00ebto ide. P\u00ebr Sokratin, virtyti n\u00eb lidhje me njeriun ishte di\u00e7ka e p\u00ebrjashtme. Kujtonte se virtyti m\u00ebsohet, si\u00e7 m\u00ebsohet dhe aritmetika dhe k\u00ebndimi dhe shkrimi. Nga shkaku pse problemi ishte i ri, Sokrati s’ka qen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb kuptoj\u00eb menj\u00ebher\u00eb q\u00eb virtyti ishte pjell\u00eb e nj\u00eb pune t\u00eb brendshme, pasoj\u00eb e nj\u00eb lufte intense kund\u00ebr instinkteve t\u00eb egra dhe t\u00eb lidhura me natyr\u00ebn e njeriut. Kaluan shum\u00eb shekuj, gjersa njer\u00ebzia mundi t\u00eb kuptoj\u00eb fjal\u00ebt q\u00eb kan\u00eb dal\u00eb prej goj\u00ebs s\u00eb Apostoll Pavlit: \u201dK\u00ebnaqem me ligjin e Per\u00ebndis\u00eb shpirt\u00ebrisht (sipas njeriut t\u00eb brendsh\u00ebm), po shikoj nj\u00eb tjet\u00ebr ligj n\u00eb trupin tim, i cili kund\u00ebrshton ligjin e mendjes sime\u201d (Rom. 7, 22-23).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Meq\u00eb, pra, mendimi i bot\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr i qe kushtuar posa\u00e7\u00ebrisht bot\u00ebs s\u00eb jashtme dhe kuptimi i lart\u00eb i personalitetit ende s’ishte njohur, idealet e larta t\u00eb popujve t\u00eb vjet\u00ebr e t\u00eb qytet\u00ebruar n\u00eb lidhje me njeriun, kishin nj\u00eb karakter t\u00eb p\u00ebrjasht\u00ebm. P\u00ebrfaq\u00ebsuesit m\u00eb t\u00eb shquar t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr ishin Greqia dhe Roma, ose, si\u00e7 i thon\u00eb ndryshe, bota e vjet\u00ebr. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb bot\u00eb, ndonj\u00eb horizont i gjer\u00eb interesash shpirt\u00ebrore pothuajse mungonte krejt. \u00c7\u00ebshtjet mbi vler\u00ebn e njeriut, mbi t\u00eb drejtat e personalitetit, mbi v\u00ebllaz\u00ebrimin e popujve dhe t\u00eb tjera analoge, ceken p\u00ebrcip\u00ebrisht dhe si me t\u00eb harruar, po q\u00eb t\u00eb b\u00ebhen objekte t\u00eb nj\u00eb studimi t\u00eb posa\u00e7\u00ebm dhe t\u00eb thell\u00eb, jo. Q\u00ebllimi dhe objekti kryesor i bot\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr ka qen\u00eb adhurimi i bukuris\u00eb natyrore dhe i fuqis\u00eb trupore. Greku sentimental, t\u00eb gjitha fuqit\u00eb e tij ia kushtoi s\u00eb par\u00ebs, dhe romaku ngadh\u00ebnjyes i bot\u00ebs kryelart\u00eb, p\u00ebrqafoi t\u00eb dyt\u00ebn. Greku adhuronte, nderonte dhe i p\u00ebrunjej vet\u00ebm bukuris\u00eb s\u00eb trupit. Mitologjia greke \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet e mbushur me ngjarje dhe peripecira t\u00eb sh\u00ebmtuara e skandaloze t\u00eb per\u00ebndive t\u00eb Olimpit, po nj\u00ebkoh\u00ebsisht ka dhe nj\u00eb shumic\u00eb figurash q\u00eb t\u00eb prekin me p\u00ebrsosurin\u00eb e formave klasike. Gjenia e admiruar e Grekut, p\u00ebrhap\u00ebse e drit\u00ebs n\u00eb t\u00eb gjitha drejtimet, u shfaq sidomos m\u00eb shk\u00eblqyesh\u00ebm n\u00eb skulptur\u00eb. Dalta e Fidiasit, e Praksitelit, e Poliklitit dhe e shum\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve, arriti kulmin m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb bukuris\u00eb, t\u00eb cil\u00ebs, pasardh\u00ebsit u munduan t’i afrohen, por as q\u00eb e arrit\u00ebn, as q\u00eb mund\u00ebn ta kalojn\u00eb deri sot. Romaku s’ka qen\u00eb artist. Objektet artistike ai i k\u00ebqyrte si disa stoli t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb p\u00ebrditshme. Si i fuqish\u00ebm q\u00eb ishte, idealin e fuqis\u00eb e ngriti p\u00ebrmbi at\u00eb t\u00eb bukuris\u00eb artistike. Para fuqis\u00eb s\u00eb tij p\u00ebruleshin dhe popujt m\u00eb t\u00eb larg\u00ebt dhe Roma shtohej, pasurohej dhe zbukurohej n\u00eb kurriz t\u00eb vendeve t\u00eb n\u00ebnshtruara. Roma ka qen\u00eb kryeqyteti i gjith\u00eb bot\u00ebs s\u00eb njohur at\u00ebher\u00eb. Madh\u00ebshtia dhe fuqia pra, ja ideali me t\u00eb cilin rronte dhe t\u00eb cilit i kushtonte gjith\u00eb p\u00ebrpjekjet e tij romaku i lasht\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Po q\u00eb t\u00eb dy k\u00ebto ideale: bukuria trupore e p\u00ebrsosur dhe triumfi i fuqis\u00eb trupore, m\u00eb n\u00eb fund u arrit\u00ebn. Mbi Akropolin ndriti bukuria ideale shembullore dhe fjala e Rom\u00ebs ishte ligj, q\u00eb d\u00ebgjohej dhe zbatohej gjer n\u00eb viset m\u00eb t\u00eb larg\u00ebta t\u00eb dheut. Me se pra do t\u00eb vazhdonte t\u00eb ushqehej njer\u00ebzia e bot\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr n\u00eb t\u00eb ardhmen? Ndonj\u00eb ideologji e re, q\u00eb ta pushtonte shoq\u00ebrin\u00eb njer\u00ebzore, nuk shfaqej, nd\u00ebrsa ajo e vjetra po i jepte fund misionit t\u00eb saj. Dhe dihet, se pa ndonj\u00eb ideal shpres\u00ebdh\u00ebn\u00ebs, qoft\u00eb dhe t\u00eb ul\u00ebt, njeriu s’mund t\u00eb rroj\u00eb, fuqia popullore shkat\u00ebrrohet dhe shoq\u00ebria paralizohet. Prandaj dhe bota e vjet\u00ebr greko-romake s’mundi m\u00eb t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb. Erdhi koha, kur themelet e Rom\u00ebs u trondit\u00ebn dhe Perandoria romake u zhduk. Ra edhe duhej t\u00eb binte, sepse idealet q\u00eb e mbanin t\u00eb gjall\u00eb ishin t\u00eb p\u00ebrkohshme dhe kur fuqia e tyre u shterua, nuk i mbetej m\u00eb kurrgj\u00eb, nga ajo t\u00eb ushqehej. P\u00ebr ringjalljen e organizmit t\u00eb vjet\u00ebruar lipseshin fuqi t\u00eb reja, ishte nevoj\u00eb q\u00eb, p\u00ebr jet\u00ebn shpirt\u00ebrore t\u00eb njer\u00ebzis\u00eb, t\u00eb gjendeshin parime t\u00eb reja frym\u00ebzuese. Mbi g\u00ebrmadhat e bot\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr ishte e mundur t\u00eb rimbinte e t\u00eb lul\u00ebzonte p\u00ebrs\u00ebri nj\u00eb qytet\u00ebrim i ri, po p\u00ebr k\u00ebt\u00eb duheshin ideale t\u00eb reja. Dhe v\u00ebrtet shohim q\u00eb, si baz\u00eb e qytet\u00ebrimit t\u00eb ri, vihen ideale t\u00eb reja. Bota e vjet\u00ebr k\u00ebrkonte bukurin\u00eb trupore, p\u00ebrulej para fuqis\u00eb natyrore. Njer\u00ebzit e koh\u00ebs s\u00eb re k\u00ebrkojn\u00eb bukurin\u00eb shpirt\u00ebrore, dhe i p\u00ebrulen fuqis\u00eb morale. Sot pika e r\u00ebndes\u00ebs vendoset n\u00eb t\u00eb p\u00ebrbrendshmet e njeriut, n\u00eb shpirtin e tij, i cili, m\u00eb n\u00eb fund, konsiderohet si burim i jet\u00ebs shoq\u00ebrore, politike dhe historike. Ngritja e zemr\u00ebs, p\u00ebrsosja morale, zhvillimi shpirt\u00ebror i individit, k\u00ebto jan\u00eb tani problemet kryesore t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore. T\u00eb gjitha t\u00eb tjerat jan\u00eb t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb. ”K\u00ebrkoni m\u00eb p\u00ebrpara mbret\u00ebrin\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb dhe drejt\u00ebsin\u00eb e tij e t\u00eb gjitha k\u00ebto do t’ju shtohen ” – thot\u00eb Ungjilli.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Me fjal\u00ebt: “Mbret\u00ebri e Per\u00ebndis\u00eb” Ungjilli kupton jet\u00ebn e p\u00ebrsosur mbi dhe, jet\u00ebn e bazuar, jo mbi fuqin\u00eb e grushtit a t\u00eb egoizmit t\u00eb eg\u00ebr, po mbi parimet e dashuris\u00eb s\u00eb p\u00ebrbotshme, t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb hyjnore, t\u00eb njohjes s\u00eb t\u00eb gjitha t\u00eb drejtave ligjore t\u00eb personalitetit. Ardhja e k\u00ebsaj mbret\u00ebrie varet nga rilindja morale e njeriut, nga rind\u00ebrtimi i t\u00eb gjith\u00eb qenies s\u00eb tij t\u00eb brendshme. “Me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb po t\u00eb them – i tha Iisu Krishti Nikodhimit – , po t\u00eb mos lindet ndonj\u00eb s\u00eb larti, s’ka p\u00ebr ta par\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb” (Joani 3, 3). Dhe n\u00eb nj\u00eb vend tjet\u00ebr thoshte: “mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb nuk vjen me t\u00eb dukur, as kan\u00eb p\u00ebr t\u00eb th\u00ebn\u00eb: ja k\u00ebtu \u00ebsht\u00eb, a, ja atje; sepse ja mbret\u00ebria e per\u00ebndis\u00eb tek \u00ebsht\u00eb n\u00eb mes tuaj” (Lluka 17, 20-21).<\/p>\n \u00a0 \u00a0Ky \u00ebsht\u00eb ideali i ri, ideal jo i p\u00ebrkohsh\u00ebm; po i p\u00ebrjetsh\u00ebm. Idealet e Greqis\u00eb s\u00eb Vjet\u00ebr dhe t\u00eb Rom\u00ebs ishin t\u00eb p\u00ebrkohshme dhe t\u00eb kufizuara. Prandaj dhe bota e vjet\u00ebr ra. Ideali i ri, i shpallur prej Krisht\u00ebrimit, s’ka kufi, \u00ebsht\u00eb i paarritsh\u00ebm. ”B\u00ebhuni t\u00eb p\u00ebrsosur, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrsosur Ati juaj qiellor” (Mattheu 5, 48), \u00ebsht\u00eb trash\u00ebgimi q\u00eb u l\u00eb Shp\u00ebtimtari njer\u00ebzve. Ky trash\u00ebgim, kjo dhiat\u00eb, \u00ebsht\u00eb garancia e s\u00eb ardhmes pa mbarim t\u00eb qytet\u00ebrimit ton\u00eb. Qytet\u00ebrimi i ri ka p\u00ebr t\u00eb gjetur gjithnj\u00eb n\u00eb frym\u00ebn e Krisht\u00ebrimit, n\u00eb fuqin\u00eb e tij t\u00eb pambaruar drejt p\u00ebrsosjes, burimin e rind\u00ebrtimit dhe t\u00eb zhvillimit t\u00eb tij gjat\u00eb historis\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Kemi p\u00ebrpara syve historin\u00eb afro dymij\u00ebvje\u00e7are t\u00eb Krisht\u00ebrimit. Jemi n\u00eb gjendje sot ta pushtojm\u00eb me v\u00ebshtrimin ton\u00eb dhe t\u00eb peshoj m\u00eb procesin e brendsh\u00ebm q\u00eb u krye me sukses t\u00eb zhvillimit t\u00eb tij, si dhe grad\u00ebn e fuqis\u00eb s\u00eb tij ndikuese mbi vet\u00ebdijen dhe jet\u00ebn e njer\u00ebzis\u00eb, po nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe t\u00eb konstatojm\u00eb se Krisht\u00ebrimi nuk e ka zhvilluar gjith\u00eb p\u00ebrmbajtjen e kuptimit t\u00eb tij, nuk e ka th\u00ebn\u00eb akoma fjal\u00ebn e tij t\u00eb fundit. Q\u00eb t\u00eb realizohet mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb mbi dhe, q\u00eb t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohet dhe t\u00eb edukohet zemra, duhet pun\u00eb dhe pun\u00eb shum\u00eb e madhe nga ana e njer\u00ebzis\u00eb. Ungjilli ka zgjuar shum\u00eb ndjenja t\u00eb mira, ka prekur shum\u00eb korda t\u00eb zemr\u00ebs s\u00eb njeriut q\u00eb gjer n\u00eb at\u00eb koh\u00eb kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb panjohura dhe nxori q\u00eb andej tinguj t\u00eb nj\u00eb bukurie rob\u00ebruese dhe t\u00eb nj\u00eb fuqie t\u00eb pamposhtur. Po k\u00ebta tinguj nuk jan\u00eb shkrir\u00eb ende n\u00eb nj\u00eb harmoni t\u00eb fort\u00eb, n\u00eb nj\u00eb himn t\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs triumfuese.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 N\u00ebse shkenca k\u00ebrkon t’i z\u00ebr\u00eb vendin fes\u00eb, duhet t\u00eb marr\u00eb p\u00ebrsip\u00ebr dhe detyrimet q\u00eb ka kjo; kur ajo k\u00ebrkon t\u00eb ket\u00eb vendin e par\u00eb, duhet t’i jap\u00eb njer\u00ebzis\u00eb dhe mjete m\u00eb t\u00eb forta, t’i tregoj\u00eb nj\u00eb udh\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00eb e m\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr, nga ajo q\u00eb i tregon feja, p\u00ebr arritjen e q\u00ebllimeve t\u00eb fundit n\u00eb jet\u00eb. E v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se shkenca tregohet e gatshme p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb. Ajo shpall n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb panagjirike, se vet\u00ebm dija mund t’u siguroj\u00eb njer\u00ebzve nj\u00eb t\u00eb ardhme m\u00eb t\u00eb mir\u00eb. “Kushtet, nga t\u00eb cilat varet p\u00ebrparimi i qytet\u00ebrimit t\u00eb sot\u00ebm – thot\u00eb Bukle – gjenden n\u00eb p\u00ebrplot\u00ebsimin dhe p\u00ebrhapjen e dijes teorike. \u00cbsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se fenomenet fizike dhe parimet morale i shkaktojn\u00eb ngandonj\u00ebher\u00eb trazira p\u00ebrparimit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb pun\u00ebve; mir\u00ebpo, gjat\u00eb koh\u00ebs, k\u00ebto rregullohen p\u00ebrs\u00ebri dhe drejtpeshohen duke u l\u00ebn\u00eb k\u00ebshtu ligjeve t\u00eb dijes lirin\u00eb e veprimit, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb krejt t\u00eb pavarur nga k\u00ebta faktor\u00eb t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb\u201d. Ky pohim kategorik mb\u00ebshtetet n\u00eb pik\u00ebpamjen, se i gjith\u00eb ky zhvillim kolosal q\u00eb vihet re n\u00eb qytet\u00ebrimin e sot\u00ebm, i detyrohet sidomos l\u00ebvizjes mendore dhe se p\u00ebrparimi moral i shoq\u00ebris\u00eb varet drejtp\u00ebrdrejt nga shtimi i njohurive. Po nj\u00eb gjykim i till\u00eb, tregon nj\u00eb mosp\u00ebrfillje t\u00eb zemr\u00ebs njer\u00ebzore, nj\u00eb keqkuptim t\u00eb q\u00ebllimit dhe t\u00eb mund\u00ebsive t\u00eb shkenc\u00ebs!<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Fusha e shkenc\u00ebs \u00ebsht\u00eb e gjer\u00eb, e pakufishme; problemet e saj jan\u00eb t\u00eb m\u00ebdha. Kaq shum\u00eb sh\u00ebrbime i ka sjell\u00eb dhe premton t’i sjell\u00eb ajo njer\u00ebzis\u00eb, saq\u00eb vet\u00ebm emri i saj duhet t’i imponoj\u00eb respekt njeriut. Po megjithat\u00eb, fuqia l\u00ebviz\u00ebse e p\u00ebrparimit dhe e qytet\u00ebrimit nuk \u00ebsht\u00eb mendja, dhe dija vet\u00ebm nuk i p\u00ebrmir\u00ebson zakonet dhe moralin! Shkenca ia zgjeron njeriut horizontin mendor, ia zhvillon fuqit\u00eb intelektuale, e ngre mendjen p\u00ebrmbi natyr\u00ebn, por q\u00eb ta rilind\u00eb at\u00eb shpirt\u00ebrisht, q\u00eb ta ngrej\u00eb moralisht, pa bashk\u00ebpunimin efes\u00eb, s’\u00ebsht\u00eb e zonja. Dhe q\u00eb t\u00eb mos zgjatemi n\u00eb shpjegime, le t\u00eb sjellim nd\u00ebr mend p.sh. panamist\u00ebt e Franc\u00ebs. Senator\u00eb, deputet\u00eb, redaktor\u00eb gazetash me r\u00ebnd\u00ebsi, q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb qen\u00eb njer\u00ebz me njohuri dhe zot\u00ebsi intelektuale t\u00eb gjera, po nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe kriminel\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj. Gj\u00eb e hidhur kjo, po e v\u00ebrtet\u00eb. Zemra, qoft\u00eb e nj\u00eb njeriu intelektual, qoft\u00eb e nj\u00eb pun\u00ebtori t\u00eb thjesht\u00eb, turbullohet po prej atyre pasioneve. Peshkatari i Galiles\u00eb, i cili nuk di t\u00eb k\u00ebndoj\u00eb e t\u00eb shkruaj\u00eb, mund t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb moralisht shum\u00eb m\u00eb lart se nj\u00eb dyzin\u00eb filozof\u00ebsh drit\u00ebprur\u00ebs t\u00eb shkenc\u00ebs. Krahasoni p.sh. fytyr\u00ebn morale t\u00eb Baco de Verulamit, at\u00eb i shkencave empirike, me at\u00eb t\u00eb skllavit zezak t\u00eb “Kasolles s\u00eb Xha Tomit” dhe do t\u00eb bindeni se zhvillimi mendor, mundet v\u00ebrtet t\u00eb ndryshoj\u00eb format e s\u00eb lig\u00ebs, t’i b\u00ebj\u00eb m\u00eb t\u00eb rafinuara, po jo dhe ta shkul\u00eb t\u00eb lig\u00ebn e t\u00eb fisnik\u00ebroj\u00eb zakonet. S’\u00ebsht\u00eb pun\u00eb e shkenc\u00ebs pra, t’i \u00e7oj\u00eb njer\u00ebzit drejt arritjes s\u00eb mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Per\u00ebndis\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb bot\u00eb!<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Po a ka shkenca t\u00eb tjera mjete q\u00eb t’i p\u00ebrgatis\u00eb njer\u00ebzis\u00eb nj\u00eb t\u00eb ardhme m\u00eb t\u00eb ndritur? Pa dyshim shkenca, duke shpjeguar ligjet sipas t\u00eb cilave ec\u00ebn dhe l\u00ebviz gjith\u00ebsia, duke zbuluar mjetet e ndikimit mbi fuqit\u00eb q\u00eb fshihen n\u00eb gjirin e l\u00ebnd\u00ebs, na b\u00ebn zot\u00ebr t\u00eb natyr\u00ebs. Ka qen\u00eb nj\u00eb koh\u00eb kur njeriu dridhej i habitur para \u00e7do fenomeni k\u00ebrc\u00ebnues t\u00eb natyr\u00ebs, kurse sot e zot\u00ebron. Shkenca sot p\u00ebrdor rrezet e diellit, u v\u00eb fre dallg\u00ebve, lidh er\u00ebrat, shtiu n\u00eb dor\u00eb avullin dhe vuri n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb njer\u00ebzis\u00eb rrufen\u00eb. Sonda prej diamanti shpon male e prej shk\u00ebmbinjve qit uj\u00eb p\u00ebr vadit jen e fushave pa uj\u00eb. \u00c7ekan\u00eb t\u00eb nj\u00eb madh\u00ebsie kolosale shembin me nj\u00eb leht\u00ebsi t\u00eb \u00e7uditshme male prej metalesh. Telegrafi, telefoni, teleskopi, i kan\u00eb zhdukur distancat. Analiza fazmatoskopike b\u00ebri t\u00eb mundshme p\u00ebrcaktimin e l\u00ebnd\u00ebs nga e cila p\u00ebrb\u00ebhen planetet. Mij\u00ebra fabrika, me nj\u00eb fuqi krejt t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb pun\u00ebtorit, kryejn\u00eb vepra, q\u00eb s’i kishin par\u00eb as n\u00eb \u00ebnd\u00ebrr titan\u00ebt e mitologjis\u00eb. Sikur t\u00eb ishte e mundur q\u00eb njer\u00ebzit e koh\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb shikonin veprat titanike e t\u00eb \u00e7uditshme t\u00eb koh\u00ebs son\u00eb, sigurisht do t\u00eb pandehnin se arriti shekulli i art\u00eb q\u00eb e kishin p\u00ebrfytyruar dhe profetizuar n\u00ebp\u00ebr vjershat vjersh\u00ebtar\u00ebt e tyre.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Po me gjith\u00eb k\u00ebto ngadh\u00ebnjime kolosale t\u00eb mendjes, lumturia e premtuar na paraqitet edhe tani, si edhe m\u00eb p\u00ebrpara, si nj\u00eb hije, si nj\u00eb fantazm\u00eb. Padituria e gjer\u00eb e shtresave popullore, t\u00eb kapiturit nga puna e r\u00ebnd\u00eb dhe e vazhdueshme, vobek\u00ebsia e tmerrshme e papun\u00ebsia paralelisht me plangprishjen, nuk jan\u00eb m\u00eb pak t\u00eb ndijshme sot, n\u00eb shekullin e elektrikut dhe t\u00eb avullit, se n\u00eb koh\u00ebn e barbarizmit m\u00eb brutal.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 ”Spitalet dhe burgjet jan\u00eb shok\u00eb t\u00eb pandar\u00eb dhe t\u00eb zakonsh\u00ebm t\u00eb p\u00ebrparimit shkencor, si\u00e7 jan\u00eb dhe pallatet luksoze dhe magazinat madh\u00ebshtore\u201d – thot\u00eb Henry George, dhe vazhdon: ”N\u00ebp\u00ebr kryeqytetet plot me zhurm\u00eb dhe n\u00ebp\u00ebr udh\u00ebt e shtruara me asfalt e t\u00eb ndri\u00e7uara me nga nj\u00eb diell elektriku, takojm\u00eb, si kudo e n\u00eb \u00e7do koh\u00eb, fytyra t\u00eb k\u00ebputura prej mjerimit dhe t\u00eb vrejtura. Njer\u00ebz vdesin urie edhe atje ku ka pasuri kolosale, dhe foshnja t\u00eb dob\u00ebta thithin gjinjt\u00eb e p\u00ebrthar\u00eb t\u00eb n\u00ebnave t\u00eb tyre, me shpirtin n\u00eb goj\u00eb. Etja pas fitimeve dhe adhurimi i pasuris\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb fuqin\u00eb e frik\u00ebs q\u00eb i ka kapur njer\u00ebzit n\u00eb p\u00ebrpjekjen e tyre p\u00ebr t’u b\u00ebr\u00eb ball\u00eb nevojave t\u00eb jet\u00ebs. Tragjedia e pasanikut dhe e Llazarit t\u00eb paravolis\u00eb s\u00eb Ungjillit, vazhdon edhe sot t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritet me gjith\u00eb sh\u00ebmtimin e saj\u201d.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 ”\u00c7’fitoi Prometeu-njeri q\u00eb rr\u00ebmbeu zjarrin prej qiellit dhe e b\u00ebri sh\u00ebrb\u00ebtor t\u00eb tij, ose q\u00eb detyroi fuqit\u00eb e dheut dhe t\u00eb ajrit q\u00eb t’u binden d\u00ebshirave t\u00eb tij – pyet filozofi i mir\u00ebnjohur Huxley – nd\u00ebrsa \u00ebsht\u00eb e th\u00ebn\u00eb q\u00eb shqiponja e nevoj\u00ebs t’ia shqyej\u00eb p\u00ebrher\u00eb e vazhdimisht zorr\u00ebt dhe zemr\u00ebn pa mundur ta shp\u00ebtoj\u00eb nga katastrofa e sigurt?… Po t\u00eb ishte e v\u00ebrtet\u00eb – vazhdon i dituri n\u00eb fjal\u00eb – se s’ka m\u00eb shpres\u00eb q\u00eb t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsohet gjendja e pjes\u00ebs m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb njer\u00ebzis\u00eb dhe se shtimi i dituris\u00eb dhe i pasuris\u00eb me gjith\u00eb fuqin\u00eb e tyre do t\u00eb mos mund ta pak\u00ebsojn\u00eb mjerimin fizik dhe moral t\u00eb shtresave popullore, me g\u00ebzim t\u00eb patreguesh\u00ebm do t\u00eb p\u00ebrsh\u00ebndetja ardhjen e ndonj\u00eb komete p\u00ebr t’i dh\u00ebn\u00eb fund k\u00ebsaj historie t\u00eb trishtuar\u201d.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 ”Kjo lidhje e fatkeq\u00ebsis\u00eb me p\u00ebrparimin – shton Henry George – \u00ebsht\u00eb enigma m\u00eb e madhe e dit\u00ebve tona. \u00cbsht\u00eb fakti kryesor dhe qendror prej t\u00eb cilit rrjedhin t\u00eb gjitha v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb industriale, shoq\u00ebrore dhe politike q\u00eb po tronditin bot\u00ebn dhe q\u00eb kot p\u00ebrpiqen p\u00ebr t’i zhdukur politikan\u00ebt, filantrop\u00ebt dhe pedagog\u00ebt e ndrysh\u00ebm. S\u00eb andejmi ngrihen ret\u00eb e zeza q\u00eb err\u00ebsoj n\u00eb t\u00eb ardhmen, bile dhe t\u00eb popujve m\u00eb t\u00eb pavarur e m\u00eb t\u00eb p\u00ebrparuar. \u00cbsht\u00eb enigma q\u00eb ia v\u00eb p\u00ebrpara Sfinksi i fatit qytet\u00ebrimit ton\u00eb, enigm\u00eb e cila, po t\u00eb mos zgjidhet, do t\u00eb jet\u00eb shkaktare katastrofash t\u00eb m\u00ebdha. Gjersa kapitali p\u00ebrdoret p\u00ebr t\u00eb grumbulluar pasuri kolosale, p\u00ebr t\u00eb shtuar luksin n\u00eb kulm dhe p\u00ebr t\u00eb keq\u00ebsuar antitez\u00ebn q\u00eb ekziston nd\u00ebrmjet begatis\u00eb dhe vobek\u00ebsis\u00eb, p\u00ebrparimi s’mund t\u00eb konsiderohet i v\u00ebrtet\u00eb dhe i q\u00ebndruesh\u00ebm\u201d.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Reaksioni pra duhet t\u00eb vij\u00eb. \u00cbsht\u00eb nevoja q\u00eb fuqit\u00eb l\u00ebviz\u00ebse t\u00eb qytet\u00ebrimit t\u00eb rip\u00ebrt\u00ebrihen, faktor\u00eb t\u00eb rinj t\u00eb p\u00ebrdoren n\u00eb jet\u00ebn njer\u00ebzore, duke mos u bazuar vet\u00ebm n\u00eb dijen dhe n\u00eb shkenc\u00ebn. N\u00ebse shkenca, merr ajo vet\u00ebm p\u00ebrsip\u00ebr q\u00eb t\u00eb realizoj\u00eb n\u00eb bot\u00eb mbret\u00ebrin\u00eb e drejt\u00ebsis\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb, sigurisht ka p\u00ebr t\u00eb r\u00ebn\u00eb jasht\u00eb. Njer\u00ebzit e koh\u00ebs son\u00eb, n\u00eb vend q\u00eb, t\u00eb bashkuar n\u00ebn udh\u00ebheqjen e qiellit, t’i v\u00ebrviten armikut t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt: mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb err\u00ebsir\u00ebs dhe t\u00eb g\u00ebnjeshtr\u00ebs, ata, me flamurin e shkenc\u00ebs n\u00eb dor\u00eb, luftojn\u00eb vet\u00ebm n\u00eb dobi t\u00eb interesit. Emblema themelore e koh\u00ebs \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb tani fuqia dhe grushti i m\u00eb t\u00eb fortit, si\u00e7 thot\u00eb dhe shkrimi i shenjt\u00eb p\u00ebr Ismailin: \u201dduart e nj\u00ebrit mbi t\u00eb gjith\u00eb, dhe e t\u00eb gjith\u00ebve mbi nj\u00ebrin\u201d (T\u00eb b\u00ebr\u00ebt 16, 11). Secili p\u00ebr veten e tij, p\u00ebr unin e tij. Karshi t\u00eb tjer\u00ebve: armiq\u00ebsi, mosbesim n\u00eb njeri- tjetrin, m\u00ebri, urrejtje. Qet\u00ebsia, drejt\u00ebsia, simpatia, dashuria, k\u00ebto duhet t\u00eb zhduken. Bie posht\u00eb kund\u00ebrshtari? Ca m\u00eb mir\u00eb. Me an\u00eb t\u00eb luft\u00ebs p\u00ebrmir\u00ebsohet raca njer\u00ebzore! M\u00ebshira \u00ebsht\u00eb krim, se therorizon t\u00eb fuqishmit n\u00eb dobi t\u00eb t\u00eb pafuqishm\u00ebve dhe t\u00eb pasurit nga mendja n\u00eb dobi t\u00eb atyre q\u00eb jan\u00eb t\u00eb met\u00eb dhe dembel\u00eb. \u00cbsht\u00eb ligji i ashp\u00ebr dhe i pam\u00ebshirsh\u00ebm i luft\u00ebs p\u00ebr jet\u00ebn – thot\u00eb shkenca – q\u00eb e sundon bot\u00ebn dhe e v\u00eb n\u00eb l\u00ebvizje. Dhe, si pasoj\u00eb logjike e k\u00ebtyre pik\u00ebpamjeve mbi jet\u00ebn njer\u00ebzore, e nj\u00eb gjykimi t\u00eb till\u00eb mbi faktor\u00ebt e qytet\u00ebrimit ton\u00eb, – del n\u00eb shesh filozofia e Ni\u00e7es!<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Ni\u00e7ja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb filozof gjerman i d\u00ebgjuar dhe origjinal, i pajisur me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb me talente dhe cil\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha dhe t\u00eb ndryshme: ishte kritik, poet, filolog dhe filozof. Si baz\u00eb themelore e veprimtaris\u00eb s\u00eb tij letrare dhe filozofike \u00ebsht\u00eb lufta e rrept\u00eb dhe e hap\u00ebt kund\u00ebr Krisht\u00ebrimit. Ni\u00e7ja kujton, se e liga q\u00eb zot\u00ebron n\u00eb jet\u00ebn e sotshme dhe t\u00eb gjitha mjerimet e qytet\u00ebrimit ton\u00eb, rrjedhin nga q\u00eb njer\u00ebzit zbatojn\u00eb porosit\u00eb ungjillore t\u00eb dashuris\u00eb, t\u00eb but\u00ebsis\u00eb dhe t\u00eb m\u00ebshir\u00ebs. Sipas mendimit t\u00eb Ni\u00e7es, vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb bota do t\u00eb vej\u00eb p\u00ebrpara mir\u00eb e bukur, kur do t\u00eb \u00e7lirohet prej prangave morale, me t\u00eb cilat e ka lidhur Iisu Krishti. I jepni njeriut, thot\u00eb Ni\u00e7ja, liri t\u00eb plot\u00eb, e shkarkoni nga korat e g\u00ebnjesht\u00ebrta t\u00eb nd\u00ebrgjegjes, t\u00eb nderit, dhe t\u00eb turpit, ia njihni si t\u00eb drejta t\u00eb gjitha pasionet e tij, dhe at\u00ebher\u00eb do t\u00eb admironi vler\u00ebn dhe dobin\u00eb e fuqive t\u00eb tij. Ndofta mund t\u00eb humbasin e mund t\u00eb d\u00ebrmohen me qindra e me mij\u00ebra njer\u00ebz n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr sigurimin e jet\u00ebs; mir\u00ebpo fituesi, i dehur nga djersa dhe nga gjaku i viktimave, dhe duke p\u00ebrdorur p\u00ebr shkall\u00eb kufomat e tyre, do t\u00eb ngjitet p\u00ebrmbi to, q\u00eb t\u00eb shtjer\u00eb themelet e nj\u00eb brezi t\u00eb ri. At\u00ebher\u00eb do t\u00eb kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb jo m\u00eb me njeriun, po me mbinjeriun (Ubermensch).<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Filozofia e Ni\u00e7es \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrplot\u00ebsim i teoris\u00eb s\u00eb Darvinit. Simbas Darvinit, e gjith\u00eb shkalla e gjat\u00eb e qenieve gjallore, q\u00eb nga organizmi m\u00eb i thjesht\u00eb e gjer te ai m\u00eb i lart\u00eb, gjer te njeriu, s’\u00ebsht\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr ve\u00e7 nj\u00eb zinxhir i pand\u00ebrprer\u00eb kalimesh nga nj\u00eb form\u00eb n\u00eb tjetr\u00ebn. N\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr sigurimin e jet\u00ebs, meq\u00eb goj\u00ebrat jan\u00eb m\u00eb t\u00eb shumta se ushqimet q\u00eb jan\u00eb destinuar p\u00ebr to, rrojn\u00eb dhe perfeksionohen vet\u00ebm tipet m\u00eb t\u00eb forta, kurse t\u00eb tjerat prishen e vdesin. \u00c7do organiz\u00ebm q\u00eb mbetet, trash\u00ebgon di\u00e7ka nga e kaluara, n\u00eb baz\u00eb t\u00eb ligjit t\u00eb trash\u00ebgimit. Me kalimin e koh\u00ebs, grumbullohen n\u00eb nj\u00ebrin ose n\u00eb tjetrin lloj t\u00eb kafsh\u00ebve aq shenja dalluese, saq\u00eb formohet nj\u00eb tip i ri gjallese, m\u00eb i p\u00ebrsosur. Edhe me k\u00ebt\u00eb tip p\u00ebrs\u00ebritet po ajo procedur\u00eb. Zgjedhja natyrale e qenieve m\u00eb t\u00eb forta n\u00eb luft\u00ebn p\u00ebr ekzistenc\u00eb si edhe ligji i trash\u00ebgimis\u00eb nuk e nd\u00ebrpresin aspak pun\u00ebn e tyre. Duke u zhvilluar pra dhe duke u p\u00ebrsosur k\u00ebshtu bota organike, nxori n\u00eb shesh m\u00eb n\u00eb fund tipin e njeriut.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Teoria darviniste, edhe sikur t\u00eb lihet m\u00ebnjan\u00eb \u00e7\u00ebshtja n\u00ebse bazat e saj themelore jan\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta ose t\u00eb gabuara, duket e met\u00eb. Ni\u00e7ja mori p\u00ebrsip\u00ebr mundimin ta plot\u00ebsoj\u00eb. N\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, tha, se njeriu fiziologjikisht lidhet ngusht\u00ebsisht me majmunin, pasi p\u00ebrshkoi format e ndryshme t\u00eb zhdukura t\u00eb bot\u00ebs organike (dhe at\u00ebher\u00eb sigurisht rrjedh prej majmunit), dhe n\u00ebse majmuni \u00ebsht\u00eb i lidhur fiziologjikisht me organizma t\u00eb tjer\u00eb m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt (dhe ahere sigurisht rrjedh prej tyre), p\u00ebrse logjikisht t\u00eb mos pranohet nj\u00eb zhvillim edhe p\u00ebrtej njeriut, po t\u00eb mbetet ky gjithmon\u00eb njeri? N\u00eb mos u b\u00ebft\u00eb sot ose nes\u00ebr ose pas qindra vjet\u00ebsh nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb, kjo s’do t\u00eb thot\u00eb se gjat\u00eb koh\u00ebs nuk do t\u00eb shfaqet ndonj\u00eb qenie tjet\u00ebr, m\u00eb e aft\u00eb p\u00ebr jet\u00ebn, m\u00eb e p\u00ebrsosur se njeriu! Arritja e njer\u00ebzis\u00eb gjer m\u00eb shkall\u00ebn sa t\u00eb linden titan\u00eb dhe gjysm\u00eb-per\u00ebndi, \u00ebsht\u00eb p\u00ebr Ni\u00e7en nj\u00eb problem aq i madh, saq\u00eb, p\u00ebr zgjidhjen e tij, s’duhet ta lem\u00eb veten t\u00eb influencohet nga k\u00ebrkesat e fes\u00eb, t\u00eb moralit, t\u00eb nd\u00ebrgjegjes, t\u00eb detyr\u00ebs. Sa m\u00eb shum\u00eb lig\u00ebsi shfaqet n\u00eb bot\u00eb, aq m\u00eb tep\u00ebr fuqi dhe energji zhvillohet dhe aq m\u00eb shpejt formohet \u201dmbinjeriu\u201d. ”Q\u00ebndroni t\u00eb pathyer, – u thot\u00eb pasuesve t\u00eb tij – mos e leni veten t\u00eb influencohet prej m\u00ebshir\u00ebs, prej dhembshuris\u00eb dhe prej dashuris\u00eb. Shtypni t\u00eb dob\u00ebtit. Duke shkelur mbi kufomat e tyre, ngjituni m\u00eb lart se jeni bijt\u00eb e nj\u00eb brezi m\u00eb t\u00eb fort\u00eb. Ideali juaj le t\u00eb jet\u00eb \u201dmbinjeriu!\u201d<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Teori e p\u00ebshtir\u00eb kjo! Triumfojn\u00eb jo m\u00eb t\u00eb mir\u00ebt, po t\u00eb fort\u00ebt, grabit\u00ebsit. E mira, dashuria dhe e v\u00ebrteta duhet t\u00eb zhduken dhe t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsohen prej p\u00ebrdhunis\u00eb, paturp\u00ebsis\u00eb dhe s\u00eb lig\u00ebs. Dionisi i Sirakuz\u00ebs, Irodi i Madh, Neroni etj., ja p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e ideve t\u00eb filozofis\u00eb Ni\u00e7eane! Ku \u00ebsht\u00eb pra k\u00ebtu lumturia e premtuar nga shkenca p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e familjes s\u00eb gjer\u00eb njer\u00ebzore ku \u00ebsht\u00eb triumfi i parimeve t\u00eb t\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs? Ku \u00ebsht\u00eb altruizmi i p\u00ebrbotsh\u00ebm? Pse shkenca, nj\u00ebkoh\u00ebsisht me p\u00ebrparimin l\u00ebndor, nuk sjell dhe p\u00ebrmir\u00ebsimin e moralit, pse s’ e shkul t\u00eb lig\u00ebn q\u00eb nga rr\u00ebnja? Eh, kjo s’\u00ebsht\u00eb pun\u00eb e saj. Shkaqet e s\u00eb lig\u00ebs jan\u00eb t\u00eb nj\u00eb natyre morale dhe kund\u00ebr s\u00eb lig\u00ebs morale shkenca s ‘ka se \u00e7’b\u00ebn. Ajo mund t\u00eb ket\u00eb fuqi t\u00eb d\u00ebrmoj\u00eb shk\u00ebmbinj e t\u00eb sheshoj\u00eb male prej metali, po jo dhe t\u00eb zbut\u00eb nj\u00eb zem\u00ebr t\u00eb gurt\u00eb e t\u00eb that\u00eb. T\u00eb gjitha shpikjet e famshme, q\u00eb jan\u00eb lavdia e shekullit ton\u00eb, s’kan\u00eb as m\u00eb t\u00eb vogl\u00ebn vler\u00eb p\u00ebrsa i p\u00ebrket misionit t\u00eb tyre t\u00eb brendsh\u00ebm, si edhe q\u00ebllimeve q\u00eb ndjekin. Misioni i tyre i vet\u00ebm \u00ebsht\u00eb t\u00eb ndihmojn\u00eb zhvillimin l\u00ebndor, dometh\u00ebn\u00eb shtimin e fuqive t\u00eb njeriut p\u00ebr t\u00eb zot\u00ebruar natyr\u00ebn, p\u00ebr t\u00eb shtuar pasurin\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb siguruar nj\u00eb gjendje t\u00eb mir\u00eb. Apostojt\u00eb dhe filozofet q\u00eb kan\u00eb predikuar v\u00ebllaz\u00ebrimin e popujve dhe kan\u00eb shpallur t\u00eb drejtat e njeriut, e kan\u00eb p\u00ebrmbushur bile me sukses, misionin e tyre t\u00eb lart\u00eb dhe pa mjetet telefonike e telegrafike. Milionat e telave q\u00eb e mbajn\u00eb sot gjith\u00eb bot\u00ebn t\u00eb kapur si n\u00eb ndonj\u00eb p\u00eblhur\u00eb merimange, sh\u00ebrbejn\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr djall\u00ebzit\u00eb e dinak\u00ebrit\u00eb e Burs\u00ebs dhe p\u00ebr bavardazhin e gazetave mbi lodrat politike t\u00eb njer\u00ebzve politikan\u00eb, q\u00eb moralisht jan\u00eb me t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb nan\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Me pak fjal\u00eb, dija dhe shkenca mund t\u00eb jen\u00eb edhe mjete shp\u00ebtimtare, edhe mjete d\u00ebmprur\u00ebse, sipas p\u00ebrdorimit q\u00eb do t’u b\u00ebhet. Shkenca p.sh. gjeti barutin; po, nd\u00ebrsa kinezi paqedash\u00ebs, i p\u00ebrjashtuar nga bota tjet\u00ebr me an\u00ebn e murit t\u00eb tij t\u00eb famsh\u00ebm, e p\u00ebrdorte k\u00ebt\u00eb p\u00ebr shekuj me radh\u00eb si mjet d\u00ebfrimi duke b\u00ebr\u00eb raketa, luft\u00ebtari evropian, i cili prej kulmit t\u00eb qytet\u00ebrimit t\u00eb tij e k\u00ebqyr me p\u00ebrbuzje kinezin prapanik, i shtoi barutit pushk\u00ebn, topin, gjylet, shpenzon p\u00ebr p\u00ebrgatitjen e tyre miliarda dhe me an\u00eb t\u00eb shpikjeve t\u00eb Shvartit, t\u00eb Shasepotit, t\u00eb Mauzerit, t\u00eb Martinit, t\u00eb Krupit e t\u00eb shum\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve, emrat e t\u00eb cil\u00ebve kapin nj\u00eb legjeon, shfaros me miliona prej v\u00ebllez\u00ebrve t\u00eb tij. Po t\u00eb krahasonte njeriu sasin\u00eb e barutit, t\u00eb dinamitit dhe t\u00eb l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb ndryshme eksplozive q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur n\u00ebp\u00ebr rrethime e bombardime dhe p\u00ebr t\u00eb prishur sht\u00ebpi njer\u00ebzish paqedash\u00ebs, me sasin\u00eb e atyre l\u00ebnd\u00ebve eksplozive q\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur p\u00ebr p\u00ebrmir\u00ebsimin e rrug\u00ebve q\u00eb t\u00eb vij\u00eb nj\u00eb afrim m\u00eb i ngusht\u00eb e m\u00eb paq\u00ebsor midis popujve, p\u00ebr \u00e7elje tunelesh, p\u00ebr zgjerimin e ngushticave malore, p\u00ebr bonifikime e t\u00eb tjera vepra t\u00eb k\u00ebtij lloji, \u00e7’ diplom\u00eb e dob\u00ebt dhe e keqe i duhet dh\u00ebn\u00eb Evrop\u00ebs, djepit t\u00eb kultur\u00ebs, nga pik\u00ebpamja e zhvillimit moral t\u00eb njeriut!<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Kultura shkencore zhvillon vet\u00ebm trut\u00eb. Dhe, n\u00eb \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se njeriu \u00ebsht\u00eb prej natyre grabit\u00ebs dhe rr\u00ebmbyes, at\u00ebher\u00eb kultura i mpreh vet\u00ebm dh\u00ebmb\u00ebt e i hollon thonjt\u00eb. Mendja vlen p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrgatitur dhe p\u00ebr t\u00eb l\u00ebvruar toka q\u00eb jan\u00eb pushtuar me an\u00eb fuqish t\u00eb tjera. Mendja \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm fuqi zbatuese. Pushteti ligjv\u00ebn\u00ebs, q\u00eb udh\u00ebheq njeriun, e ka qendr\u00ebn n\u00eb zem\u00ebr. Ungjilli e ka th\u00ebn\u00eb k\u00ebtu e n\u00ebnt\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb shekuj p\u00ebrpara, q\u00eb: \u201dmendimet e mira ose t\u00eb liga dalin prej zemr\u00ebs\u201d! V\u00ebzhguesi hyjnor i zemrave, Iisu Krishti shp\u00ebtimtar, ai i pari i tregoi bot\u00ebs se i vetmi burim p\u00ebr jet\u00ebn shoq\u00ebrore, politike dhe p\u00ebrgjith\u00ebsisht historike \u00ebsht\u00eb shpirti i njeriut dhe se, sa m\u00eb i p\u00ebrsosur b\u00ebhet ky, aq m\u00eb i p\u00ebrsosur ka p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb dhe \u00e7do veprim i tij. \u201dN\u00eb d\u00ebshironi q\u00eb t\u00eb ndryshohet jeta rreth jush – thot\u00eb Krisht\u00ebrimi – ndryshoni s\u00eb pari veten tuaj, edukoni dhe zbutni zemrat tuaja\u201d. Nj\u00eb jet\u00eb v\u00ebllaz\u00ebrore, nj\u00eb jet\u00eb plot dashuri, mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb mbi dhe, mund t\u00eb arrihet pra, mjafton q\u00eb njeriu ta k\u00ebrkoj\u00eb k\u00ebt\u00eb jo jasht\u00eb dhe larg tij, n\u00eb ndonj\u00eb objekt t\u00eb jasht\u00ebm, po brenda vetes s\u00eb tij, n\u00eb zemr\u00ebn e tij. Dhe zemra nuk \u00ebsht\u00eb fush\u00eb ndikimesh shkencore, po vend i mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb fes\u00eb. \u00cbsht\u00eb e pamundur t’i jepet fuqi natyr\u00ebs morale t\u00eb njeriut me mjete t\u00eb p\u00ebrjashtme, mekanike. Shkenca s’mund ta bind\u00eb kurr\u00eb njeriun t\u00eb ndryshoj\u00eb vullnetin e tij. Frika ose shtr\u00ebngimi mund ta detyrojn\u00eb vet\u00ebm t\u00eb mos b\u00ebj\u00eb ndonj\u00eb pun\u00eb t\u00eb keqe, po jo dhe t\u00eb mohoj\u00eb d\u00ebshir\u00ebn ose vullnetin e keq, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb l\u00ebvizje e brendshme, e pandikuar prej fuqish t\u00eb jashtme. Rilindja morale e njeriut varet prej bindjes me dashje n\u00eb nj\u00eb fuqi e cila t\u00eb jet\u00eb aq t\u00ebrheq\u00ebse, sa t\u00eb imponohet, t\u00eb mall\u00ebngjej \u00eb, t\u00eb shtyj\u00eb n\u00eb veprim \u00e7do gj\u00eb t\u00eb mir\u00eb q\u00eb gjendet n\u00eb t\u00eb dhe t\u00eb siguroj\u00eb triumfin e tendencave t\u00eb larta t\u00eb njeriut. Dhe nj\u00eb fuqi e till\u00eb p\u00ebr njer\u00ebzin\u00eb \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm Feja e Ungjillit. Kur Ungjilli na flet p\u00ebr Per\u00ebndin\u00eb se \u00ebsht\u00eb dashuria e p\u00ebrsosur dhe e v\u00ebrteta e plot\u00eb, si edhe p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebniet e tij me bot\u00ebn dhe p\u00ebr detyrimet tona kundrejt Atij, na mbush shpirtin me adhurim shpres\u00ebtar p\u00ebr Qenien e Lart\u00eb, zgjon nd\u00ebr ne d\u00ebshir\u00ebn q\u00eb t\u00eb tregohemi t\u00eb denj\u00eb p\u00ebr dashurin\u00eb e tij, na shtyn t\u00eb plot\u00ebsojm\u00eb porosit\u00eb e tij, q\u00eb p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb Ligjin moral me t\u00eb patundur. Krisht\u00ebrimi, ky dhe vet\u00ebm ky, i shtyn njer\u00ebzit – n\u00eb em\u00ebr t\u00eb shenjt\u00ebris\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb Per\u00ebndia vet\u00eb – gjithnj\u00eb p\u00ebrpara, drejt zhvillimit moral.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Nga sa u than\u00eb m\u00eb lart, del ky p\u00ebrfundim: Ideali suprem dhe i p\u00ebrbotsh\u00ebm, i predikuar prej Ungjillit, \u00ebsht\u00eb mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb. Rruga p\u00ebr arritjen e saj \u00ebsht\u00eb rilindja morale e gjith\u00eb natyr\u00ebs shpirt\u00ebrore t\u00eb njeriut, rishikimi i imt\u00eb e me nd\u00ebrgjegje i bot\u00ebkuptimit t\u00eb krishter\u00eb, edukimi i vullnetit sipas frym\u00ebs s\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb Ungjillore. Fuqia shtyt\u00ebse n\u00eb k\u00ebt\u00eb rrug\u00eb \u00ebsht\u00eb Feja dhe duhet theksuar qartazi, se me k\u00ebt\u00eb s’i bie aspak prestigji shkenc\u00ebs, sepse edhe ajo vet\u00eb s’mund ta mohoj\u00eb k\u00ebt\u00eb fakt. Shkenca ka nj\u00eb fush\u00eb veprimi m\u00eb vete, fush\u00eb plot respekt dhe dobi, ku, \u00e7do sukses, i madh ose i vog\u00ebl, i sjell nj\u00eb dobi t\u00eb madhe njer\u00ebzis\u00eb. T\u00eb dy k\u00ebto fusha, ajo e fes\u00eb dhe ajo e shkenc\u00ebs, po t\u00eb k\u00ebqyret \u00e7\u00ebshtja me arsye, s’vijn\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim nj\u00ebra me tjetr\u00ebn, po p\u00ebrkundrazi, plot\u00ebsojn\u00eb nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. Dhe, n\u00ebse ngandonj\u00ebher\u00eb ekzistojn\u00eb antiteza nd\u00ebrmjet p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb fes\u00eb dhe t\u00eb shkenc\u00ebs, kjo rrjedh nga mosmarr\u00ebveshja e trishtueshme mbi kufijt\u00eb e kompetenc\u00ebs t\u00eb cil\u00ebsdo prej tyre dhe t\u00eb kap\u00ebrcimit t\u00eb tyre.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 \u00cbsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrrall\u00eb e vog\u00ebl e mesjet\u00ebs, q\u00eb b\u00ebn fjal\u00eb p\u00ebr dy kalor\u00ebs, t\u00eb cil\u00ebt kan\u00eb arritur gjer n\u00eb nj\u00eb duel tragjik p\u00ebr nj\u00eb g\u00ebnjesht\u00ebr t\u00eb qart\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn secili e mbante p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb. Ishte fjala p\u00ebr ngjyr\u00ebn e nj\u00eb skutere. Dhe q\u00eb t\u00eb dy kishin t\u00eb drejt\u00eb. Sepse skuterja kishte dy faqe: Nj\u00ebra ishte e ngjyer me boj\u00eb t\u00eb bardh\u00eb, tjetra me mavi. N\u00ebse kalor\u00ebsit do ta k\u00ebqyrnin skuter\u00ebn jo vet\u00ebm nga nj\u00ebra an\u00eb secili, po nga t\u00eb dyja, ose, n\u00ebse kjo s’do t\u00eb ishte e mundur, nga shkaku i vendit ku ndodhej secili, t\u00eb pranonin pik\u00ebpamjen e nj\u00ebri-tjetrit, sipas vendit ku ishin, mosmarr\u00ebveshja nuk do t\u00eb kish arritur gjer n\u00eb nj\u00eb zgjidhje t\u00eb p\u00ebrgjakshme, po, n\u00eb vend q\u00eb kalor\u00ebsit t\u00eb kryq\u00ebzonin shpatat e tyre n\u00eb nj\u00eb duel t\u00eb kot\u00eb, do t’i shtrinin dor\u00ebn v\u00ebllaz\u00ebrisht nj\u00ebri-tjetrit p\u00ebr nj\u00eb veprim t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe n\u00eb em\u00ebr t\u00eb nj\u00eb t\u00eb mire gjithashtu t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Grindja nd\u00ebrmjet p\u00ebrfaq\u00ebsuesve t\u00eb shkenc\u00ebs dhe t\u00eb fes\u00eb rrjedh po nga nj\u00eb e till\u00eb mosmarr\u00ebveshje. Si shkenca, ashtu edhe feja merren po me at\u00eb objekt, me organizmin e gjer\u00eb t\u00eb bot\u00ebs, n\u00eb t\u00ebr\u00ebsin\u00eb e saj, dhe posa\u00e7\u00ebrisht me njeriun, i cili n\u00eb gjirin e gjith\u00ebsis\u00eb s\u00eb pafundme p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb bot\u00eb t\u00eb vog\u00ebl (mikrokozmos), t\u00eb posa\u00e7me, t\u00eb p\u00ebrmbledhur n\u00eb vetvete. Duke iu p\u00ebrgjigjur pyetjeve t\u00eb mendjes dhe t\u00eb zemr\u00ebs, shkenca dhe feja e ndri\u00e7ojn\u00eb enigm\u00ebn e bot\u00ebs nga dy pamje t\u00eb ndryshme. Shkenca p\u00ebrcakton ligjet e p\u00ebrjetshme dhe t\u00eb pandryshuara sipas t\u00eb cilave ec\u00ebn bota, i zbulon mendjes s\u00eb njeriut her\u00eb pas here fuqi t\u00eb reja t\u00eb natyr\u00ebs ia, v\u00eb n\u00eb dispozicion duke p\u00ebrcaktuar nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe grad\u00ebn e var\u00ebsis\u00eb s\u00eb jashtme t\u00eb njeriut nga bota q\u00eb e rrethon. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, shkenca ka p\u00ebr q\u00ebllim t’i p\u00ebrgjigjet \u00e7\u00ebshtjes: si ekziston bota. Feja p\u00ebrkundrazi ka tjet\u00ebr q\u00ebllim. Ajo i p\u00ebrgjigjet \u00e7\u00ebshtjes: si duhet t\u00eb jet\u00eb njeriu n\u00eb bot\u00eb, \u00e7’lidhje duhet t\u00eb ket\u00eb me t\u00eb dhe me at\u00eb q\u00eb i v\u00ebrtitet p\u00ebrmbi krye. Nj\u00eb ligj\u00ebtar e pyeti nj\u00eb dit\u00eb Iisu Krishtin: “m\u00ebsues, \u00e7’t\u00eb b\u00ebj, q\u00eb t\u00eb trash\u00ebgoj jet\u00ebn e pasosur” (Llukai 10, 25). Pik\u00ebrisht me k\u00ebt\u00eb pyetje i drejtohet dhe \u00e7do i krishter\u00eb<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Fes\u00eb s\u00eb themeluar prej Shp\u00ebtimtarit, me besim t\u00eb patundur se n\u00eb doktrin\u00ebn ungjillore ka p\u00ebr t\u00eb gjetur jo vet\u00ebm p\u00ebrgjigjen e duhur, por dhe se, me lidhjen e ngusht\u00eb dhe t\u00eb gjall\u00eb me Per\u00ebndin\u00eb, lidhje q\u00eb p\u00ebrforcohet me an\u00eb t\u00eb faljes, do t\u00eb fitoj\u00eb edhe ato fuqi morale q\u00eb i jan\u00eb aq t\u00eb nevojshme n\u00eb \u00e7do rast veprimi, ndjenje dhe fjale. Kur kuptohen k\u00ebshtu problemet e fes\u00eb dhe t\u00eb shkenc\u00ebs dhe kur sqarohen k\u00ebshtu fushat e veprimit t\u00eb tyre, vall\u00eb mund t\u00eb b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr ndonj\u00eb kund\u00ebrshtim nd\u00ebrmjet fes\u00eb dhe shkenc\u00ebs dhe p\u00ebr ndonj\u00eb z\u00ebvend\u00ebsim t\u00eb nj\u00ebr\u00ebs prej tjetr\u00ebs?<\/p>\n \u00a0 \u00a0 E v\u00ebrteta \u00ebsht\u00eb se njer\u00ebzia nuk e ka kaluar ende udh\u00ebn q\u00eb shpie n\u00eb jet\u00eb, n\u00eb jet\u00ebn me kuptim t\u00eb p\u00ebrjetsh\u00ebm. Prandaj \u00ebsht\u00eb dhe m\u00eb se paradoksale t\u00eb thot\u00eb njeriu, se feja e mbaroi misionin e saj dhe se tani e tutje, ylli polar dhe fuqia l\u00ebviz\u00ebse e qytet\u00ebrimit n\u00eb t\u00eb ardhmen, duhet t\u00eb jet\u00eb vet\u00ebm shkenca. Iisu Krishti n\u00eb Ungjillin e L1ukait thot\u00eb: \u201dMe se ta p\u00ebrngjaj mbret\u00ebrin\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb? Ajo \u00ebsht\u00eb si brumi, t\u00eb cilin e mori gruaja dhe e futi n\u00eb tri masa miell, gjer sa u mbrujt i t\u00ebri\u201d (Llukai 13,20). Sipas kuptimit pra t\u00eb k\u00ebsaj paravolie, Feja e Krishtit \u00ebsht\u00eb e domosdoshme p\u00ebr bot\u00ebn, ashtu si\u00e7 \u00ebsht\u00eb dhe brumi p\u00ebr miellin dhe, gjersa t\u00eb gjith\u00eb njer\u00ebzit nuk jan\u00eb p\u00ebrshkuar prej frym\u00ebs s\u00eb Ungjillit, Krisht\u00ebrimi s’mund t\u00ebz\u00ebvend\u00ebsohet me kurrgj\u00eb tjet\u00ebr.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Mbi k\u00ebt\u00eb pik\u00eb, ndoshta disa do t\u00eb kund\u00ebrshtojn\u00eb duke th\u00ebn\u00eb, se ka nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb mjaftuesh\u00ebm njer\u00ebzish, t\u00eb cil\u00ebt, ndon\u00ebse jan\u00eb afetar\u00eb dhe bile armiq t\u00eb Fes\u00eb dhe t\u00eb ndikimit t\u00eb saj mbi jet\u00ebn dhe edukimin e tyre, jan\u00eb megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb njer\u00ebz me ndjenja t\u00eb mira dhe t\u00eb pastra dhe rrojn\u00eb nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb kulluar si kristali dhe shembullore nga pik\u00ebpamja morale. Dhe si shembull tipik t\u00eb k\u00ebsaj jete morale po antifetare na paraqesin dijetarin e mir\u00ebnjohur fr\u00ebng Littre, \u201dK\u00ebt\u00eb shenjt q\u00eb s’beson n\u00eb per\u00ebndi\u201d si\u00e7 e ka karakterizuar bukur nj\u00eb tjet\u00ebr shkrimtar fr\u00ebng, Karoja. Si pra – na pyesin – mund t\u00eb pajtohen k\u00ebto fakte me idet\u00eb dhe pretendimet se gjoja vet\u00ebm feja \u00ebsht\u00eb burimi i fuqive vitale q\u00eb l\u00ebvizin dhe krijojn\u00eb jet\u00ebn shoq\u00ebrore t\u00eb koh\u00ebs son\u00eb?<\/p>\n \u00a0 \u00a0 P\u00ebrgjigjja \u00ebsht\u00eb krejt e thjesht\u00eb. Feja e krishter\u00eb gjat\u00eb jet\u00ebs s\u00eb saj prej 19 shekujsh ka l\u00ebn\u00eb gjurm\u00eb t\u00eb pashuara n\u00eb nj\u00eb seri t\u00eb gjat\u00eb gjeneratash, n\u00eb ligjet dhe zakonet e tyre, n\u00eb edukat\u00ebn e tyre shpirt\u00ebrore dhe morale dhe, mbi t\u00eb gjitha, n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e t\u00eb menduarit. K\u00ebshtu q\u00eb, t\u00eb gjith\u00eb ne, pavar\u00ebsisht nga pik\u00ebpamjet personale q\u00eb kemi mbi fen\u00eb, ndodhemi pa e ndier, n\u00eb \u00e7do hap dhe n\u00eb \u00e7do moment t\u00eb jet\u00ebs son\u00eb, n\u00ebn ndikimin e saj. Nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e parimeve q\u00eb i predikoi bot\u00ebs Krisht\u00ebrimi, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb pasuri e t\u00eb gjith\u00ebve, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb edhe \u00e7do gj\u00eb t\u00eb lart\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn mburren kund\u00ebrshtar\u00ebt e tij, ia detyrojn\u00eb krejt\u00ebsisht Ungjillit, ndon\u00ebse nuk e pohojn\u00eb k\u00ebt\u00eb. Po, sado q\u00eb ta mbulojn\u00eb ret\u00eb diellin, drita e dit\u00ebs q\u00eb na rrethon, dihet haptazi se nuk lind vetiu, po prej nj\u00eb burimi q\u00eb ne nuk e shohim. Kur t\u00eb shp\u00ebrndahen ret\u00eb, qielli do t\u00eb ndrit\u00eb p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb t\u00ebr\u00eb bukurin\u00eb e tij dhe dielli do t\u00eb d\u00ebrgoj\u00eb val\u00eb nxeht\u00ebsie dhe drite; do t\u00eb vij\u00eb at\u00ebher\u00eb dhe dita plot shk\u00eblqim e g\u00ebzim!<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Po, kur vall\u00eb do t\u00eb b\u00ebhen k\u00ebto? Asnj\u00ebri s’mund t\u00eb p\u00ebrgjigjet. Vet\u00eb Iisu Krishti thot\u00eb se nuk mund ta dim\u00eb. Dhe pik\u00ebrisht pse s’mund ta dim\u00eb, detyrohemi q\u00eb jo vet\u00ebm t\u00eb jemi gjithnj\u00eb gati p\u00ebr ta pritur, si\u00e7 duhet t\u00eb jet\u00eb gati dhe rojtari q\u00eb ruan sht\u00ebpin\u00eb, si\u00e7 duhej t\u00eb ishin gati me llambadhe t\u00eb ndezura dhe virgj\u00ebreshat q\u00eb prisnin dh\u00ebndrin, por edhe t\u00eb punojm\u00eb me t\u00ebr\u00eb fuqit\u00eb tona p\u00ebr shpejtimin e ardhjes s\u00eb asaj ore, si\u00e7 e kishin p\u00ebr detyr\u00eb t\u00eb punonin dhe sh\u00ebrb\u00ebtor\u00ebt e paravolis\u00eb s\u00eb tallantave p\u00ebr t\u00eb shtuar tallantat q\u00eb u ishin dh\u00ebn\u00eb. Ata q\u00eb e pyet\u00ebm nj\u00eb dit\u00eb Iisu Krishtin p\u00ebr koh\u00ebn e ardhjes s\u00eb asaj ore, mor\u00ebn p\u00ebrgjigjen se duhej t\u00eb punonin me t\u00eb gjitha fuqit\u00eb e tyre p\u00ebr ardhjen e shpejt\u00eb t\u00eb saj. Dhe p\u00ebrgjigje tjet\u00ebr s’mund t\u00eb kishin Ardhja e mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Per\u00ebndis\u00eb mbi dhe, s’varet prej asgj\u00ebje tjet\u00ebr, ve\u00e7 prej nesh vet\u00eb.<\/p>\n \u00a0 \u00a0 “P\u00ebrgjigjja e m\u00ebsip\u00ebrme – thot\u00eb nj\u00eb shkrimtar – \u00ebsht\u00eb e nj\u00ebshme me p\u00ebrgjigjen q\u00eb nj\u00eb i ditur i dha nj\u00eb her\u00eb nj\u00eb udh\u00ebtari, i cili e kish pyetur se sa larg mbante qyteti q\u00eb andej. I dituri i ish p\u00ebrgjigjur: ec p\u00ebrpara. V\u00ebrtet. Si \u00ebsht\u00eb e mundur t\u00eb dim\u00eb ne sa larg mban fundi i rrug\u00ebs ku p\u00ebrpiqet t\u00eb arrij\u00eb njer\u00ebzia, kur nuk dim\u00eb s\u00eb pari si do t\u00eb ec\u00eb kjo q\u00eb t’i dal\u00eb mban\u00eb, sepse prej asaj varet t\u00eb vonuarit a t\u00eb shpejtuarit. Ajo q\u00eb mundim t\u00eb dim\u00eb ne, t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebrb\u00ebjm\u00eb njer\u00ebzin\u00eb, \u00ebsht\u00eb: \u00e7’duhet t\u00eb b\u00ebjm\u00eb ose jo p\u00ebr ardhjen e mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Per\u00ebndis\u00eb. Dhe k\u00ebt\u00eb e dim\u00eb t\u00eb gjith\u00eb. Ungjilli na e thot\u00eb qartazi. T\u00eb mos b\u00ebjm\u00eb at\u00eb q\u00eb nuk duhet t\u00eb b\u00ebjm\u00eb. T\u00eb rroj\u00eb secili prej nesh i udh\u00ebhequr n\u00eb udh\u00ebn e err\u00ebt t\u00eb jet\u00ebs nga drita q\u00eb i \u00ebsht\u00eb dh\u00ebn\u00eb, nga kandilja e ndezur n\u00eb zemr\u00ebn e tij. K\u00ebshtu ka p\u00ebr t\u00eb ardhur mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn p\u00ebrgj\u00ebrohet zemra e njeriut” …<\/p>\n \u00a0 \u00a0 Realizimi i mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Per\u00ebndis\u00eb \u00ebsht\u00eb vep\u00ebr hyjnore, po nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhe njer\u00ebzore; vjen si pasoj\u00eb e pranimit nga ana e jon\u00eb t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb hyjnore t\u00eb Iisu Krishtit. Sa m\u00eb me zem\u00ebr i qaset njeriu Per\u00ebndis\u00eb, aq m\u00eb tep\u00ebr i afrohet njeriut mbret\u00ebria e Per\u00ebndis\u00eb. Ardhja e mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Per\u00ebndis\u00eb pra varet nga njeriu. Varet nga edukimi sipas fnjm\u00ebs s\u00eb krishter\u00eb t\u00eb vullnetit t\u00eb njeriut, nga edukimi i njeriut sipas fnjm\u00ebs s\u00eb dashuris\u00eb dhe t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs ungjillore!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" PARIMET THEMELORE T\u00cb QYTET\u00cbRIMIT Shkruar nga Grigor S. Petrov, p\u00ebrkthyer n\u00eb shqip nga Dhimit\u00ebr Bedulit, Botim i Kish\u00ebs Orthodhokse Autoqefale t\u00eb Shqip\u00ebris\u00eb, Tiran\u00eb 1994. “K\u00ebrkoni m\u00eb p\u00ebrpara mbret\u00ebrin\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb dhe drejt\u00ebsin\u00eb e Tij dhe t\u00eb gjitha t\u00eb tjerat do t’ju shtohen” (Mattheu 6, 33) \u00a0\u00a0\u00a0 Qytet\u00ebrimi evropian i koh\u00ebs son\u00eb, i k\u00ebqyrur n\u00eb karakteristikat e tij, pohohet prej t\u00eb gjith\u00ebve se \u00ebsht\u00eb<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"pagelayer_contact_templates":[],"_pagelayer_content":"","inline_featured_image":false,"fifu_image_url":"","fifu_image_alt":"","footnotes":""},"categories":[256],"tags":[608],"class_list":["post-2037","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kendveshtrimi-orthodhoks","tag-kendveshtrimi-orthodhoks"],"acf":[],"yoast_head":"\n“K\u00ebrkoni m\u00eb p\u00ebrpara mbret\u00ebrin\u00eb e Per\u00ebndis\u00eb <\/strong><\/h4>\n
dhe drejt\u00ebsin\u00eb e Tij dhe t\u00eb gjitha t\u00eb tjerat do t’ju shtohen” (Mattheu 6, 33)<\/strong><\/h4>\n